Кардынальныя законы — законы другой паловы XVIII стагоддзя.
Першыя кардынальныя законы былі прыняты ў 1767–1768 гадах у Варшаве на сейме, вядомым як Рэпнінскі сейм. Яны ўключалі асноўныя прынцыпы шляхецкай дэмакратыі, якія гарантавалі шляхце: свабодныя выбары, захаванне права вета на сеймах, права адмовіцца ад паслушэнства каралю, асабістую недатыкальнасць (neminem captivabimus ), прывілеі ў кіраванні, валоданні зямлёй і ўладу над сялянствам.
Па духу яны грунтаваліся на Генрыкавых артыкулах і мелі характар фундаментальнага закона . Гэтыя законы не маглі быць зменены — яны павінны былі быць пастаяннымі. Яны забяспечвалі захаванне ранейшага парадку рэчаў, з якім пагадзілася кааліцыя магнатаў і «прыхільнікаў палітыкі суседніх дзяржаў». У выніку законы былі гарантаваныя Расіяй у 1768 годзе, а ў 1775 годзе ўсімі трыма суседнімі дзяржавамі ( Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй) . Кардынальныя законы былі адменены Чатырохгадовым сеймам і адноўлены ў 1793 годзе Гродзенскім соймам .
Выкананне Кардынальных законаў, як фундаментальных канстытуцыйных прынцыпаў, гарантавала захаванне знакамітай Залатой Свабоды .
У 1768 годзе Сейм прыняў наступныя кардынальныя законы і пытанні, яны класіфікаваліся як materiae status і таму маглі быць прынятыя або змененыя толькі аднагалосным рашэннем Сейма:
Кардынальныя законы (нязменныя)
Прынцып свабодных выбараў Прынцып свабоднага вета абмяжоўваецца дзяжаўнымі пытаннямі materii status, ранейшае права зрыва соймаў скасоўвалася. Прынцып Neminem Captivabimus — асабістай недатыкальнасці шляхты Права адмовіцца ад паслушэнства каралю (ствараць канфедэрацыі і рокашу ) Выключнае права шляхты займаць пасады і валодаць зямлёй Амаль неабмежаваная ўлада землеўладальнікаў над сялянамі (акрамя магчымасці пакарання смерцю, якая адгэтуль захоўвалася за земскім, гродскім або гарадскім судом; за забойства селяніна, учыненае са злым намерам, а не выпадкова, шляхціц павінен быў быць пакараны ў адпаведным судзе не выплатай галаўшчызны, а стратай уласнай галавы — нормы артыкула 1, раздзела 12 Трэцяга Літоўскага статута 1588 года былі распаўсюджаны на ўсю Польскую Рэспубліку) Унія з Літвой Захаванне прывілеяў Каралеўскай Прусіі Прынцып роўнасці — кожны шляхціч меў роўнае права на атрыманне ў спадчыну зямельных уладанняў, узнагарод, сенатарскіх і маршальскіх званняў, духоўных і свецкіх пасад, а таксама прывілеяў як гродскіх, так і нягродскіх старастаў . Гэтая роўнасць не памянлася ніякімі тытуламі .
Materiae status Materiae status ( лац.: дзяржаўныя справы ) — законы, якія маглі быць зменены толькі са згоды ўсіх паслоў парламента.
Змена і павышэнне падаткаў Пашырэнне вайска Заключэнне саюзаў і гандлёвых пагадненняў Абвяшчэнне вайны і заключэнне міру Манетарныя пытанні Змены ў парадку склікання і правядзення соймаў і соймікаў Скліканне паспалітага рушання Змены і стварэнне новых урадаў Выдача індэгінату - шляхецтва замежнікам
Іншыя пытанні былі класіфікаваны як эканамічныя пытанні, якія вырашаліся большасцю галасоў.
1775 год Кардынальныя законы абмяркоўваліся на сейме ў 1775 годзе. Іх новая рэдакцыя ў артыкуле 2 пацвердзіла рэдакцыю 1768 года з некаторымі зменамі, такімі як стварэнне Пастаяннай рады
У студзені 1791 года Вялікі сейм прыняў трэцяе выданне «Кардынальных законаў», адхіліўшы ў артыкуле 7 іх царскую гарантыю: «Любая замежная гарантыя польскай ўлады, якая супярэчыць незалежнасці Рэчы Паспалітай і зневажае яе самаўладнасць, з'яўляецца і будзе назаўжды несапраўднай, і мы гарантуем гэтым кардынальным законам, што ніякая падобная не можа быць прапанавана і прынята нікім у Рэчы Паспалітай пад якой бы там ні было падставай». Сейм скасаваў Пастаянную раду двума гадамі раней, 21 студзеня 1789 года Артыкул 11 лічыцца пачаткам законаў, якія гарантуюць свабоду слова ў Польшчы і іншых краінах былой Рэчы Паспалітай .
1793 год Сойм 1793 года ў значнай ступені адхіліў змены, зробленыя Вялікім соймам, і аднавіў папярэдні стан рэчаў.
Зноскі
Бібліяграфія
J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998
Знешнія спасылкі
Кароткі змест Законаў 1768 года. Кардынальныя законы і статус Materiae: 1 , 2 , 3 , 4 Уладзіслаў Канапчынскі, Liberum Veto 1918, с. 415 – 420. Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі