Дыбук, або Паміж двух светаў (; ідыш: צווישן צוויי וועלטן — דער דבוק, транс. Tsvishn Tsvey Veltn — der Dibuk) — п’еса С. Ан-скага, створаная паміж 1913 і 1916 гадамі. Спачатку напісана на рускай мове, пазней перакладзена на ідыш самім Ан-скім. Сусветная прэм’ера «Дыбука» на ідышы адбылася ў 1920 годзе ў Варшаве ў выкананні Віленскай трупы, праз месяц па смерці аўтара. Версія на іўрыце, у перакладзе Хаіма Нахмана Бяліка, пастаўлена ў Маскве ў тэатры «Габіма» ў 1922 годзе.
П’еса, якая апісвае апантанасць маладой жанчыны злым духам (вядомым у яўрэйскім фальклоры як дыбук) яе памерлага каханага, стала кананічным тэатральным творам як на іўрыце, так і на ідышы, пазней перакладалася і ставілася па ўсім свеце.
Персанажы Паводле рускага выдання. У пралогу і эпілогу Стары. Дачка.
У драме Рабі Шлоймэле Тартаковер — цадзік, стары. Міхоэль — яго галоўны служка (габай). Рабі Шамшоў — рабін у Тартакаве. 1-ы духоўны суддзя (даян). 2-і духоўны суддзя (даян). Рабін у Брыніцы. Сендер Гевірцман — купец, хасід у Брыніцы. Лія — яго дачка. Фрада — яе старая няня. Гітэль, Бася — пляменніцы Ліі, прыезджыя. Хонан, Энех, Хаім — ешыботнікі ў Брыніцы. Меер — сінагагальны служка ў Брыніцы. 1-ы, 2-і і 3-і сінагагальныя заўсёднікі, старыя. Стары мінак. Стары хасід. Пажылая габрэйка. Маршалак — вясельны паэт. Алтар — сервіроўшчык. Бабка Хана — павітуха. Кухарка. Вясельны госць. Гарбун. Жабрак на мыліцах. Кульгавая, Бязрукая, Напаўсляпая — старыя жабрачкі. Высокая, бледная жанчына, жабрачка. Хасіды, ешыботнікі, прыхаджане, крамнікі, вясельныя госці, слугі, жабракі, вулічныя мінакі, жанчыны, дзеці, ваданос, 2-я кухарка.
Сюжэт
Акт першы Бедны ешыботнік Хонан закаханы ў Лію, дачку багацея Сэндэра. Ён вывучае кабалу, спадзяючыся з дапамогай містычных сіл атрымаць дастаткова золата, каб ажаніцца з ёй. Аднак высвятляецца, што Сэндэр знайшоў для дачкі больш выгодную партыю. Даведаўшыся аб заручэнні Леі, Хонан падае мёртвым ад роспачы.
Акт другі Праз некалькі месяцаў надыходзіць дзень вяселля Ліі. Падчас вясельнай цырымоніі Лія раптоўна адштурхоўвае свайго жаніха і выкрыквае словы пратэсту чужым мужчынскім голасам. У яе ўсяліўся дыбук — непрыкаяная душа памерлага Хонана.
Акт трэці Бацька вязе Лею да цадзіка, рабі Шлоймэле Тартаковэра, для абраду выгнання духу. Падчас разбору высвятляецца, што Сэндэр і бацька Хонана, Нісан, некалі пакляліся пажаніць сваіх будучых дзяцей, але Сэндэр забыўся пра гэта і ўскосна стаў прычынай смерці юнака.
Рабі Шлоймэле праводзіць абрад экзарцызму і прымушае дыбука пакінуць цела дзяўчыны. Аднак душа Леі, не жадаючы развітвацца з каханым, сыходзіць услед за ім. П’еса заканчваецца смерцю гераіні: душы закаханых злучаюцца ў іншым свеце.
Гісторыя напісання
Паміж 1912 і 1913 гадамі С. Ан-скі ўзначальваў Яўрэйскую этнаграфічную экспедыцыю, якую фінансаваў барон Уладзімір Гюнцбург і назваў у гонар яго бацькі Гарацыя Гюнцбурга. Экспедыцыя падарожнічала па Падоллі і Валыні ў мяжы аселасці. Яны дакументавалі вусныя традыцыі і звычаі карэнных габрэяў, культура якіх павольна распадалася пад ціскам сучаснасці. Ан-скі быў асабліва ўражаны гісторыямі, якія ён чуў у Мірапалі пра мясцовага мудраца, хасідскага рабіна Шмуэля з Камінкі-Мірапаля (1778 — 10 мая 1843), які лічыўся славутым экзарцыстам дыбукаў. Самуэль паслужыў прататыпам персанажа Шлоймэ Тартаковэра.
Арыгінал п’есы быў на рускай мове; неўзабаве пасля яго завяршэння сябры параілі аўтару перакласці яе на ідыш. Улетку ён пачаў прапаноўваць п’есу расійскім тэатрам. Яму адмовіў Сямён Венгераў з Александрынскага тэатра, але Ан-скі звязаўся з кіраўніцтвам Маскоўскага мастацкага тэатра, і пасля працяглай працы па рэдагаванні 25 лістапада 1916 года Ан-скі напісаў у сваім дзённіку, што Станіслаўскі быў амаль задаволены і прасіў зрабіць толькі нязначныя змены ў канцоўцы.
8 студзеня 1917 года прэса паведаміла, што Маскоўскі мастацкі тэатр прыняў «Дыбука» і рыхтуецца да яго пастаноўкі.
У той жа самы час Станіслаўскі падтрымліваў новаствораны іўрытамоўны тэатр «Габіма» пад кіраўніцтвам Навума Цэмаха. Пераклад п’есы на іўрыт зрабіў славуты паэт Хаім Нахман Бялік. Пераклад Бяліка быў першай апублікаванай версіяй п’есы, надрукаванай у лютым 1918 года. Аўтар прачытаў свой абноўлены твор перад Давідам Германам, дырэктарам Віленскай трупы, але не дажыў да пастаноўкі. Ён памёр 8 лістапада 1920 года.
Сцэнічныя пастаноўкі
9 снежня 1920 года, пасля трыццацідзённай жалобы з нагоды смерці Ан-скага, Герман і яго трупа паставілі сусветную прэм’еру спектакля «Дыбук» на ідыш у Варшаўскім тэатры «Элізеум». П’еса мела вялізны поспех, больш за год збіраючы вялікую аўдыторыю з усіх слаёў грамадства і значную колькасць хрысціян.
1 верасня 1921 года адбылася амерыканская прэм’ера п’есы ў Нью-Ёркскім Ідышскім тэатры мастацтваў. П’еса ішла некалькі месяцаў.
Нягледзячы на тое, што тэатр «Габіма» значна раней прыняў пераклад Бяліка, складанасць твору і праца над іншымі п’есамі затрымалі яго пастаноўку. Прэм’ера на іўрыце адбылася 31 студзеня 1922 года. У Савецкім Саюзе тэатр «Габіма» ставіў яе роўна 300 разоў; апошні раз — 18 студзеня 1926 года, перад тым, як адправіцца ў міжнародны тур.
У падмандатнай Палесціне прэм’ера п’есы адбылася ў імправізаванай пастаноўцы, арганізаванай працоўным батальёнам, які пракладаў шашу 75; дакладная дата невядомая, але гэта адбылося недзе ў лютым 1922 года. У гэтай пастаноўцы сыграў, паміж іншым, Аба Хушы, будучы мэр Хайфы. Неўзабаве пачаліся і прафесійныя пастаноўкі. 6 і 16 чэрвеня 1926 года члены Саюза габрэйскіх пісьменнікаў у Тэль-Авіве на двух сустрэчах запар правялі «суд над Дыбукам» — публічныя дэбаты, у якіх прынялі ўдзел 5000 чалавек. Яны абмеркавалі разрыў паміж патрэбамі сіянісцкай задумы і атмасферай п’есы, выказваючы занепакоенасць тым, што яна можа засланіць сабою «маладую габрэйскую культуру», якая развіваецца ў Палесціне і змагаецца за вызваленне ад абмежаванняў менталітэту дыяспары. У рэшце рэшт, яны ўхвалілі п’есу.
Прэм’ера на нямецкай мове адбылася 28 лютага 1925 года ў венскім тэатры «Роландбюне». Першая англамоўная пастаноўка ішла з 15 снежня 1925 па 1926 год у тэатры «Neighborhood Playhouse» у Нью-Ёрку. Пераклад і адаптацыю зрабілі Генры Г. Альсберг і Вініфрэд Кацын.Nathaniel Deutsch, The Jewish Dark Continent, Harvard University Press, 2009. p. 47-48. 31 студзеня 1928 года ў «Studio des Champs-Élysées» адбылася прэм’ера французскай версіі Гастона Баці. Пераклад на французскую мову зрабіла польская журналістка, перакладчыца і паэтка Мары-Тэрэза Кёрнер.Nathaniel Deutsch, The Maiden of Ludmir: A Jewish Holy Woman and Her World, University of California Press, 2003. p. 9, 15-16.
У 1977 годзе Джозэф Чайкін, цэнтральная фігура амерыканскага авангарднага тэатра, паставіў новы пераклад «Дыбука» аўтарства Міры Рафаловіч. У Royal Shakespeare Company п’есу паставіла ў 1992 годзе Кэці Мітчэл, таксама ў перакладзе Рафаловіч.
Адаптацыі Падчас сваіх экспедыцый Ан-скі, акрамя гісторый, збіраў таксама традыцыйныя мелодыі, адну з якіх ён уключыў у гэтую п’есу. Калі Аарон Копленд наведаў пастаноўку п’есы ў Нью-Ёрку ў 1929 годзе, ён быў уражаны гэтай мелодыяй і зрабіў яе асновай свайго фартэпіяннага трыа «Віцебск», названага ў гонар горада, дзе нарадзіўся Ан-скі.
У 1929 годзе Джордж Гершвін прыняў заказ ад Метрапалітэн-оперы на напісанне оперы па матывах «Дыбука». Калі ён не змог набыць правы (перададзеныя італьянскаму кампазітару Ладавіка Рока, чыя опера «Il Dibuk» напісана на лібрэта Рэната Сімоні), ён замест гэтага пачаў працаваць над сваёй операй «Поргі і Бэс».
У 1933 годзе Дэвід Тамкін і Алекс Тамкін адаптавалі п’есу ў оперу «The Dybbuk». Прэм’ера адбылася толькі ў 1951 годзе.
У 1937 годзе п’еса экранізавана ў фільм «The Dibbuk» рэжысёрам Міхалам Вашынскім з харэаграфіяй Юдзіт Берг.
3 кастрычніка 1960 года ў праграме «П’еса тыдня» быў прадстаўлены «Дыбук», англамоўная адаптацыя п’есы Джозэфа Ліса. Рэжысёрам п’есы быў Сідні Люмет, а ў галоўнай ролі знялася Кэрал Лоўрэнс.
У пачатку 1970-х гадоў Леон Кац стварыў некалькі адаптацый «Дыбука» («Шоу цацак» і «Шэхіна: Нявеста»), абедзве знятыя Рынай Ерушалмі і пастаўленыя ў эксперыментальным тэатральным клубе La MaMa.
У 1972 годзе паказана бразільская адаптацыя п’есы — тэлевізійны драматычны серыял-анталогія, паказаная на TV Globo. Сцэнар напісаў Дамінгуш дэ Алівейра, а рэжысёрам быў Даніэль Філью.
У 1974 годзе Джэром Робінс стварыў балет «Дыбук» на музыку Леанарда Бернстайна. У 1974 годзе ён адаптаваны для тэатра містэрый CBS Radio пад назвай «The Demon Spirit».
У 1979 годзе для праграмы «Saturday Night Theatre» на радыё BBC Radio 4 была пастаўлена версія з удзелам Сірыла Шэпса ў галоўнай ролі. У тым жа годзе двухасобная адаптацыя п’есы Бруса Майерса прынесла яму прэмію «Обі» за выкананне ў Нью-Ёрку. Яўрэйскі тэатр Сан-Францыска (раней вядомы як «Падарожны яўрэйскі тэатр») таксама паказаў адаптацыю Майерса і атрымаў некалькі ўзнагарод.
У 1980 годзе тэлеканал BBC паказаў тэлефільм The Dybbuk з Дэвідам Свіфтам, Сайманам Кэлаў і іншымі вядомымі акцёрамі той эпохі ў галоўных ролях. Ён быў добра прыняты і трансляваўся за мяжой.
У 1997 годзе была знята ізраільская экранізацыя пад назвай «הדיבוק בשדה התפוחים הקדושים» (транс. Ha-Dybbuk B’sde Hatapuchim Hakdoshim, «Дыбук у полі святых яблыкаў») з ізраільскімі акцёрамі Ехезкелем Лазаравым і Аелет Зурэр у галоўных ролях. У фільме прагучала песня אהבה אסירה («Забароненае каханне») у выкананні папулярнай ізраільскай спявачкі жанру Зехавы Бен, якая пазней стала папулярным хітом у Ізраілі і, у арабскай версіі, на ўсім Блізкім Усходзе.
У лістападзе 1997 года ў The Public Theatre ў Нью-Ёрку адбылася пастаноўка адаптацыі Тоні Кушнера і Іаахіма Нойгрошэля.
У 1999 годзе ў Тэль-Авіве адбылася прэм’ера оперы The Dybbuk: An opera in Yiddish амерыканскага кампазітара Саламона Эпштэйна. Відавочна, гэта першая ў свеце пастаноўка арыгінальнай оперы на ідышы.
У 1999 годзе галівудскі тэатр Theater of the Ear пад кіраўніцтвам Юрыя Расоўскага запісаў англамоўную пастаноўку, выпушчаную кампаніяй Dove Audio. У 2000 годзе яна атрымала прэмію «Audie Award» за аўдыёкнігу, адаптаваную з іншага носьбіта.
У студзені 2008 года ў Манрэалі, Канада, адбылася прэм’ера оперы «The Dybbuk: Between Two Worlds» кампазітара Офера Бен-Амоца.
У маі 2015 года ў тэатры Soulpepper у Таронта адбылася прэм’ера адаптацыі п’есы канадскага драматурга Антона Пяцігорскага.
Крыніцы
Спасылкі «The Dybbuk» — The complete film and story Артыкул Jewish Heritage Online пра The Dybbuk Парыжскія гастролі тэатра «Габіма», лета 1926 г. Стагоддзе «Дыбука»
Катэгорыя:П’есы Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы Катэгорыя:Творы 1916 года