23-ці Гарадзенскі ўланскі полк (23-ці полк) — кавалерыйская частка войска сярэдняй Літвы і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі і Арміі Краёвай.Полк дыслакаваўся ў Пастаўскім гарнізоне. Дзень палка адзначаўся 1 чэрвеня, у гадавіну заснавання палка.

Падраздзяленне было сфарміравана шляхам аб'яднання 4-й дывізіі 3-га конна-стралковага палка, 211-га ўланскага палка і 2-й дывізіі Цэнтральналітоўскага гусарскага палка. Яно атрымала нумар «23» 1 чэрвеня 1921 года.

Падраздзяленне спасылалася на традыцыі 23-га палка літоўскіх уланаў часоў паўстання 1931 г.

Станаўленне і ўдзел у барацьба за межы Сярэдняй Літвы і Польшчы.

Гродзенскі ўланскі полк Пачаткам фармацыі лічыцца атрад коннай выведкі Гродзенскага стралковага палка пад камандаваннем лейтэнанта Станіслава Чэчуловіча, сфарміраваны ў складзе самаабароны Гродзенскай зямлі. У снежні 1918 г. ён налічваў 3 афіцэраў, 43 шэраговых і 34 коні. У студзені 1919 г. разведчыкі змагаліся супраць частак нямецкай арміі Обер-Ост. 4 лютага 1919 г. кавалерысты паўшвадрону Гродзенскай зямлі прынеслі ваенную прысягу, а 22 лютага яны былі ўключаны ў склад Літоўска-Беларускай дывізіі, якая тады дыслакавалася ў Ваўкавыску, склаўшы яе дывізійную кавалерыю.

У красавіку 1919 г. паўшвадрон змагаўся ў раёне Баранавічаў. Там лейтэнант Станіслаў Солтан быў узяты ў палон савецкімі войскамі, а затым жорстка забіты. Вясной 1919 года паўшвадрон павялічыўся і перафармаваўся ў швадрон Гродзенскіх уланаў. 26 студзеня 1920 года з конных разведвальных падраздзяленняў Мінскага і Віленскага стралковых палкоў быў сфарміраваны 2-гі швадрон Гродзенскіх уланаў пад камандаваннем паручніка Уладзіслава Камінскага. Праз некалькі дзён абодва эскадроны сфарміравалі 3-ці эскадрон 3-га конна-стралковага палка пад камандаваннем капітана Ежы Урсына Нямцэвіча. Эскадрон (дывізіён) працягваў выконваць кавалерыйскія задачы Літоўска Беларуска дывізіі.Падчас ліпеньскага адступлення быў сфарміраваны яшчэ адзін швадрон. У той час дывізія капітана Ежы Урсына Нямцэвіча налічвала 15 афіцэраў, 4 падхаружых, 2 лекараў і 546 шэраговых. Коней хапала толькі на палову ваяроў. У жніўні дывізія ўдзельнічала ў Варшаўскай бітве, а на мяжы верасня і кастрычніка прыняла ўдзел у бітве на Нёмане. Затым яна далучылася да войскаў генерала Люцыяна Жалігоўскага, якім было даручана захапіць Вільню, і 9 кастрычніка 1920 года ўвайшла ў Вільню на чале польскіх войскаў.У складзе войска Сярэдняй Літвы дывізія атрымала назву Гродзенскага ўланскага палка і ўвайшла ў склад Віленскай кавалерыйскай дывізіі. 21 кастрычніка 1920 года ў склад палка была ўключана Памежная кавалерыйская частка капітана Конрада Лазінскага. У такім складзе з 12 па 25 лістапада 1920 года полк удзельнічаў у наступе на Кейданы. У лютым полк быў папаўнены часткай 3-й дывізіі 2-га конна-стралковага палка (2-я гусарская дывізія).

23-ці полк Нёманскіх уланаў Яшчэ адным фарміраваннем, да традыцый якога спасылаецца 23-ці ўланскі полк, быў добраахвотніцкі кавалерыйскі полк капітана Ежы Дамброўскага, сфарміраваны ў Вільні на пачатку ліпеня 1920 года, ядром якога была 4-я дывізія 3-га палка конных стралкоў. У яго склад уваходзілі таксама маршавы швадрон і кулямётны швадрон Татарскага кавалерыйскага палка, а таксама конная разведвальная частка Навагрудскага стралковага палка. Частка называлася палком абароны Віленскай зямлі або Кавалерыяй капітана Дамброўскага. Пасля баёў у абарону Вільні маршавы эскадрон Татарскага кавалерыйскага палка адправіўся ў сваё асноўнае фарміраванне, і капітан Дамброўскі атрымаў загад сфарміраваць 211-ы добраахвотніцкі ўланскі полк. Неманскія ўланы ваявалі ў Варшаўскай бітве, а затым у бітве на Нёмане. Затым яны далучыліся да групы войскаў генерала Люцыяна Жалігоўскага і рушылі на Вільню. У канцы студзеня 1921 года 211-ы добраахвотніцкі полк Нёманскіх уланаў быў перафармаваны ў 23-ці полк Нёманскіх (Наднёманскіх) уланаў.

Загадам камандуючага войска Сярэдняй Літвы, генерала Жалігоўскага ад 30 мая 1921 года існуючыя Гродзенскі ўланскі полк і Нёманскі ўланскі полк былі аб'яднаны ў адзін кавалерыйскі полк — 23-ці Гродзенскі ўланскі полк.

Полк у мірны час 30 мая 1921 года былыя Гродзенскі ўланскі полк і Нёманскі ўланскі полк былі аб'яднаны ў адзіны кавалерыйскі полк — 23-ці Гродзенскі ўланскі полк. Да мая 1922 года полк дыслакаваўся асобнымі эскадронамі ў вёсках Віленшчыны. Пасля далучэння Сярэдняй Літвы да ІІ Рэчы Паспалітай полк у 1922–1937 г. уваходзіў у склад 3-й кавалерыйскай брыгады, а пасля рэарганізацыі кавалерыі вясной 1937 года ўвайшоў у склад Віленскай кавалерыйскай брыгады.

Казармы

Да канца 1921 года падраздзяленні 23-га палка ўланаў заставаліся ў розных пунктах уздоўж дэмаркацыйнай лініі, а на працягу наступных некалькіх месяцаў былі раскватараваны ў Мейшаголе, Стшэлчыках і Вялікай Рэшы. У красавіку 1922 года, калі 13-ы Віленскі палк уланаў пакінуў Кальварыйскія казармы ў Вільні, яго месца заняў 23 полк. У 1927 годзе полк зноў пераехаў у палявыя кватэры. Камандаванне, аддзяленне камандзіра палка, школа падафіцэраў, узвод сувязі і трубачоў, медыцынская і ветэрынарная хуткая дапамога, а таксама падраздзяленне рамонтных коней былі размешчаны ў Падбродзі, 1 і 2 швадроны — у Новых Свянцянах, астатнія лінейныя швадроны і ўзвод цяжкіх кулямётаў — у былым базыліянскім манастыры ў Беразвеччы, а швадрон цяжкіх кулямётаў без аднаго ўзвода — у Белым Двары. У кастрычніку 1929 года 1-ы эскадрон і эскадрон цяжкіх кулямётаў памяняліся месцамі дыслакацыі. У Падбродздзі падраздзяленні занялі ажно 18 арандаваных памяшканняў, раскіданых на адлегласці 4 км адно ад аднаго. Акрамя таго, салдаты пабудавалі за ўласныя сродкі дзве драўляныя стайні на 50 і 80 коней адпаведна. Улетку 1930 года ў Падбродздзі пачалося будаўніцтва першага новага казарменнага комплексу для кавалерыйскага палка ў Другой Польскай Рэчы Паспалітай. 23 кастрычніка ў яшчэ недабудаваныя казармы пераехаў 2/23-і полк. Праз некалькі дзён да яго далучыліся эскадроны з Беразвечча. 10 лістапада 1932 года ў нядаўна пабудаваныя будынкі пераехаў эскадрон цяжкіх кулямётаў.

У 1935 годзе полк пераехаў у новазбудаваныя казармы ў Паставах. Першым у Паставы 5 студзеня пераехаў 1-ы эскадрон з Белага Двара, у другой палове студзеня — 2-гі эскадрон з Падбродзя, а ў трэцяй дэкадзе красавіка — астатнія падраздзяленні палка. Рэзервовы эскадрон 23-га палка дыслакаваўся ў Гродне.

Да сённяшняга дня ад казарм Падаброддзе (вул. Вільняў 100 у Вільні) захаваўся толькі адзін часткова перабудаваны будынак. Першапачаткова ў ім размяшчаўся штаб палка. Напамінам пра кавалерыстаў з'яўляецца былы гарнізонны касцёл (вул. Бажніцыёс, 20), у якім цяпер знаходзіцца вайсковая парафія Найсвяцейшага Сэрца Ісуса.

Пастаўскія казармы захаваліся да нашых дзён практычна цалкам і з'яўляюцца адным з найкаштоўнейшых помнікаў польскай ваеннай архітэктуры міжваеннага перыяду. Комплекс падзелены паміж некалькімі карыстальнікамі: блокі ФКВ дагэтуль служаць жылым памяшканням, стайні часткова не выкарыстоўваюцца, часткова занятыя рознымі кампаніямі і складамі; закінутыя казармы прыходзяць у заняпад, а ў дапаможных будынках размяшчаюцца Пастаўскі памежны аддзел і ваенны шпіталь памежнай службы.

Гродзенскія казармы на Бэма, якія займаў рэзервовы эскадрон, былі знесены, а іх тэрыторыя цяпер забудавана новымі жылымі дамамі.

Коні

Полк спрабаваў стандартызаваць колеры коней у эскадронах паводле наступных крытэрыяў: 1-ы эскадрон — цёмна-гнядыя коні, 2-гі эскадрон — гнядыя, 3-ці эскадрон — светла-каштанавыя, 4-ы эскадрон — вараныя, эскадрон цяжкіх кулямётаў — гнядыя, узвод сігналістаў — адмасткі, узвод трубачоў — сівыя.

Бітвы ў вераснёўскай кампаніі 1939 г. Полк удзельнічаў у вераснёўскай кампаніі ў складзе Віленскай кавалерыйскай брыгады. Яго першы бой адбыўся пад Любенем. 5 верасня ён атрымаў загад перайсці ў раён Пшэдбужа. Полк быў узмоцнены 2-й батарэяй 3-й конна-артылерыйскай дывізіі. Ен прыбыў туды днём 6 верасня. Пасля разведкі з 2-м эскадронам высветлілася, што горад заняты пяхотнымі і матарызаванымі падраздзяленнямі праціўніка. Улічваючы гэтую сітуацыю, падпалкоўнік Зыгмунт Мілкоўскі вырашыў пачаць нечаканую атаку і захапіць Пшэдбуж. Рыхтуючыся да атакі, полк атрымаў па радыё загад вярнуцца ў брыгаду, якая павінна была рухацца на Невяршын. Згодна з загадам, полк дасягнуў прызначанага раёна да світання 7 верасня. Не выявіўшы там падраздзяленняў, ён рушыў у лясы каля Яксонека.

У той жа дзень, каля поўдня, полк рушыў па дарозе на Апочна. Падчас маршу яго атакавала варожая авіяцыя, але значнай шкоды яму нанесці не ўдалося. Калі высветлілася, што Апочна занята немцамі, палкоўнік Мілкоўскі загадаў сваёй групе перайсці ў Брудзевіцкі лес. У ноч з 8 на 9 верасня полк перамясціўся з раёна Студзяна ў лясы каля Пшысухі. Падчас маршу каля Гельнева адбылася сутычка з невялікім нямецкім падраздзяленнем, якое было адкінута пасля кароткага бою, але падчас сутычкі быў рассеяны эшалон забеспячэння палка. У ноч з 9 на 10 верасня польскія падраздзяленні былі акружаны ў лясах каля Пшысухі. Каб выйсці з акружэння, салдаты 2-й батарэі 3-га ДАК па загаду камандзіра разабралі і знішчылі артылерыйскія прылады і гарматы ў раёнах вакол Пшысухі і Рускага Брода. Каб вырвацца з акружэння, камандзір загадаў начную атаку, пасля якой полк павінен быў накіравацца ў бок Свентакшыскіх гор. У ноч з 9 на 10 верасня адбылася сутычка з нямецкай пяхотай. Пасля гэтага бою нямецкае падраздзяленне было адкінута, але аказалася, што 3-ці і 4-ці эскадроны былі адрэзаныя ад асноўных сіл. У гэтай сітуацыі камандзір загадаў падраздзяленню распыліцца і прасоўвацца невялікімі групамі ў раён Свента-Катажыны.

З 11 па 13 верасня большасць раскіданых падраздзяленняў дасягнула гэтага раёна, але полк не быў адноўлены. Некаторыя невялікія падраздзяленні пераправіліся праз Віслу, а іншыя заставаліся ў Свентакшыскіх гарах да сярэдзіны кастрычніка 1939 года, калі спынілі баі.

Полк быў адноўлены ў складзе Арміі Краёвай лейтэнантам Яраславам Гасеўскім у лютым 1944 года. Полк ваяваў у раёнах Вільні і Навагрудка, а затым у Кампіноскай пушчы. 27–29 верасня 1944 года падраздзяленне было разбіта немцамі.

Бібліяграфія

Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. Franciszek Wiktor Karassek: Zarys historji wojennej 23-go pułku ułanów grodzieńskich. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. Szymon Kucharski, Juliusz Tym: 23 pułk ułanów. T. 34. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2020, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939. Odznaki kawalerii. ISBN 978-83-8164-151-7. Krzysztof Filipow, Bohdan Wróblewski: Odznaki pamiątkowe Wojska Polskiego 1921–1939. Kawaleria. Warszawa: Fenix editions, 1992. ISBN 83-900217-3-0. "Almanach oficerski": praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923 "Księga jazdy polskiej": pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 Bohdan Królikowski, Czas ułanów – wyd. Bellona, Warszawa 1993. Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1. Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914–1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3. Jan Przemsza Zieliński, Wrześniowa Księga Chwały Kawalerii Polskiej – wyd. Bellona. Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. Jerzy Wojciechowski: Kawaleria w planie mobilizacyjnym „S”. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2010. ISBN 978-83-62046-24-9.