Барбара Крысціна Скарга (нар. 25 кастрычніка 1919 годзе ў Варшаве, памерла 18 верасня 2009 годзе у Ольштыне ) — польскі філосаф, якая спецыялізавалася на гісторыі новай і сучаснай філасофіі, прафесар гуманітарных навук, на працягу ўсяго свайго прафесійнага жыцця звязаная з Інстытутам філасофіі і сацыялогіі Польскай акадэміі навук, член Польскай акадэміі мастацтваў і навук і Варшаўскага навуковага таварыства.
Падчас нямецкай акупацыі Польшчы яна была сувязной Арміі Краёвай, а пазней — вязніцай ГУЛАГу.
Дама Ордэна Белага Арла (1995). Мецэнатка Фонду мыслення і ўзнагароды за філасофскае эсэ, якая фінансуецца гэтым Фондам. Аўтар шматлікіх публікацый і навуковай дзейнасці, дзякуючы якім яна сфармавала вялікую групу прафесійна актыўных польскіх філосафаў.
Біяграфія Паходзіла з шляхецкай сям'і евангелічнай рэфармацкай царквы. Нарадзілася ў Варшаве ў сям'і Пятра Казіміра (1878–1930) і Галіны (1889–1970) Скаргі . Разам з сястрой Ганнай расла ў маёнтку сваякоў у Хаценчыцах, Вілейскі павет.
Сястрой Барбары была актрыса Ганна Скаржанка (якая нарадзілася у 1917 годзе ў Мінску), а братам — акцёр Эдвард Скарга.
У 1937 годзе ў Вільнюсе Барбара атрымала атэстат аб сярэдняй адукацыі і ў тым жа годзе паступіла на факультэт электратэхнікі Варшаўскага політэхнічнага ўніверсітэта. Адвучыўшыся тры семестры, перайшла на гуманітарны факультэт Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя, абраўшы філасофію ў якасці спецыялізацыі, а матэматыку — дадатковай.
У сувязі з ліквідаванннем Віленскага ўніверсітэта ў снежні 1939 года, Барбара Скарга працягвала вучобу да 1944 года на падпольных семінарах сваіх настаўнікаў — прафесараў Г. Эльзенберга, Т. Чaжоўскага, К. Гурскага і С. Срэбнага — здаўшы ўсе патрабаваныя праграмай экзамены.
Таксама Барбара ўдзельнічала ў падпольнай сярэдняй адукацыі ў Вільні, выкладаючы лацінскую мову і матэматыку. Адначасова яна ўдзельнічала ў арыентаванай на незалежнасць дзейнасці падпольнай Арміі Краёвай, займаючы розныя пасады, у тым ліку начальніцай мясцовай сувязі Віленскага раёна. Яна была сувязным афіцэрам у Арміі Краёвай пад кодавым імем Эва. Кіравала так званай знешняй сувяззю, г.зн. з інспектаратамі і непасрэдна з брыгадамі ў палявых умовах. За гэту дзейнасць яна была арыштавана савецкай уладай і асуджана на 10 гадоў прымусовых работ.
Яна была зняволена ў лагеры ў Правенішках у Літве, затым саслана ўглыб Расіі, у Сібір, у прымусовы лагер ва Ухце . Пасля вызвалення з ГУЛАГу ёй было загадана асесці ў калгасе ў Казахстане, адкуль, дзякуючы шчасліваму збегу палітычных абставін і намаганням сям'і, ёй удалося вярнуцца ў Польшчу ў снежні 1955 года.
Успаміны пра гэты перыяд Барбара Скарга сабрала праз шмат гадоў у кнізе — першым у літаратуры жаночым аповедзе пра ГУЛАГ, з назвай «Пасля вызвалення (1944–1956)», упершыню апублікаваным пад псеўданімам у Парыжы ў 1985 годзе.
У 1957 годзе Барбара Скарга атрымала завочна ступень магістра філасофіі ў Варшаўскім універсітэце і пачала працаваць на кафедры бібліяграфіі і дакументацыі польскай філасофіі Польскай акадэміі навук.
У 1961 годзе яна атрымала доктарскую ступень у Варшаўскім універсітэце, абараніўшы дысертацыю на тэму «Нараджэнне польскага пазітывізму», падрыхтаваную пад кіраўніцтвам прафесара Ніны Асарадабрай-Кула.
З 1962 года яна працавала на кафедры гісторыі сучаснай філасофіі IFiS PAN, спачатку ў якасці дацэнта. У гэты час яна падтрымлівала цесную сувязь з так званай Варшаўскай школай гісторыкаў ідэй ( Л. Калякоўскі, А. Валіцкі, Б. Бачко, Я. Шацкі, А. Сікора, З. Аганоўскі, Л. Шчуцкі ), перш чым гэтая школа распалася ў выніку падзей, звязаных з сакавіком 1968 года.
У 1967 годзе яна атрымала габілітацыйную ступень на аснове дысертацыі «Артадаксальнасць і рэвізія ў французскім пазітывізме», у 1975 годзе атрымала пасаду дацэнта, а ў 1988 годзе — званне прафесара .
З 1968 года была членам ZAiKS (ганаровы член з 2009 года). У лютым 1978 года яна стала членам Таварыства навуковых курсаў, пазней пераўтворанага ў Таварыства распаўсюджвання і прасоўвання навук, а ў 1981–1984 гадах (г. зн. да і ў цяжкі перыяд пасля ўвядзення ваеннага становішча ) узначальвала Камітэт па філасофскіх навуках Польскай акадэміі навук. Пазней стала паўнапраўным членам Польскай акадэміі навук і мастацтваў. У 1988 годзе атрымала званне прафесара гуманітарных навук. У 1993–2006 гадах узначальвала рэдакцыйную калегію штогодніка «Этыка».
Не маючы магчымасці працаваць ва ўніверсітэце па ідэалагічных і палітычных прычынах у камуністычную эпоху, Барбара Скарга з 1970-х гадоў вяла інтэнсіўную выкладчыцкую дзейнасць, кіруючы агульнанацыянальным семінарам у Інстытуце філасофіі і сацыялогіі Польскай акадэміі навук, а пазней, пасля выхаду на пенсію, і пасля 1989 года, перыядычна выкладала ў розных універсітэцкіх цэнтрах.
Да парламенцкіх выбараў 2001 года яна была членам ганаровага выбарчага камітэта Саюза Свабоды .
Пасля хваробы яна памерла ў бальніцы ў Ольштыне. Пахавана 25 верасня 2009 года на Евангельскіх рэфармацкіх могілках у Варшаве (участак N-2-31).
Навуковая творчасць Навуковую працу Барбары Скаргі можна падзяліць на пяць тэматычных абласцей, якія прыблізна адпавядаюць храналагічным этапам яе філасофскіх інтарэсаў. Першы з гэтых этапаў — даследаванне польскага і французскага пазітывізму. У гэтым даследаванні Барбара Скарга засяродзілася на гістарычным ідэалагічным кантэксце, у якім узнік польскі пазітывізм, аналізуючы яго перапляценне з нацыянальнымі і філасофска-гістарычнымі праблемамі, а таксама прадстаўляючы ідэалагічныя профілі цэлай галерэі фігур, важных для польскай культуры. Натуральным наступным крокам у яе навуковых даследаваннях стала вяртанне да крыніц і вывучэнне філасофіі бацькі пазітывізму, Аўгуста Конта. Пасля даследавання філасофіі Конта яна прыступіла да гісторыка-філасофскага аналізу спрэчак, якія ўзніклі сярод французскіх вучняў пасля смерці настаўніка. Публікацыя вынікаў усіх гэтых даследаванняў была поўнай навінкай у Польшчы. Да найважнейшых прац у гэтай праблематыцы можна аднесці вышэйзгаданую доктарскую дысертацыю, а таксама манументальную двухтомную анталогію (сумесна з Ганнай Гохфельдавай) «Філасофія і сацыяльная думка ў 1865–1895 гадах » у рамках серыі «700 гадоў польскай думкі» (1980), пераклады і навуковыя даследаванні прац Конта, тры манаграфіі ў серыі «Думкі і людзі» (Конт – 1966, Рэнан – 1969, Клод Бернар – 1970), а таксама «Артадоксія і рэвізія ў французскім пазітывізме» (1967), якая з'яўляецца манаграфіяй па шырокай гісторыі ідэй, метадалагічна блізкай да тагачаснай актыўнай «Варшаўскай школы».
Другі этап даследаванняў арганічна вырас з першага і ахопліваў працы па тэндэнцыях французскай філасофіі XIX стагоддзя, акрамя пазітывізму. Гэтыя працы прапаноўвалі паглыблены аналіз розных разнавіднасцяў французскага спірытуалізму, якія вынікаюць з працы Мэна дэ Бірана, а таксама эклектыкі, неакрытыцызму, «рэфлексіўнай» філасофіі і рэлігійнай філасофіі. Гэта даследаванне прывяло да цікавасці да філасофіі Анры Бергсана, якая на доўгі час стала прыкметнай вобласцю даследаванняў Барбары Скаргі. Сярод найбольш важных публікацый гэтага перыяду: фундаментальная анталогія тэкстаў па французскай філасофіі XIX стагоддзя (1978), «Праблемы інтэлекту: паміж Контам і Бергсанам» (1975) і «Час і працягласць: даследаванні пра Бергсана» (1982).
Калі на першых двух этапах сваёй кар'еры Барбара Скарга прадстаўляла сябе як гісторык філасофіі або гісторык ідэй, то трэці этап яе працы — гэта распрацоўка ўласнай, арыгінальнай філасофскай пазіцыі, якая вынікае з роздуму над працамі такога гісторыка.
Гэта спецыфічная метафіласофія, якая звяртаецца ў першую чаргу да пытанняў ідэалагічных тэндэнцый, што фарміруюць пэўную эпоху, якія Барбара Скарга называе «інтэлектуальнымі фармацыямі», і да дыялектыкі змены і захавання пэўных ідэй, якія вызначаюць рытм гістарычнасці інтэлектуальнага жыцця ў кожную эпоху.
У гэтай працы даследчык паказала, як сярод зменлівасці гістарычных дыскурсаў вылучаецца адносная стабільнасць ключавых катэгорый. Яна гарантуе існаванне трывалых правілаў сэнсу або мадэляў рацыянальнасці ў межах дадзенай фармацыі.
Да гэтай вобласці даследаванняў адносяцца яе кнігі «Przeszłość i interpretacje» (Мінулае і інтэрпрэтацыі). З майстэрні гісторыка філасофіі (1987), «Межы гістарычнасці» (1989) і афармленне і навуковае рэдагаванне пяцітомнага «Даведніка па філасофскай літаратуры XX стагоддзя» (1994–1997), узнагароджанага прэміяй «Літаратура ў свеце» .
Чацвёртая вобласць заклапочанасці, на якой Барбара Скарга засяроджваецца з 1980-х і 1990-х гадоў, адлюстравана ў яе працах па метафізіцы. У іх яна разглядае найбольш актуальныя пытанні метафізікі — такія як сэнс быцця, праблема часу, паходжанне зла, месца чалавечага суб'екта ў свеце і дзейснасць трансцэндэнтнасці — пачынаючы з праектаў сучасных мысліцеляў, такіх як Марцін Гайдэгер, Эмануэль Левінас і Дэрыда, і сутыкаючы іх з рашэннямі вялікіх мысліцеляў мінулага, такіх як Платон, Арыстоцель, Псеўда-Дыянісій і Лейбніц . Гэта была не проста гісторыка-філасофская інтэрпрэтацыя пазіцый іншых, а хутчэй спроба ўласнага падыходу да гэтых найважнейшых філасофскіх пытанняў, спроба, якая ўлічвала ўсю крытыку класічнай метафізікі, прадпрынятую да гэтага часу, ад кантаўскай крытыкі праз сцыентысцкую крытыку да постмадэрнізму. Філасофская пазіцыя аўтаркі, праяўленая ў гэтых працах, характарызуецца надзвычайнай адкрытасцю да розных тыпаў філасофскай рэфлексіі, а яе метад датычыцца іх падобны да фенаменалогіі і герменеўтыкі. Сярод яе найбольш важных прац у гэтай галіне — «Ідэнтычнасць і адрозненні: метафізічныя эсэ» (1997), «След і прысутнасць» (2002), «Метафізічны квінтэт» (2005) і «Метафізічны тэрцэт» (2009).
Пятай сферай даследваній Барбары Скаргі з'яўлялася маральнае і грамадзянскае разважанне. Гэта было адлюстрована ў эсэ, апублікаваных у культурных часопісах і штодзённай прэсе, а таксама ў публічных выступах і інтэрв'ю. У гэтых эсэ яна аналізавала маральна-аксіялагічныя, а таксама культурныя і палітычныя праблемы і часта каменціравала бягучыя падзеі. Барбара Скарга апісвала змрочную карціну сучаснай польскай сацыяльнай рэальнасці і асабліва занепакоілася прычынамі «маўчання інтэлігенцыі». Аналізуючы катэгорыі, неабходныя для належнага функцыянавання грамадскага арганізма, такія як справядлівасць, свабода, годнасць, гонар, мужнасць, вернасць, адказнасць і грамадзянскае пачуццё, Барбара Скарга паказала, што толькі прытрымліванне ўніверсальных каштоўнасцей еўрапейскай культуры можа быць лекам ад заняпаду нашага часу. Сярод гэтых каштоўнасцей яна лічыла розум і сумленнасць найважнейшымі, бо яны служылі стрымліванню міфатворчых тэндэнцый папулісцкай «палітыкі ідэнтычнасці», якая небяспечна схілялася — як пацвярджае таталітарны вопыт 20-га стагоддзя — да нацыяналізму. Гэтыя выказванні былі сабраны ў кнігах, апублікаваных пры яе жыцці, такіх як «Нам не трэба баяцца філасофіі» (1999), «Чалавек — не прыгожая жывёла» (2007) і «Іншага канца свету не будзе» (2007), а таксама ў двух тамах збору твораў, апублікаваных пасля яе смерці фондам, які носіць яе імя: «Раскіданыя творы з 1989–2000 гадоў» (2015) і «Раскіданыя творы з 2001–2009 гадоў» (2016).
Публікацыі
Нараджэнне польскага пазітывізму (1831–1864), PWN, Варшава 1964 (2-е выд., PWN, Фонд мыслення Барбары Скаргі, Варшава 2013). Конт (і падборка тэкстаў), WP, Варшава 1966 (серыя «Думкі і людзі»); (2-е пашыранае выданне, WP, Варшава 1977, а таксама, без падборкі твораў, [у:] Конт, Рэнан, Клод Бернар, Фонд мыслення, выдавецтва Stentor, Варшава 2014). Праваслаўе і рэвізія ў французскім пазітывізме, PWN, Варшава 1967 (2-е выд., PWN, Фонд мыслення, Варшава 2016). Рэнан (і падборка тэкстаў), WP, Варшава 1969 (серыя «Думкі і людзі»); (2-е выд., WP, Варшава 2002, а таксама, без падборкі тэкстаў, у: Конт, Рэнан, Клод Бернар, Фонд мыслення, выдавецтва Stentor, Варшава 2014), . Клод Бернар (і падборка твораў), WP, Варшава 1970 (серыя «Думкі і людзі»); (2-е выд., без падборкі твораў у: Конт, Рэнан, Клод Бернар, Фонд мыслення, выдавецтва Stentor, Варшава 2014).