Ілюзо́рныя алтары́ ў Вялі́кім Кня́стве Літо́ўскім — унікальная з'ява сакральнага мастацтва позняга барока і ракако, распаўсюджаная ў каталіцкім дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага ў XVIII і першай палове XIX стагоддзя. Гэты феномен уяўляў сабой стварэнне намаляваных алтарных рэтабляў (аптычных алтароў), якія з дапамогай прыёмаў квадратуры (ад ), трамплёя (ад — «падман зроку») і лінейнай перспектывы імітавалі аб'ёмныя архітэктурныя формы і скульптурную пластыку на плоскіх паверхнях. Намаляваныя алтары служылі не толькі таннымі заменнікамі сапраўдных драўляных ці каменных канструкцый, але і з'яўляліся паўнавартасным элементам манументальнага дэкору, які візуальна рассоўваў межы рэальнай архітэктуры і ствараў ілюзію бясконцай прасторы.

Гісторыя і вытокі

З'яўленне і пашырэнне ілюзорных алтароў у Вялікім Княстве Літоўскім было шчыльна звязана з уплывам заходнееўрапейскага, у першую чаргу італьянскага, мастацтва. Вызначальную ролю адыгралі папулярныя ў Еўропе тэарэтычныя трактаты па архітэктуры і перспектыве. Сярод іх найбольшы ўплыў мелі працы езуіцкага майстра Андрэа Поца «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» (, выдадзены ў Рыме ў 1693 і 1700 гадах), а таксама выданні Іагана Якаба Шублера і прадстаўнікоў сям'і мастакоў-дэкаратараў Галі-Бібіена. Трактаты ўтрымлівалі не толькі тэарэтычныя абгрунтаванні лінейнай перспектывы, але і багаты ілюстрацыйны матэрыял, які мясцовыя майстры і замежныя мастакі ў ВКЛ выкарыстоўвалі як непасрэдныя ўзоры для стварэння сваіх кампазіцый.

Значны ўплыў на фарміраванне эстэтыкі ілюзорных алтароў аказала часовая (аказіянальная) архітэктура і тэатралізаваная літургія эпохі барока. Культурнае жыццё Рэчы Паспалітай суправаджалася маштабнымі ўрачыстасцямі: пахаваннямі магнатаў з узвядзеннем складаных жалобных катафалкаў (), каранацыямі цудадзейных абразоў Маці Божай, кананізацыямі святых, а таксама саракагадзіннымі еўхарыстычнымі набажэнствамі (так званыя Quarantore). Для гэтых падзей ствараліся грандыёзныя часовыя дэкарацыі і алтары з выкарыстаннем ілюзорнага жывапісу. Эфекты, выпрацаваныя пры аздабленні такіх часовых канструкцый, неўзабаве пачалі прымяняцца пры стварэнні стацыянарных аптычных алтароў у інтэр'ерах касцёлаў і капліц, ператвараючы сакральную прастору ў своеасаблівы «свяшчэнны тэатр» ().

Матэрыялы і тэхналогіі У адрозненне ад Заходняй Еўропы, дзе ілюзорны жывапіс пераважна абмяжоўваўся фрэскамі на мураваных сценах, у Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўваўся больш шырокі спектр матэрыялаў і тэхналогій. Усе выяўленыя помнікі можна падзяліць на чатыры асноўныя групы ў залежнасці ад асновы, на якой яны ствараліся.

Найбольш папулярнымі і шматлікімі былі рэтаблі, напісаныя на спецыяльна зманціраваных сталярных драўляных шчытах, якія часта ўпрыгожваліся контурнай разьбой. Гэтыя шчыты груннтаваліся мелам або клеем, пасля чаго мастак ствараў на іх ілюзію аб'ёмнай архітэктуры. Да нашага часу дайшлі звесткі пра больш за 350 такіх алтароў, якія былі аднолькава папулярныя як у мураваных, так і ў драўляных храмах.

Другую па колькасці групу складалі алтары, напісаныя непасрэдна на атынкаванай паверхні мураваных сцен. Такая тэхналогія патрабавала высокага майстэрства і звычайна выкарыстоўвалася лепшымі мастакамі-манументалістамі ў буйных палітычных і культурных цэнтрах або ў багатых кляштарных комплексах. Даследчыкамі выяўлена каля 260 такіх алтароў, якія дзякуючы трываласці матэрыялу часцей за іншыя даходзілі да нашага часу, напрыклад, фрэскі ў Будславе ці Мсціславе.

Трэці тып уключаў жывапіс, нанесены непасрэдна на драўляныя сцены сакральных будынкаў. Такі спосаб быў характэрны для невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных касцёлаў перыферыі. Зафіксавана больш за 130 падобных помнікаў, пераважна на тэрыторыі Жамойці і Латгаліі.

У ХІХ стагоддзі набылі папулярнасць алтары, напісаныя на палатне. Яны нагадвалі тэатральныя кулісы або габелены і лёгка маглі быць перанесены або згорнуты. Вядома каля 90 падобных твораў. Яшчэ каля 20 помнікаў былі выкананы ў змяшаных тэхніках, калі, напрыклад, адзін ярус рабіўся з дрэва, а другі маляваўся на палатне або сцяне.

Узроўні прафесіяналізму і майстры Мастацтвазнаўцы падзяляюць ілюзорныя алтары ВКЛ на тры катэгорыі ў залежнасці ад узроўню прафесіяналізму іх стваральнікаў і адносін да еўрапейскіх мастацкіх эталонаў.

Да першай групы належаць прафесійныя творы, якія дакладна пераймалі заходнееўрапейскія ўзоры і ствараліся пераважна ў буйных манастырскіх комплексах і фундацыях магнатаў. Гэтыя роспісы вызначаліся бездакорным веданнем законаў перспектывы і вытанчаным каларытам. Сярод вядомых майстроў гэтага ўзроўню вылучаюцца езуіт Ігнацій Дарэці, Казімір Анташэўскі, Мацвей Слушчанскі, Францішак Неміроўскі, Францішак Смуглевіч і Якуб Брэцэр. Яскравым прыкладам такога жывапісу з'яўляецца ўнікальны ансамбль з дзевяці ілюзорных алтароў у Будслаўскім касцёле, выкананы Казімірам Анташэўскім у 1782 годзе ў тэхніцы грызайль, а таксама роспісы ў Мсціслаўскім касцёле кармелітаў і Фарным касцёле ў Гродне.

Другая група ўключае творы, дзе еўрапейскія ўзоры былі творча адаптаваны да мясцовага культурнага асяроддзя і густаў заказчыкаў. Мастакі гэтай групы часта адыходзілі ад строгіх трактатаў, дадаючы новыя дэкаратыўныя элементы, незвычайныя каляровыя спалучэнні і арыгінальныя дэталі. Гэтыя творы часцей сустракаліся ў езуіцкіх калегіумах невялікіх гарадоў і на драўляных шчытах.

Трэцяя група аб'ядноўвае так званыя «прымітыўныя» або рамесныя рэтаблі. Яны ствараліся мясцовымі майстрамі ў перыферыйных парафіяльных касцёлах і капліцах. Для іх характэрны спрошчаны падыход да перспектывы, плоскаснасць выяў і выкарыстанне лакальных колераў. Нягледзячы на наіўнасць выканання, гэтыя творы маюць вялікую каштоўнасць як сведчанне масавага распаўсюджвання моды на ілюзорны жывапіс сярод шырокіх слаёў насельніцтва.

Пашырэнне і статыстыка Пашырэнне ілюзорных алтароў у Вялікім Княстве Літоўскім мела масавы характар. На сённяшні дзень даследчыкамі выяўлена інфармацыя пра амаль тысячу такіх помнікаў, з якіх да нашага часу дайшла толькі невялікая частка ў выглядзе ацалелых фрэсак або выяўленых рэстаўратарамі фрагментаў пад пазнейшымі тынкоўкамі. Каля 700 помнікаў (75 працэнтаў) былі створаны ў перыяд росквіту гэтай традыцыі ў XVIII стагоддзі, а яшчэ каля 250 твораў з'явіліся ў першай палове XIX стагоддзя.

Нягледзячы на тое, што мастацтвазнаўцы доўгі час лічылі ілюзорны жывапіс прыкметай беднасці парафій, статыстыка абвяргае гэтае меркаванне. Больш за 400 ілюзорных алтароў упрыгожвала парафіяльныя касцёлы, у той час як у багатых кляштарных храмах налічвалася каля 300 аптычных рэтабулаў. Сярод манаскіх ордэнаў найбольшую прыхільнасць да гэтага віду дэкору выяўлялі езуіты (каля 60 вядомых алтароў), дамініканцы (50 алтароў), кармеліты (50 алтароў), бернардзінцы (38 алтароў) і францысканцы (34 алтары). Геаграфічна найбольшая канцэнтрацыя помнікаў назіралася ў цэнтральных і паўночна-заходніх рэгіёнах ВКЛ, на тэрыторыі тагачасных Віленскага, Троцкага, Менскага і Новагародскага ваяводстваў.

З сярэдзіны XIX стагоддзя пад уплывам змены эстэтычных густаў (пераход да гістарызму і неастыляў), а таксама з-за фізічнага зносу матэрыялаў, ілюзорныя алтары пачалі масава замалёўвацца, знішчацца і замяняцца на традыцыйныя аб'ёмныя драўляныя канструкцыі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Мастацтва Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Мастацтва барока Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу Катэгорыя:Аптычныя ілюзіі Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Манументальнае мастацтва