Сцяпа́н Пятро́віч Шавыро́ў (; ) — рускі літаратурны крытык, гісторык літаратуры, паэт, грамадскі дзеяч славянафільскіх перакананняў, ардынарны прафесар і дэкан Маскоўскага ўніверсітэта, акадэмік Пецярбургскай акадэміі навук.
Біяграфія Нарадзіўся ў Саратаве ў дваранскай сям'і, атрымаў хатнюю адукацыю. Рана навучыўся чытаць, ужо ў дзяцінстве валодаў царкоўнаславянскай, французскай і нямецкай мовамі. Захапляўся чытаннем твораў Аляксандра Пятровіча Сумарокава, Міхаіла Мацвеевіча Хераскава, аповесцей Мікалая Міхайлавіча Карамзіна. Вучыўся ва ўніверсітэцкім Высакародным пансіёне (1818—1822), які скончыў з залатым медалём.
Служыў у Маскоўскім архіве Калегіі замежных спраў. Уваходзіў у літаратурна-філасофскі гурток «любамудраў», у якім удзельнічалі А. І. Кошалеў, Дз. У. Венявіцінаў, І. В. Кірэеўскі. Удзельнічаў у арганізацыі і выданні літаратурнага часопіса «любамудраў» «Московский вестник» (1827—1830). Разам з У. П. Цітовым і М. А. Мельгуновым пераклаў кнігу «Пра мастацтва і мастакоў» Л. Ціка і В. Г. Вакенродэра. У 1824—1848 гадах была напісана большая частка яго вершаў, у якіх ён заставаўся прыхільнікам рамантызму і ратаваў за «паэзію думкі»; пры гэтым асноўная частка яго паэтычнай спадчыны застаецца сабранай не цалкам, а многае — неапублікаванымИгорь Вишневецкий.Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 9..
Быў настаўнікам сына Зінаіды Аляксандраўны Валконскай. Разам з ім жыў за мяжой у 1829—1832 гадах, вывучаючы гісторыю мастацтва і архітэктуры ў Швейцарыі і Італіі. Па вяртанні абараніў дысертацыю «Дант і яго век» (1833)Степан Шевырёв, адъюнкт-профессор. Дант и его век: Исследование о Божественной комедии // Учёные записки Императорского Московского университета за 1833—1834 гг.. На пасадзе ад'юнкта чытаў курс па гісторыі расійскай славеснасці ў Маскоўскім універсітэце са студзеня 1834 годаОтчет 1-го Московского государственного университета…за 1835/6 академический и 1836 гражданский годы. —. — 43, , 5, с.. Атрымаўшы ступень доктара філасофіі за сачыненне «Тэорыя паэзіі ў гістарычным яе развіцці ў старажытных і новых народаў» (1836), у 1837 годзе стаў прафесарам Маскоўскага ўніверсітэта.
У 1835—1837 гадах быў вядучым крытыкам часопіса «Московский наблюдатель», дзе змясціў нашумелы тады палемічны артыкул «Славеснасць і гандаль» (1835, № 1), накіраваны супраць «гандлёвага кірунку» ў літаратуры (Булгарын, Грэч, Сянкоўскі). Сумесна з М. П. Пагодзіным выдаваў і рэдагаваў часопіс «Москвитянин» (1841—1856).
Больш за два гады (1838—1840) С. П. Шавыроў быў за мяжой, наведваючы лекцыі археалагічнага інстытута ў Рыме, слухаў лекцыі ў Берліне, Мюнхене, Парыжы, Лондане, працаваў у бібліятэках, сустракаўся з заходнееўрапейскімі вучонымі. Быў удастоены ступені доктара філасофіі Парыжскім універсітэтам, абраны членам мастацкага таварыства ў Афінах, філалагічнага таварыства ў Аграме (цяпер — Заграб, Харватыя). Па вяртанні зноў прыступіў да працы ва ўніверсітэце, неўзабаве стаў старэйшым прафесарам рускай славеснасці і быў зацверджаны дэканам філасофскага факультэта (1847—1855)У 1851 годзе прафесура ўніверсітэта забалатавала яго, абраўшы на пасаду дэкана Ц. М. Граноўскага, але міністр не зацвердзіў выбараў, і Шавыроў захаваў за сабой пасаду дэкана..
Улетку 1847 года здзейсніў паездку ў Кірыла-Белазерскі манастыр, пра што напісаў кнігу «Паездка ў Кірыла-Белазерскі манастыр. Вакацыйныя дні прафесара С. Шавырова ў 1847 годзе», дзе ён паказаў на знойдзеныя ім некалькі невядомых помнікаў літаратуры.
Быў асабліва блізкі з М. В. Гогалем, якому аказваў шмат паслуг: чытаў карэктуру яго твораў, наладжваў сувязі з кнігапрадаўцамі, ведаў яго фінансавымі справамі. Пасля смерці Гогаля Шавыроў прымаў дзейны ўдзел у разборы яго папер і хадайнічаў аб пасмяротным выданні яго твораў. І Гогаль цаніў Шавырова, ён пісаў А. В. Смірновай: «Калі вы будзеце калі-небудзь у Маскве, не забудзьцеся пазнаёміцца з Шавыровым. Чалавек гэты стаіць на кропцы разумення вышэйшай, чым іншыя ў Маскве, і ў ім спее шмат дабра для Расіі».
С. П. Шавырову належыць вядомая фраза пра «гнілы Захад».
У 1857 годзе на пасяджэнні савета Маскоўскага мастацкага таварыства ўнук Кацярыны II і Р. Р. Арлова, стрыечны дзядзька імператара Аляксандра II граф В. А. Бабрынскі энергічна абрынуўся на прыгоннае права і ў асаблівасці на парадкі часоў валадарання Мікалая I. Шавыроў убачыў у гэтым імкненне абганьбіць Расію і стаў горача заступацца за ўсё рускае. Паміж імі ўзнікла сварка, якая перарасла ў бойку. І. С. Тургенеў у сваім лісце да А. І. Герцэна апісаў інцыдэнт наступным чынам: ... узніклі спрэчкі (як гэта водзіцца ў Маскве) пра славянафільства, пра артыкул Аксакава пра волатаў, а нарэшце і пра прамову Роберта Піля, за якую згаданы граф надумаў заступацца. — «Пасля гэтага Вы не патрыёт», — заўважыў прафесар. На гэтыя словы граф з дзіўнай дасціпнасцю і дасканалым à propos запярэчыў: «А ты, сукін сын, жанаты з выблядкам!» — «А ты сам паходзіш ад выблядка», — у сваю чаргу заўважыў прафесар і бац графа ў пысу... Вось табе, мілы Герцэн, падрабязнае — і ва ўсіх сваіх падрабязнасцях дакладнае апісанне гэтай знакамітай бойкі, ад якой па ўсёй Маскве стогн стаяў стогнам.Тургенев И. С. Полное собрание сочинений и писем в 28 т. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960—1968. Письмо А. И. Герцену от 21 февраля (5 марта) 1857 года. Париж. Письма. Т. 3. У выніку ў Шавырова было зламана рабро. Аднак, улічваючы грамадскі рэзананс таго, што адбылося, вышэйшая ўлада пакарала абодвух: Шавыроў быў прызнаны віноўнікам бойкі, звольнены са службы і высланы з Масквы, Бабрынскі сасланы ў свой маёнтак з забаронай з'яўляцца ў сталіцах. Бабрынскі на гэтым не супакоіўся і дамагаўся турэмнага зняволення для вучонага.
У 1860 годзе, пасля ўзмоцненай працы ў сінадальнай і Валакаламскай бібліятэках, скончыўшы выданне 3-й і 4-й частак сваёй «Гісторыі славеснасці», Шавыроў назаўжды пакінуў Расію. Яго збор кніг быў набыты бібліятэкай Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя А. Безбародкі. Памёр ад запалення лёгкіх у Парыжы. Пахаваны на Ваганькаўскіх могілках (14 уч.)Артамонов М. Д. Ваганьково. — М.: Московский рабочий, 1991. — С. 178..
Сям'я
З 1834 года быў у шлюбе з Соф'яй Барысаўнай Зяленскай (1809—1871), пазашлюбнай дачкой князя Барыса Уладзіміравіча Галіцына (1769—1813) ад яго грамадзянскага шлюбу з багатай полькай (па іншых крыніцах — цыганскага ці яўрэйскага паходжання з Вільні). Пасля смерці бацькі разам з сястрой Ганнай (была ў шлюбе з цвярскім грамадзянскім губернатарам Аляксандрам Бакуніным) выхоўвалася ў доме княгіні Таццяны Васільеўны Галіцынай. Галіцыны валодалі маёнткам Вязёмы, дзе С. П. Шавыроў на працягу некалькіх гадоў праводзіў з сям'ёй летнія месяцы. Менавіта ў сядзібе Вязёмы ён пачаў сваю працу над «Гісторыяй рускай славеснасці». Таксама ў гэтай сядзібе ён разбіраў велізарны бібліятэчны збор князёў Галіцыных. Паводле водгукаў сучаснікаў, Соф'я Барысаўна валодала ўражлівай і нервовай натурай. Шлюб яе быў шчаслівым. Яна цалкам прысвяціла сябе сям'і і мала бывала ў свеце. Пра сваё жыццё ў Італіі (1838—1840 гады) пакінула дзённік на французскай мовеРГАЛИ. Ф. 563. Оп. 2. Д. 7..
У шлюбе мелі чацвярых дзяцей, сярод якіх Барыс (нар. 1835), Кацярына (нар. 1844) і Пётр (нар. 1846).
Бібліяграфія Паэзія Стихотворения / Вступ. статья[«Поэзия С. П. Шевырёва»], ред. и прим. М. Аронсона. — Л.: Сов. писатель, 1939. — XXXII, 239, с., 5 л. портр., факс. — (Библиотека поэта). Выбор Игоря Вишневецкого / Степан Шевырёв: Стихотворения и переводы 1824—1864 / Вступ. ст. [«Поэт-мыслитель»], ред. и сост. И. Вишневецкого. — М.: Б. С. Г.-Пресс, 2021. — 352 с., 16 с. ил. — (Поэты Москвы). — ISBN 978-5-93381-428-3.
Нарысы падарожжаў, дзённікі Поездка в Кирилло-Белозерский монастырь: вакационные дни профессора С. Шевырёва в 1847 году: в двух частях: (с 25-ю литографированными рисунками). — М.: Унив. тип., 1850. Шевырёв С. П. Итальянские впечатления / Вст. ст., подгот. текста, сост. и прим. М. И. Медового. — СПб.: Академический проект, 2006. — 648 с. — ISBN 5-7331-0299-3.
Даследаванні История поэзии. Т. 1: чтения / Степана Шевырёва. — Москва: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад. — 1835 (обл. 1836). — 333, V с. Образование языков Югозападной Латинской Европы: (Из лекций об истории словесности) / [Э.-орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырев]. —[СПб., 1838]. — 44 с. История поэзии. Т. 2 : чтения / Степана Шевырёва. — М.: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад., 1892. — IV, 192 с. Общее обозрение развития русской словесности: (Вступ. лекция э. о. проф. Шевырева). — [М., 1838]. — 47 с. Об отношении семейного воспитания к государственному: Речь, произнесённая в торжественном собрании Моск. ун-та орд. проф. рус. словесности, д-ром философии и членом Пед. ин-та Степаном Шевырёвым 18 июня 1842. — М.: Унив. тип., 1842. — 102 с. Очерк истории живописи итальянской, сосредоточенной в Рафаэле и его произведениях: 4 публ. лекции, чит. орд. проф. С. Шевырёвым в 1851 г. — М.: Унив. тип., 1852. — 136 с. Вступление в педагогию / [Соч.] Орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырева. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1852. — , 34 с. Шевырёв С. П. История русской словесности: лекции. Ч.1—4. — М.: Университетская типография, 1846—1860. (Усяго было выдадзена ў перыяд 1846—1860 гадоў у Маскве 4 часткі «Гісторыі рускай славеснасці»). Обозрение русской словесности в XIII веке. — СПб.: тип. Акад. наук, 1854. — 59 с. История Московского университета, написанная к столетнему его юбилею ординарным профессором русской словесности и педагогии Степаном Шевырёвым: 1755—1855. — М.: в Университетской тип., 1855. — XII, 582, с. Речь в память о Шиллере, сказанная в заседании Московского общества любителей российской словесности 29 октября /10 ноября действительным членом С. П. Шевыревым. — [М.]: тип. Лазаревых ин-та вост. яз., . — 20 с. Лекции о русской литературе, читанные в Париже в 1862 году С. П. Шевырёвым / [Предисл. Я. К. Грота]. — СПб.: тип. Имп. акад. наук, 1884. — , IV, 280, 29 с. — (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук; Т. 33, № 5). Теория поэзии в историческом развитии у древних и новых народов / сочинение, писанное на степень доктора философского факультета 1-го отд-ния Степаном Шевыревым. — 2-е изд. — СПб., 1887 (Тип. имп. акад. наук). — , III, 271 с. Избранные труды /[сост. К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц; автор вступ. ст. А. А. Ширинянц; авторы коммент. М. К. Кирюшина, К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц]. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — 680 с. — (Библиотека отечественной общественной мысли с древнейших времен до начала XX века). — ISBN 978-5-8243-1308-6 История русской словесности / Сост. и отв. ред. О. А. Платонов. — М.: Русская цивилизация, 2017. — 1088 с. — ISBN 978-5-4261-0176-0 Полное собрание литературно-критических трудов: В 7 т. / Общая ред. А. Н. Николюкина. — ИНИОН РАН (Москва) / СПб.: Росток, 2019— (працяглае выданне).
Пераклады Валленштейнов лагерь / Соч. Шиллера; Пер. в стихах С. Шевырева. — М.: тип. Бахметева, 1859. — 72, с.
Крыніцы
Літаратура
Вацуро В. Э. Пушкин в московских литературных кружках середины 1820-х гг. (Эпиграмма на А. Н. Муравьева) // Вацуро В. Э. Пушкинская пора. — СПб.: Академический проект, 2000. — С. 156—161. Вишневецкий И. Г. Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 7—101. Вишневецкий И. Краткое изложение стихов Степана Шевырёва, сочинённых им в Италии // Новый мир, 2017. — № 11, ноябрь. Гаврилов И. Б. К характеристике философии воспитания С. П. Шевырева. // Христианское чтение. 2017. № 4. — С. 307—327. Гаврилов И. Б. Степан Петрович Шевырёв о «Русском воззрении». // Христианское чтение. 2016. № 1. — С. 229—289. Гаврилов И. Б. Степан Петрович Шевырёв о «Русском воспитании». // Русско-Византийский вестник. 2018. № 1. — С. 146—150.