Страты́ культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў міжвае́нны перы́яд — працэс маштабнага знішчэння, канфіскацыі, распылення і вывазу за мяжу гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіваў, бібліятэк і музейных збораў з тэрыторыі Беларусі ў перыяд з 1921 па 1941 гады. Пасля заканчэння Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў беларуская культура працягвала несці катастрафічныя страты. Гэта было абумоўлена шэрагам фактараў: наступствамі Рыжскага мірнага дагавора, мэтанакіраванай палітыкай савецкай дзяржавы па продажы мастацкіх скарбаў за мяжу праз сістэму ўсесаюзнага аб'яднання «Антыкварыят», антырэлігійнымі кампаніямі, а таксама маштабнымі палітычнымі рэпрэсіямі супраць беларускай інтэлігенцыі і музейных работнікаў у 1930-я гады.

Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя

Пасля падпісання ў 1921 годзе Рыжскага мірнага дагавора тэрыторыя Беларусі была падзелена паміж Польскай Рэспублікай і Савецкай Беларуссю. Дагавор прадугледжваў працэс рэвіндыкцыі (вяртання) культурных каштоўнасцей, якія былі эвакуіраваны або вывезены ўладамі Расійскай імперыі ў глыб краіны ў папярэднія гады. У выніку дзейнасці змешаных камісій значная частка гістарычных і мастацкіх збораў, што паходзілі з беларускіх зямель, была перададзена Польшчы і не вярнулася ў Беларусь.

Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс калекцый Нясвіжскага замка князёў Радзівілаў. У лістападзе 1923 года ў Варшаву з Масквы прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, эвакуіраванымі расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з гістарычным архівам і інвентарамі, калекцыі старажытнай зброі і рыцарскіх даспехаў, жывапісныя палотны і срэбраны сталовы посуд. Гэтыя скарбы, цесна звязаныя з гісторыяй Беларусі, аселі ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях.

Антырэлігійныя кампаніі і страты яўрэйскай спадчыны

У 1920-я гады па ўсім Савецкім Саюзе пачалася маштабная кампанія па канфіскацыі царкоўных і кляштарных каштоўнасцей. Зачыняліся праваслаўныя цэрквы, каталіцкія касцёлы і яўрэйскія сінагогі, а іх маёмасць нацыяналізавалася. Частка прадметаў культу, якая ўяўляла мастацкую або гістарычную вартасць, перадавалася ў музеі, аднак большасць вырабаў з каштоўных металаў адпраўлялася на пераплаўку для папаўнення залатога запасу дзяржавы.

Зборы былога Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, якія яшчэ ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў Разань, вярнуліся ў Мінск у 1920 годзе, але адразу ж падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў. Рэшткі гэтай багатай калекцыі пазней увайшлі ў склад Беларускага дзяржаўнага музея (БДМ).

У 1924 годзе пры Беларускім дзяржаўным музеі быў створаны яўрэйскі аддзел, які ўзначаліў гісторык і мастацтвазнавец Аляксандр Давыдавіч Палеес. Гэты аддзел пачаў актыўна збіраць помнікі яўрэйскай гісторыі і культуры, выратаваныя з зачыненых сінагог. Значнае папаўненне адбылося ў 1926 годзе, калі пасля працяглых перагавораў з Віцебскага аддзялення музея былі перададзены 54 выдатныя прадметы яўрэйскай культуры, сярод якіх былі срэбраныя кароны Торы (так званыя «тасы»), ханукальныя лямпы, шабатныя падсвечнікі, літаграфіі і прадметы побыту. Акрамя таго, у аддзеле захоўваліся ўнікальныя рукапісы на пергаменце, уключаючы Кабалу і малітоўнікі, узрост якіх дасягаў трохсот гадоў, атрыманыя з мястэчак Ляды і Дуброўна. Нягледзячы на намаганні музейных работнікаў, лёс гэтай калекцыі хутка стаў трагічным з-за дзяржаўнай эканамічнай палітыкі.

Дзейнасць «Антыкварыята» і продаж нацыянальных скарбаў

У канцы 1920-х і пачатку 1930-х гадоў кіраўніцтва СССР пачало маштабны продаж культурных і мастацкіх каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для фарсіраванай індустрыялізацыі. Выключнае права на канфіскацыю і рэалізацыю мастацкіх твораў, антыкварыяту і каштоўных металаў з музеяў атрымала ўсесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят».

На тэрыторыі Беларусі гэта прывяло да масавага вывазу ўнікальных музейных экспанатаў. Значная частка помнікаў яўрэйскай культуры на працягу 1931—1932 гадоў была перададзена ў распараджэнне гэтага аб'яднання для продажу за мяжу. Згодна з актам ад 2 лістапада 1931 года, з яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея былі канфіскаваны прадметы, якія мелі «экспартнае значэнне». Спіс уключаў больш за 80 найкаштоўнейшых экспанатаў: срэбраныя кароны Торы, ханукальныя свяцільні, падсвечнікі, ламбрыкены і парэйхасы.

Распродаж закрануў не толькі вырабы з каштоўных металаў, але і творы выяўленчага мастацтва. 11 сакавіка 1932 года для рэалізацыі за мяжу з мінскіх збораў быў адабраны шэраг мастацкіх работ. Сярод іх былі творы выдатнага скульптара Л. Антакольскага, а таксама карціны жывапісцаў Я. Кругера і Ю. Пэна. Такі дзяржаўны вандалізм нанёс непапраўны ўдар па цэласнасці музейных калекцый Беларусі яшчэ да пачатку Другой сусветнай вайны.

Рэпрэсіі 1930-х гадоў і заняпад музейнай справы

У 1930-я гады савецкае кіраўніцтва ўзмацніла ідэалагічны кантроль над установамі культуры. Музеі пачалі жорстка крытыкавацца за недастатковую ідэалагічную працу з пункту гледжання сацыялістычнага будаўніцтва. Так, яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея неаднаразова абвінавачвалі ў тым, што ён паказвае яўрэяў выключна як рэлігійных людзей, ігнаруючы яўрэяў-рамеснікаў і яўрэяў-земляробаў. У 1933 годзе падчас чарговай рэарганізацыі экспазіцыі гэты аддзел быў наогул зачынены.

Матэрыяльнае становішча музеяў таксама рэзка пагоршылася. У 1930 годзе Беларускі дзяржаўны музей быў вымушаны пакінуць прасторнае памяшканне былога Архірэйскага дома і перасяліцца ў Дом селяніна, які значна саступаў па плошчы і ўмовах захавання экспанатаў.

Найбольш страшным ударам па захаванні культурнай спадчыны сталі палітычныя рэпрэсіі, якія знішчылі ядро беларускай навуковай і музейнай інтэлігенцыі. Паслядоўныя арышты дырэктараў музеяў, звальненне ці фізічнае знішчэнне ўсіх вопытных супрацоўнікаў, уключаючы тых, хто ствараў калекцыі ў 1920-я гады, прывялі да таго, што музейная і архіўная справа ў БССР прыйшла ў поўны заняпад. У 1938 годзе сістэма кіравання архівамі была перададзена ў падпарадкаванне НКУС, што прывяло да жорсткага абмежавання доступу да гістарычных дакументаў і іх фактычнай «ваенізацыі». У такім дэзарганізаваным і аслабленым стане беларускія ўстановы культуры сустрэлі пачатак Вялікай Айчыннай вайны.

Нацыяналізацыя маёмасці ў Заходняй Беларусі (1939 год)

Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР увосень 1939 года савецкая ўлада пачала маштабную нацыяналізацыю маёмасці польскіх і беларускіх арыстакратычных родаў. Калекцыі, якія стагоддзямі захоўваліся ў прыватных рэзідэнцыях, пачалі перамяшчацца ў буйныя гарады і цэнтральныя музеі. Так, у канцы 1939 года з Нясвіжскага замка Радзівілаў у Мінск была перавезена значная частка мастацкай галерэі, уключаючы ўнікальную калекцыю з 48 слуцкіх паясоў. Гэтыя помнікі папоўнілі фонды нядаўна створанай Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР. Аднак цэласнасць гістарычных збораў была разбурана, а лёс многіх перамешчаных у Мінск каштоўнасцей стаў трагічным — менш чым праз два гады, летам 1941 года, яны былі захоплены і вывезены кіраўніцтвам нацысцкай Германіі ў час ваеннай акупацыі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939) Катэгорыя:Культура Беларусі Катэгорыя:БССР Катэгорыя:Заходняя Беларусь