Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім — складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім полілінгвізмам і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай Вільні, дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў.

Мноства дыгласій Сацыялінгвістычная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй Чарлза Фергюсана, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў Раджэр Т. Бел, у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі.

У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. Старабеларуская мова (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю дзяржаўнай мовы справаводства і заканадаўства, лаціна і царкоўнаславянская мова абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія дыялекты заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі.

Афіцыйныя і літаратурныя мовы

Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася Метрыка Вялікага Княства Літоўскага і былі напісаны Статуты Вялікага Княства Літоўскага (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу скорапіс — хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх гуманістычных шрыфтоў.

Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку літуанізмы. Літоўскі лінгвіст Канстанцінас Яблонскіс і яго пераемнік Зігмас Зінкявічус зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні).

Вакол назвы афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага ў сучаснай навуковай літаратуры існуе працяглая дыскусія. Беларускія даследчыкі адназначна выкарыстоўваюць тэрмін «старабеларуская мова». У той жа час частка літоўскіх лінгвістаў (Зігмас Зінкявічус, Ёнас Палёніс) з 1970-х гадоў пачала актыўна ўкараняць тэрмін «канцылярская славянская мова» (). Яны матывавалі гэта тым, што афіцыйная мова дзяржавы спачатку мела штучны характар, паходзіла ад царкоўнаславянскай і набыла рысы «старабеларускай» або «гудскай» толькі на пазнейшых этапах эвалюцыі. У процівагу ім, літоўскі гісторык Станіслаў Лазутка на аснове аналізу прамой мовы з судовых кніг даказваў, што гэтая мова была не проста канцылярскай, але і жывой, народнай мовай шараговых баяраў і нават часткі сялян, таму не прымаў яе штучнасць і прапаноўваў называць «старабеларускай».

Лаціна выступала мовай міжнароднай дыпламатыі, навукі і Каталіцкай царквы. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст Аўгустын Ратундус у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты.

Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала польская мова. Ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы праваслаўнай і ўніяцкай цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя Мялецій Сматрыцкі наўмысна напісаў свой знакаміты твор «Фрынас» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам.

Статус і функцыі літоўскай мовы

Літоўская мова на працягу XV—XVII стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў Коўне і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў.

У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас Луцкага з'езда манархаў у 1429 годзе вялікі князь Вітаўт і кароль Ягайла наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар Жыгімонт Люксембургскі і прысутныя польскія прэлаты («nos vero in lithwanico diximus ad vos»). Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў Эйшышках баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дзецкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі.

Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст Ян Длугаш адзначаў, што калі ў 1440 годзе Казімір Ягайлавіч прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы.

Гістарычныя крыніцы ўтрымліваюць і іншыя сведчанні пра статус і разуменне літоўскай мовы вышэйшай арыстакратыяй. Храніст Пётр з Дусбурга адзначаў, што яшчэ падчас нападу на Польшчу ў 1303 годзе літвіны мелі пры сабе спецыяльнага перакладчыка, які валодаў польскай мовай. Пазней вялікі князь літоўскі і кароль польскі Уладзіслаў II Ягайла, які добра валодаў літоўскай мовай, асабіста перакладаў на яе малітву «Ойча наш» для новаахрышчаных вернікаў. Віленскі біскуп Мікалай, які ўдзельнічаў у Канстанцкім саборы (1414—1418), паводле паведамленняў замежнікаў, вольна размаўляў на жамойцкай гаворцы.

У пачатку XVI стагоддзя літоўская мова працягвала гучаць у публічнай і рэлігійнай прасторы. Паводле даследаванняў К. Яблонскіса, у 1521 годзе ў віленскім касцёле Святога Яна ўжо чыталіся літоўскія пропаведзі, а ў Жыжмарах святары абавязаны былі валодаць мовай мясцовага насельніцтва. Вядома таксама прашэнне выбітнага дзеяча Рэфармацыі Абрагама Кульвеца (1545), які хацеў, каб пасля смерці над ім спявалі псальмы па-літоўску.

Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім Прускім герцагстве першая літоўская кніга «Катэхізіс» Марцінаса Мажвідаса выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам Мікалаем Даўкшам).

Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам Канстанцінам Шырвідам першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «Dictionarium trium linguarum», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX стагоддзя.

Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту: Кірыліца выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. Лацінскі алфавіт абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. Яўрэйскае пісьмо выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на іўрыце і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на ідышы (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). Арабскае пісьмо першапачаткова ўжывалася літоўскімі татарамі для рэлігійных мэт (Каран, тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць кітабы і хамаілы — тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. Грэчаскі алфавіт эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы.

Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску.

Гістарыяграфія моўнай праблемы Пытанне моўнай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім да сярэдзіны XVI стагоддзя з'яўляецца прадметам вострых дыскусій у расійскай, польскай, беларускай і літоўскай гістарыяграфіях. Кожная з нацыянальных навуковых школ выпрацавала ўласныя падыходы да вызначэння статусу і ролі старабеларускай і літоўскай моў.

Расійская гістарыяграфія XIX — пачатку XX стагоддзя разглядала Вялікае Княства Літоўскае ў кантэксце расійскага нацыянальнага наратыву. Такія даследчыкі, як Мікалай Устралаў і Мацвей Любаўскі, даказвалі першапачатковую «рускасць» дзяржавы. Яны сцвярджалі, што «рускае» насельніцтва ў 5—6 разоў перавышала літоўскае, таму канцылярскай і дзяржаўнай мовай з самага пачатку была руская, а літоўская знаць хутка русіфікавалася.

Польская гістарычная школа першапачаткова абапіралася на паланацэнтрычныя погляды, акцэнтуючы ўвагу на выратаванні Літвы ад русіфікацыі праз каталіцтва і польскую культуру (Аляксандр Брукнер, Фелікс Канечны). Аднак пазней польскія даследчыкі (Ян Якубоўскі, Ян Непамуцэн Фіялек) пачалі ўводзіць у навуковы абарот факты пра шырокае выкарыстанне літоўскай мовы сярод арыстакратыі ў XIV—XV стагоддзях. У прыватнасці, Я. Якубоўскі адным з першых адзначыў, што старабеларуская мова ў пачатку XVI стагоддзя стала для эліты палітычнай, а не этнаграфічнай з'явай.

Беларуская гістарыяграфія традыцыйна падкрэслівае дамінуючую ролю старабеларускай мовы як у дэмаграфічным, так і ў палітычным плане. Пачынаючы з прац Яўхіма Карскага, які ў 1885 годзе абгрунтаваў неабходнасць вылучэння самастойнай беларускай мовы, гэтая школа разглядае яе як адзіную дзяржаўную мову Вялікага Княства Літоўскага. Сучасныя беларускія даследчыкі (напрыклад, Уладзімір Свяжынскі) настойваюць на тым, што асноўныя дакументы дзяржавы ствараліся менавіта на «старабеларускай мове», адмаўляючы яе штучны характар.

Літоўская гістарыяграфія прапануе літуанацэнтрычную мадэль. Раннія даследчыкі (Аўгусцінас Вальдэмарас, Адольфас Шапока) прызнавалі факт выкарыстання славянскай пісьменнасці, але лічылі яе выключна мовай канцылярыі і рэлігійных кніг, якой літоўская шляхта ў гутарковай практыцы амаль не валодала. Сучасныя літоўскія гісторыкі, напрыклад, Артурас Дубоніс, працягваюць адстойваць моцныя пазіцыі літоўскай мовы ў публічным жыцці (суды, мясцовая адміністрацыя) да сярэдзіны XVI стагоддзя, а старабеларускую і лаціну разглядаюць хутчэй як пісьмовыя lingua franca.

Крыніцы

Літаратура Літаратура

Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы Катэгорыя:Сацыялінгвістыка