Валянці́н Ка́рлавіч Зэ́йлерт (таксама Зейлерт; ;  — ) — беларускі і савецкі музейны работнік, мастак і педагог. Дырэктар Віцебскага дзяржаўнага гістарычнага музея (1940—1941) і Ірбіцкага гісторыка-этнаграфічнага музея (1948—1952).

Біяграфія Нарадзіўся 24 мая 1908 года ў Віцебску (паводле іншых звестак — у Смаленску). Паходзіў з сям’і латышскіх сялян лютэранскага веравызнання. Яго дзед Ота Іванавіч (1850—1913) і бабуля Мальвіна Шродэр выгадавалі дзевяцярых дзяцей. Бацька, Карл Отавіч Зэйлерт (1876—1942), служыў землеўпараднікам і даслужыўся да пасады губернскага каморніка-рэвізора. Маці, Ганна Фёдараўна (у дзявоцтве Альма Фердынандаўна Гофман; 1882—1952), была хатняй гаспадыняй. У Валянціна Зэйлерта былі сёстры Дагмара і Лідзія, а таксама брат Леанід.

З пачаткам Першай сусветнай вайны бацька быў мабілізаваны, і сям’я ішла следам за рабоча-будаўнічым палком, дзе Карл Отавіч служыў ад’ютантам у штабе. Яны жылі ў Рэчыцы, Дзвінску, Казельску, Таржку і Смаленску, пакуль у снежні 1916 года не вярнуліся ў Віцебск. У родным горадзе Валянцін паступіў у Віцебскае рэальнае вучылішча, якое было закрыта ў 1918 годзе.

З восені 1919 года юнак пачаў наведваць мастацкую студыю Юдаля Пэна. Паводле яго ўласных успамінаў, ён таксама наведваў майстэрню Казіміра Малевіча ў Віцебскім народным мастацкім вучылішчы, дзе быў сведкам размоў і абмеркаванняў карцін паміж Казімірам Малевічам, Маркам Шагалам і Юдалем Пэнам. У 1924 годзе ён скончыў сярэднюю школу і паступіў у Ленінградскі мастацка-прамысловы тэхнікум. Атрымаўшы ў 1928 годзе дыплом майстра па кераміцы і мастака-афарміцеля, вярнуўся ў Віцебск, дзе пачаў працаваць землеўпараднікам.

У 1929 годзе разам з жонкай Ганнай Пятроўнай Міхно ён пераехаў у Менск. У 1930 годзе, адгукнуўшыся на заклік камсамола, сям’я адправілася на Далёкі Усход. У гэты ж час бацькоў жонкі выслалі на Крайнюю Поўнач у рамках барацьбы з «капіталістычнымі перажыткамі», а бацьку самога Валянціна панізілі да звычайнага каморніка. У канцы 1930 года ўся сям’я сабралася ў Хабараўску. З-за адсутнасці працы па геадэзічным профілі, у 1932 годзе В. К. Зэйлерт з жонкай і аднагодовым сынам перабраўся ў Гжэль. Там ён працаваў мастаком на фабрыцы ў Дулёве і выкладаў геадэзію, чарчэнне і малюнак у мясцовым керамічным тэхнікуме, паралельна ставячы са студэнтамі спектаклі.

Праца ў музеях і вайна У студзені 1935 года В. К. Зэйлерт вярнуўся ў Віцебск і быў прыняты на пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка і мастака-канструктара ў Віцебскі дзяржаўны гістарычны музей. На гэтай пасадзе ён ствараў макеты і дыярамы віцебскіх прадпрыемстваў. У 1938—1939 гадах ён вучыўся на вышэйшых завочных музейных курсах. 19 лютага 1940 года тагачасны выканаўца абавязкаў дырэктара музея Іван Ігнатавіч Васілевіч па стане здароўя адмовіўся ад кіраўніцтва на карысць В. К. Зэйлерта, які стаў новым дырэктарам. У красавіку 1941 года яго прынялі ў шэрагі Камуністычнай партыі.

З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны дырэктар удзельнічаў у пасяджэннях Віцебскага абкама УКП(б) па арганізацыі антыфашысцкага супраціўлення. У пачатку ліпеня 1941 года ён кіраваў эвакуацыяй каштоўнасцей абласнога музея на ўсход. Для выратавання экспанатаў быў выдзелены адзін вагон, куды пад кіраўніцтвам Зэйлерта і І. І. Васілевіча грузілі самыя каштоўныя прадметы. Сам дырэктар быў эвакуіраваны разам з супрацоўнікамі Віцебскай тэлефоннай станцыі. Пасля дастаўкі экспанатаў у Саратаў мясцовы абкам камандзіраваў яго ў суседні Вольск, куды ён перавёз сваю сям’ю з-пад Арэхава-Зуева.

Рэпрэсіі Лёс В. К. Зэйлерта рэзка змяніўся восенню 1941 года, калі пачалася дэпартацыя савецкіх немцаў. Нягледзячы на латышскае паходжанне, для савецкіх органаў унутраных спраў ён, як лютэранін з нямецкім прозвішчам Зэйлерт, лічыўся немцам. 20 верасня 1941 года ён атрымаў позву аб высылцы. Жонка адмовілася з ім расставацца, і сям’ю даставілі ў Паўладар (Казахстан), адкуль параходам накіравалі ў саўгас «Прыіртышскі». Там ён працаваў загадчыкам грамадскага харчавання, выменьваючы ў казахскіх калгасах малочныя і мясныя прадукты для працаўнікоў.

У студзені 1942 года з ліку дэпартаваных пачалі стварацца працоўныя арміі («трударміі») з жорсткімі лагернымі ўмовамі ўтрымання. У лютым таго ж года В. К. Зэйлерта прызвалі ў працоўную армію і адправілі ў горад Таўда Свярдлоўскай вобласці на лесанарыхтоўкі. Спачатку ён працаваў у канструктарска-вытворчым аддзеле, але пасля цяжкай хваробы быў пераведзены на агульныя работы палітруком брыгады. Яго сям’я ў Казахстане, як і маці, знаходзілася ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Вясной 1944 года, атрымаўшы пасаду загадчыка клуба Упраўлення Усходураллагу, ён змог перавезці маці да сябе ў Таўду, а ў красавіку 1945 года дамогся дазволу на пераезд жонкі і дзяцей. У выніку цяжкіх умоў працы Валянцін Карлавіч атрымаў другую групу інваліднасці. Працоўная армія была расфарміравана ў 1947 годзе, і, хаця дэпартаваным дазволілі пакінуць лагеры, вяртацца на радзіму ім было забаронена.

Жыццё і праца на Урале Перабраўшыся ў Свярдлоўск, В. К. Зэйлерт пазнаёміўся з вучоным сакратаром мясцовага краязнаўчага музея Леанідам Пятровічам Няверавым. Дзякуючы яго рэкамендацыі, у сакавіку 1948 года быў прызначаны дырэктарам гісторыка-этнаграфічнага музея ў горадзе Ірбіт Свярдлоўскай вобласці (змяніўшы на гэтай пасадзе шматгадовага кіраўніка А. П. Салаўёва). На гэтай пасадзе ён правёў маштабную працу: змяніў і прафесійна аформіў экспазіцыю, арганізаваў збор краязнаўчага матэрыялу і стварыў атрад юных краязнаўцаў для штогадовых экспедыцый па раёне. Па выніках гэтых паходаў былі створаны фотаальбомы і рукапісны пуцяводзіцель па Ірбіцкім краі. Таксама ён напісаў гістарычны нарыс пра горад. У 1950 годзе ён завочна скончыў Маскоўскі дзяржаўны педагагічны інстытут. Яго жонка працавала ў музеі бібліятэкарам і касірам.

Аднак пасада дырэктара лічылася наменклатурнай, што выклікала інтрыгі супраць былога рэпрэсаванага. 9 красавіка 1951 года выйшаў загад аб нездавальняючай працы музея, у якім Зэйлерта абвінавачвалі ў тым, што ён не паказвае гісторыю купцоў і «капіталістычнае прыгнятанне» з належнай нянавісцю. У сакавіку 1952 года савецкі ўрад выдаў указ аб пажыццёвым замацаванні былых працармейцаў па месцы працы з абавязковай штомесячнай адзнакай у камендатуры. Каб пазбавіць Зэйлерта пасады, яго абвінавацілі ў крадзяжы і выключылі з партыі. Дзякуючы лісту да Іосіфа Сталіна і ўмяшанню адваката Соф’і Глікман, абвінавачванне ў крадзяжы было знята пасля года судовых разбіральніцтваў. Яму прысудзілі адзін год умоўна, але адразу вызвалілі па амністыі.

Вяртанне ў Беларусь Пасля смерці І. Сталіна ў 1954 годзе былых трудармейцаў пачалі масава вызваляць з паселішчаў. Улетку 1954 года В. К. Зэйлерт разам з сям’ёй вярнуўся ў Віцебск. Спачатку ён зарабляў на жыццё выкананнем ляпных работ. У тым жа годзе ён уладкаваўся выкладчыкам методыкі выяўленчага мастацтва і чарчэння ў Віцебскае мастацка-графічнае педагагічнае вучылішча. Хутка ён быў адноўлены ў шэрагах КПСС. Валянцін Карлавіч зарэкамендаваў сябе як прынцыповы педагог, які не баяўся абараняць настаўнікаў і творчы падыход у адукацыі перад школьным кіраўніцтвам. У 1959 годзе, калі на базе вучылішча быў створаны мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава (цяпер Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава), ён стаў старэйшым выкладчыкам кафедры педагогікі і методыкі пачатковай адукацыі.

На працягу наступных дзесяцігоддзяў ён актыўна супрацоўнічаў з беларускімі музеямі, ствараў прафесійныя дыярамы і экспазіцыі для Віцебскага і Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка, а таксама для Бярэзінскага біясфернага запаведніка.

У сталым узросце Валянцін Зэйлерт стаў героем і ўдзельнікам дакументальных фільмаў. Ён актыўна выступаў у абарону архітэктурнай спадчыны і гістарычнага аблічча Віцебска. У прыватнасці, у тэлефільме «Віцебск» (Дзяржтэлерадыё БССР, 1987) мастак з болем адзначаў, што пасля вайны мураваная архітэктура горада ў значнай ступені захавалася, а пазнейшае знішчэнне гістарычных будынкаў і храмаў адбывалася ўжо ў мірны час без усялякіх на тое аб’ектыўных матываў.

Памёр 23 верасня 1994 года ў Віцебску.

Сям’я Першая жонка — Ганна Пятроўна (у дзявоцтве Міхно), памерла ў 1975 годзе. Другая жонка — Зінаіда Іванаўна Паўлючэнкава. Старэйшы сын — Генадзь, скончыў Ірбіцкі матацыклетны тэхнікум. Малодшы сын — Юрый (нарадзіўся ў 1937 годзе). У 1965 годзе змяніў прозвішча на Святлоў, каб абараніць сваіх дзяцей ад магчымых наступстваў бацькавых рэпрэсій. Скончыў Ленінградскі тэхналагічны інстытут, пазней стаў доктарам тэхнічных навук і працаваў у галіне крыягеннага машынабудавання ў горадзе Балашыха (Маскоўская вобласць).

Спадчына Пакінуў пасля сябе багатую мемуарную і літаратурную спадчыну, у тым ліку аўтабіяграфічныя творы «Таўдзінская аповесць» і «Таежнае каханне», а таксама шматлікія вершы і нарысы. Яго сын Юрый на аснове ўспамінаў бацькі выдаў кнігу. Асабісты архіў Валянціна Зэйлерта, які ўключае рукапісы, дакументы і тэксты лекцый, захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Віцебскай вобласці (фонд 391) і Віцебскім абласным краязнаўчым музеі.

Узнагароды Выдатнік народнай асветы СССР (1960) Выдатнік народнай асветы БССР (1968)

Бібліяграфія Светлов Ю. В. История жизни моего отца : краткая история жизни простого советского человека в двадцатом веке, написанная им самим с комментариями его сына (1908—2020). — Витебск: [і інш.], 2021.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Дакументальны тэлефільм «Віцебск» (Дзяржтэлерадыё БССР, 1987) з удзелам В. К. Зэйлерта на YouTube Дакументальны фільм «Гарэнне душы» пра В. К. Зэйлерта (1992) на YouTube

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 мая Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску Катэгорыя:Памерлі 23 верасня Катэгорыя:Памерлі ў 1994 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску Катэгорыя:Музейныя работнікі Беларусі Катэгорыя:Мастакі Беларусі Катэгорыя:Педагогі Беларусі Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР Катэгорыя:Латышы ў Беларусі Катэгорыя:Дырэктары Віцебскага абласнога краязнаўчага музея Катэгорыя:Выкладчыкі мастацка-графічнага факультэта ВДУ імя П. М. Машэрава Катэгорыя:Выпускнікі МПДУ