Белару́скае аб’ядна́нне ў Ла́твіі (абрэвіятура БА) — грамадская, культурна-асветніцкая і сацыяльная арганізацыя беларускай дыяспары, якая дзейнічала на тэрыторыі Генеральнай акругі «Латвія» (у складзе Рэйхскамісарыята «Остланд») у перыяд нямецкай акупацыі з 1941 па 1944 гады. Да сакавіка 1942 года арганізацыя мела назву Белару́скі нацыяна́льны камітэ́т (БНК). Галоўным ініцыятарам стварэння і нязменным кіраўніком арганізацыі з’яўляўся палітычны і грамадскі дзеяч Канстанцін Езавітаў. Аб’яднанне ставіла сваёй мэтай згуртаванне беларускага насельніцтва Латвіі, развіццё нацыянальнай культуры, школьніцтва і абарону сацыяльных правоў беларусаў ва ўмовах акупацыі.

Перадумовы стварэння З пачаткам вайны паміж нацысцкай Германіяй і Савецкім Саюзам у ліпені 1941 года ўся тэрыторыя Латвіі апынулася пад нямецкай акупацыяй. Пасля кароткага перыяду вайсковай адміністрацыі краіна была пераўтворана ў Генеральную акругу «Латвія» ў складзе Рэйхскамісарыята «Остланд» пад кіраўніцтвам генеральнага камісара Ота-Генрыха Дрэхслера. Нямецкія акупацыйныя ўлады, кіруючыся прынцыпам «падзяляй і пануй», праводзілі складаную нацыянальную палітыку. Хаця канчатковай мэтай з’яўлялася германізацыя або дэпартацыя мясцовага насельніцтва, на пачатковым этапе немцы дапускалі існаванне абмежаванай культурна-асветніцкай аўтаноміі для славянскіх меншасцей (беларусаў і рускіх), каб стварыць процівагу латышскаму нацыянальнаму руху і зменшыць прасавецкія сімпатыі. Мясцовыя беларускія дзеячы, нягледзячы на заняпад нацыянальнага жыцця ў Латвіі ў другой палове 1930-х гадоў, вырашылі выкарыстаць гэтую магчымасць для легальнай самаарганізацыі.

Беларускі нацыянальны камітэт Ініцыятыва стварэння легальнага прадстаўнічага органа беларусаў Латвіі належала мясцовай інтэлігенцыі, а таксама каталіцкаму святару Вінцэнту Гадлеўскаму, які прадстаўляў Беларускі камітэт самапомачы ў Германіі і наведаў Рыгу летам 1941 года. Паводле ўспамінаў К. Езавітава, Беларускі нацыянальны камітэт быў утвораны 15 ліпеня 1941 года, аднак іншыя крыніцы паказваюць на 10 жніўня 1941 года як на дату правядзення ініцыятыўнага сходу. У кіраўніцтва камітэта ўвайшлі старшыня Пятро Мірановіч, сакратар Якуб Кастылюк, а таксама члены ўправы Сцяпан Сіцько, Люцыя Тэтар і Язэп Камаржынскі.

Дзейнасць БНК у першыя месяцы была малаактыўнай, што выклікала рэзкую крытыку з боку К. Езавітава, які неўзабаве фактычна ўзяў ініцыятыву ў свае рукі. У верасні 1941 года ён падрыхтаваў мемарандум да генеральнага камісара Латвіі, які быў падпісаны ключавымі беларускімі дзеячамі, уключаючы праваслаўнага святара Мікалая Краўчанку, педагогаў Сяргея Сахарава, Мікалая Дзямідава, Аляксандра Родзьку і іншых. Дакумент утрымліваў просьбы аб легалізацыі камітэта, захаванні і пашырэнні беларускага школьніцтва, абароне нацыянальных правоў у адміністрацыйных і рэлігійных справах. Дзякуючы намаганням інтэлігенцыі, восенню 1941 года пачалі стварацца першыя правінцыйныя аддзелы БНК у Латгаліі, у прыватнасці ў Даўгаўпілсе, куды з Рыгі выехалі С. Сахараў, С. Маціеўскі, М. Дзямідаў і Я. Камаржынскі.

Беларускае аб’яднанне і яго структура У сакавіку 1942 года акупацыйныя ўлады афіцыйна дазволілі дзейнасць арганізацыі, якая была перайменавана ў Беларускае аб’яднанне (БА). Сядзіба цэнтральнай управы знаходзілася ў Рызе па вуліцы Каталіцкай, 42. Вышэйшым органам кіравання з’яўляўся агульны гадавы сход, які абіраў цэнтральную ўправу. З пачатку 1942 года старшынёй арганізацыі стаў К. Езавітаў, яго намеснікам — П. Мірановіч, сакратаром — Я. Кастылюк, скарбнікам — С. Сіцько, а ў склад управы ўвайшлі Л. Тэтар, С. Сахараў і П. Масальскі.

Арганізацыя абапіралася на сетку рэгіянальных аддзелаў у мясцовасцях з кампактным пражываннем беларусаў. Найбольш актыўны аддзел дзейнічаў у Даўгаўпілсе, дзе яго ўзначальваў М. Дзямідаў, якога пазней замяніў А. Якубецкі. У склад даўгаўпілскай управы таксама ўваходзілі намеснік Я. Камаржынскі, сакратар А. Махноўскі, святары Язэп Гайлевіч і Нікан Заліўскі. Мясцовыя аддзелы БА былі таксама створаны ў Індры (кіраўнікі С. Сахараў, пазней А. Родзька), Зілупэ (М. Дзямідаў, пазней С. Сахараў і Мечыслаў Мяжэцкі), Краславе (Я. Красневіч), Пасіенэ (Браніслаў Юрэвіч) і Пустыні (Антон Клагіш). Спробы арганізаваць аддзелы ў Ілукшцкім краі пад кіраўніцтвам Уладзіміра Гусарэвіча і Антона Зямца ішлі марудна з-за ваенных абставін і супрацьдзеяння латышскай адміністрацыі.

Культурна-асветніцкая дзейнасць

Тэатральнае і музычнае жыццё Адным з галоўных напрамкаў працы Беларускага аб’яднання стала падтрымка тэатральнай і музычнай дзейнасці. Ужо летам 1941 года быў створаны беларускі хор у Індры пад кіраўніцтвам дырыжора Мікалая Гаўбштэйна. Увесну 1942 года ў Даўгаўпілсе пачала фарміравацца беларуская драматычная дружына, якую спачатку ўзначальваў Я. Камаржынскі, а пазней прафесійны рэжысёр Аляксандр Новікаў, былы супрацоўнік Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра ў Віцебску.

Аматарскія трупы дзейнічалі ў Даўгаўпілсе, Індры і Краславе, рэгулярна ладзячы паказы для мясцовага насельніцтва. У іх рэпертуары знаходзіліся такія п’есы, як «Птушка шчасця» і «Шчаслівы муж» Францішка Аляхновіча, «Мікітаў лапаць» Міхася Чарота, «Лёгкі хлеб» Міхася Машары, «Пярэстая красуля» А. Чужыніна і «Міхалка» Далецкіх. У пастаноўках бралі ўдзел таленавітыя аматары і інтэлігенцыя: Ігнат Блажэвіч, Зміцер Юркевіч, Антон Пунін, Г. Дзяргач, Мікалай Талерка, Барбара Эндсберг, В. Пурыньш, Юзэфа Оруп-Васілеўская, Вольга Пурыньш-Мадзалеўская, А. Абалевіч, І. Жукоўская, Н. Лама, Г. Ліндэ, Тамара Мацвеева. Пры Індраўскім аддзеле таксама дзейнічаў балетны гурток пад кіраўніцтвам Элізы Казакевіч.

Значнай падзеяй культурнага жыцця сталі гастролі выдатнага беларускага опернага спевака Міхала Забэйды-Суміцкага. Пасля ўзгадненняў з кіраўніком Беларускага камітэта самапомачы ў Берліне Мікалаем Абрамчыкам, спявак наведаў Латвію летам 1943 года. Ён даў сем паспяховых канцэртаў у Даўгаўпілсе, Краславе, Індры, Лудзе, Зілупэ і Пасіенэ, выконваючы беларускія народныя песні і арыі з опер. Падчас гастроляў яму акампаніравала мясцовая спявачка Вольга Бароўская. Восенню 1943 года Забэйда-Суміцкі зноў выступіў з канцэртамі ў Рызе і Ліепаі.

Выдавецкая справа і прэса Кіраўніцтва БА ўсведамляла неабходнасць забеспячэння дыяспары друкаваным словам. Спробы выдаваць уласную газету «Наш шлях» у Даўгаўпілсе сутыкнуліся з фінансавымі і цэнзурнымі перашкодамі, нягледзячы на тое, што рукапісы першых нумароў былі падрыхтаваны ў студзені 1943 года. Кампенсуючы адсутнасць мясцовай перыёдыкі, К. Езавітаў арганізаваў распаўсюджванне беларускіх газет з іншых краін: «Раніцы» з Берліна, «Беларускага голасу» з Вільні, «Беларускай газэты» з Мінска і «Новай дарогі» з Беластока.

У Рызе з ліпеня 1942 года пачаў выходзіць ілюстраваны часопіс «Новы шлях». Галоўным рэдактарам выдання стаў запрошаны з Мінска Уладзімір Сядура, а яго намеснікам — Алесь Салавей. У рэдакцыі таксама працавалі карэктар П. Масальскі, Ганна Бедарава, Уладзімір Брылеўскі і Лёнгіна Брылеўская. Беларускае аб’яднанне шчыльна супрацоўнічала з віцебскай газетай «Беларускае слова», якую рэдагаваў Пётр Шырокаў (Тодар Лебяда).

Значная ўвага надавалася выданню музычнай літаратуры. На працягу 1942—1943 гадоў К. Езавітаў за ўласныя і грамадскія сродкі надрукаваў у Рызе 12 беларускіх песень і рамансаў з нотамі, а таксама два зборнікі. Выдавецтва супрацоўнічала з вядомымі кампазітарамі з Мінска: Аляксеем Туранковым, Аляксандрам Спаскім, Рыгорам Самохіным, М. Зінчуком, якія атрымлівалі за сваю працу ганарары. У 1944 годзе была выдадзена дзіцячая кніга «Камарочак» з ілюстрацыямі мастачкі Аляксандры Бяльцовай. Працавала таксама навуковая секцыя пад кіраўніцтвам Баляслава Брэжгі, куды ўваходзілі Надзея Баркан, П. Бруноўскі і П. Масальскі, якія складалі беларуска-латышскі слоўнік.

Рэлігійнае жыццё Беларускае аб’яднанне прыкладала намаганні для беларусізацыі рэлігійнага жыцця каталікоў і праваслаўных Латгаліі. Восенню 1941 года кіраўніцтва БА звярнулася да каталіцкага біскупа Баляслава Слосканса з просьбай прызначыць у беларускія парафіі ксяндзоў, якія маглі б весці казанні на беларускай мове. Нягледзячы на абяцанні іерарха, рэальных зрухаў практычна не адбылося з-за супраціўлення часткі каталіцкага духавенства. Тым не менш, беларускую лінію ў душпастырскай дзейнасці падтрымліваў пробашч даўгаўпілскай парафіі Я. Гайлевіч, ксёндз у Зілупэ Уладзіслаў Янкоўскі і ксёндз Антон Альшэўскі ў Рызе. Вялося ліставанне з віленскім святаром Адамам Станкевічам наконт выдання беларускамоўнага малітоўніка «Голас душы».

У праваслаўнай сферы сітуацыя таксама была складанай з-за дамінавання расійскага ўплыву. У верасні 1941 года дэлегацыя БА на чале са С. Сахаравым сустрэлася з мітрапалітам Сергіем (Васкрасенскім), экзархам Прыбалтыкі, патрабуючы прызначэння беларускіх святароў. У выніку пробашчам Успенскага прыхода ў Даўгаўпілсе стаў сябар БА М. Краўчанка. Да беларускага руху таксама далучыліся праваслаўныя святары Н. Заліўскі, Іван Малаток (Рыга) і Сымон Цвірка (Піедруя).

Сацыяльная і грамадская праца Адной з найважнейшых задач арганізацыі ў 1943 годзе стаў удзел ва ўсеагульным перапісе насельніцтва ў Генеральнай акрузе «Латвія». Кіраўніцтва БА разгарнула маштабную агітацыйную кампанію, заклікаючы мясцовых жыхароў не паддавацца асіміляцыі і смела запісвацца беларусамі. У выніку перапісу ў Латвіі была зафіксавана прысутнасць 48 601 беларуса (2,76 % ад усяго насельніцтва), што стала значным поспехам нацыянальнай дэмаграфічнай палітыкі ў рэгіёне.

З 1943 года БА ўзяло на сябе цяжар апекі над шматлікімі бежанцамі з усходняй Беларусі, якія ратаваліся ад баявых дзеянняў. У Рыгу, Даўгаўпілс і Лудзу прыбывалі групы сірот, для якіх беларускія актывісты імкнуліся стварыць прытулкі. Арганізацыя таксама аказвала дапамогу тым суайчыннікам, каго нямецкія ўлады прымусова вывозілі на працу ў Германію (остарбайтары). К. Езавітаў падтрымліваў пастаянны кантакт са старшынёй Беларускага камітэта самапомачы ў Берліне М. Абрамчыкам, перадаючы яму спісы беларусаў, якія апынуліся ў нямецкіх працоўных лагерах.

Беларускае аб’яднанне ў Латвіі не існавала ў ізаляцыі. Яго лідары шчыльна ўзаемадзейнічалі з нацыянальнымі асяродкамі ў іншых рэгіёнах: з Іванам Ермачэнкам і Янкам Станкевічам у Мінску, Ларысай Геніюш у Празе, Эдвардам Будзькам і Іванам Анцукевічам у Вільні, Аляксандрам Ружанцовым у Каўнасе, Язэпам Найдзюком, Іванам Касяком, Юльянам Саковічам, Язэпам Малецкім, Мікалаем Шкялёнкам, Усеваладам Боевым і Радаславам Астроўскім. Арганізацыя таксама дапамагала ствараць школы і распаўсюджваць літаратуру ў памежных раёнах Беларусі (Браслаўшчына, Глыбоччына), супрацоўнічаючы з інспектарамі Аўгустам Дварэцкім, Сяргеем Кажаном і Л. Шантырам.

Спыненне дзейнасці Улетку 1944 года, у сувязі з маштабным наступленнем Чырвонай Арміі і пачаткам баёў на тэрыторыі Латвіі, Беларускае аб’яднанне было вымушана згарнуць сваю дзейнасць. Большасць кіраўнікоў і актыўных сяброў арганізацыі (К. Езавітаў, А. Махноўскі, П. Мірановіч і іншыя), ратуючыся ад савецкіх рэпрэсій, эмігравалі на Захад. Нягледзячы на складаныя ўмовы вайны і акупацыі, Беларускае аб’яднанне ў Латвіі здолела стварыць моцны нацыянальны асяродак, які пакінуў значны след у гісторыі беларускай дыяспары.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1944 годзе Катэгорыя:Генеральная акруга Латвія Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі