Сіры́йская мо́ва (таксама класічная сірыйская мова, эдэская арамейская; , leššānā suryāyā) — мёртвая мова арамейскай групы семіцкай галіны афраазіяцкай моўнай макрасям'і. Сфарміравалася ў I стагоддзі н. э. на аснове ўсходнеарамейскага дыялекту горада Эдэса ў гістарычным рэгіёне Асраена. З I стагоддзя выкарыстоўвалася ў якасці літаратурнай і літургічнай мовы хрысціянскай супольнасці Блізкага Усходу. Класічная сірыйская мова запісвалася сірыйскім пісьмом, вытворным ад арамейскага алфавіта.

Гэтая мова захавалася ў вялікім аб'ёме сірыйскай літаратуры, якая складае прыкладна 90 % усёй існуючай арамейскай літаратуры. Разам з грэчаскай і лацінскай, сірыйская мова стала адной з трох найважнейшых моў ранняга хрысціянства. З-за багаслоўскіх рознагалоссяў хрысціяне, якія размаўлялі на сірыйскай мове, у V стагоддзі падзяліліся на Царкву Усходу ў Персідскай імперыі (якая трымалася ўсходне-сірыйскага абраду) і Сірыйскую праваслаўную царкву ў Візантыі (заходне-сірыйскі абрад).

У якасці гутарковай мовы сірыйская паступова выцяснялася арабскай да канца VIII стагоддзя, аднак у якасці літаратурнай і літургічнай яна квітнела да XIV стагоддзя. Сёння сірыйская мова абмежавана выкарыстоўваецца як мова набажэнстваў у шэрагу ўсходніх хрысціянскіх цэркваў (Сірыйскай каталіцкай, Асірыйскай царкве Усходу, Мараніцкай каталіцкай царкве, Сіра-малабарскай царкве і інш.).

Назва

Этымалагічна назва «Сірыя» з'яўляецца вытворнай ад назвы «Асірыя» перыяду жалезнага веку. У антычнай літаратуры паняцце «сірыйская мова» часта выкарыстоўвалася як агульная экзанімічная назва для ўсёй арамейскай мовы.

Самі носьбіты сірыйскай мовы першапачаткова выкарыстоўвалі некалькі энданімічных назваў: увогуле для арамейскай мовы — Aramaya, а для канкрэтнага мясцовага дыялекту Эдэсы — Urhaya (ад асірыйскай назвы горада Эдэса — «Урхай»). Яшчэ адным энданімам быў тэрмін Nahraya, вытворны ад арамейскай назвы Месапатаміі (Бэт-Нахрайн).

Пачынаючы з V стагоддзя, пад уплывам грэчаскай традыцыі, сярод арамеямоўных хрысціян пачаў замацоўвацца тэрмін Suryaya («сірыйская») як сінонім арамейскай мовы ўвогуле і яе эдэскага варыянту ў прыватнасці. У сучаснай заходняй акадэмічнай навуцы тэрмін «сірыйская мова» або «класічная сірыйская мова» (англ.: Classical Syriac) выкарыстоўваецца выключна для пазначэння стандартызаванай літаратурнай мовы Эдэсы, каб адрозніваць яе ад іншых арамейскіх дыялектаў.

Гісторыя

Гісторыю сірыйскай мовы дзеляць на некалькі перыядаў: Старажытнасірыйская мова (стараэдэская арамейская) — самы ранні этап развіцця мовы, які ахоплівае першыя тры стагоддзі нашай эры. Захавалася каля васьмідзесяці нехрысціянскіх надпісаў, датаваных I—III стагоддзямі (самы ранні з 6 года н. э.). Сярэднесірыйская мова (класічная сірыйская мова; Kṯāḇānāyā) — перыяд найвышэйшага літаратурнага, літургічнага і культурнага развіцця (III—XIII стст.). Яна ў сваю чаргу дзеліцца на дакласічны, класічны і познекласічны этапы. Сучасная сірыйская мова (новаарамейскія мовы) — сучасныя нашчадкі блізкароднасных усходнеарамейскіх дыялектаў (асірыйская новаарамейская, халдзейская новаарамейская, туроё і інш.).

У аснове класічнай сірыйскай мовы ляжыць арамейскі дыялект горада Эдэса, які быў важным гандлёвым і палітычным цэнтрам з канца II ст. да н. э. У III стагоддзі хрысціянскія цэрквы ў Эдэсе пачалі выкарыстоўваць мясцовы арамейскі дыялект у якасці мовы набажэнстваў. Найбольшае распаўсюджванне і распрацаванасць сірыйская мова атрымала дзякуючы перакладу Бібліі, так званай «Пешыты» ( Pšīṭtā), якая стала кананічнай для хрысціян-сірыйцаў. Выдатны ўклад у літаратуру і тэалогію на гэтай мове зрабіў Яфрэм Сірын.

У 489 годзе многія сірыямоўныя хрысціяне-нестарыянцы збеглі ў Персідскую імперыю ад пераследу візантыйскіх улад. Гэты нестарыянскі раскол прывёў да падзелу сірыйскага свету на дзве плыні: заходнюю (якавіцкую) і ўсходнюю (нестарыянскую), кожная з якіх распрацавала свае варыянты пісьменнасці і вымаўлення.

У V—VII стагоддзях сірыйская мова дасягнула свайго росквіту як лінгва франка Месапатаміі і прылеглых рэгіёнаў. Сірыйскія гандляры і місіянеры занеслі гэтую мову далёка на ўсход, да самога Кітая і Манголіі. З утварэннем Арабскага халіфата сірыйская мова адыграла ролю пасярэдніка паміж антычнай грэчаскай навукай і арабскай: грэчаскія творы спачатку перакладаліся на сірыйскую, а затым — на арабскую.

Пачынаючы з VII стагоддзя арабскія дыялекты паступова выцяснялі арамейскія і сірыйскія ў гутарковай мове. Ужо ў канцы IX стагоддзя сірыйская мова стала фактычна «мёртвай». Аднак як літаратурная і царкоўная мова яна існавала яшчэ доўга — да канца XIII стагоддзя на ёй ствараліся арыгінальныя творы.

Сёння мова захоўваецца ў набажэнствах, а таксама прадпрымаюцца спробы яе адраджэння: створаны пэўныя перыядычныя выданні на сірыйскай мове, яна выкладаецца ў асобных школах Ірака, Сірыі, Ізраіля і ў дыяспары ў Швецыі, Германіі. У красавіку 2023 года камандай даследчыкаў штучнага інтэлекту была завершана праца над першай мадэллю ШІ-перакладчыка для класічнай сірыйскай мовы.

Пісьменства

Сірыйскае пісьмо з'яўляецца адгалінаваннем арамейскага алфавіта. Напрамак пісьма — справа налева. Сірыйскае пісьмо з'яўляецца кансанантным (абджадам): на пісьме абазначаюцца толькі зычныя, а доўгія галосныя і дыфтонгі пазначаюцца пры дапамозе matres lectionis. Галосныя факультатыўна пазначаюцца агаласоўкамі, сістэмы якіх адрозніваюцца ў розных тыпах пісьма. Акрамя таго, пры дапамозе дыякрытыкі абазначаецца якасць зычных (змычны або шчылінны варыянт), у безагаласовачным варыянце тэксту пры дапамозе кропак адрозніваюцца амографы.

Да V стагоддзя выкарыстоўвалася пісьмо эстрангела (ад грэч. — «круглявы»). Пасля распаду ў V стагоддзі адзінай Сірыйскай царквы кожная з галін распрацавала свой варыянт пісьменнасці: Серта («заходняе») — спрошчаны варыянт пісьма, які выкарыстоўваецца Сірыйскай праваслаўнай і Мараніцкай цэрквамі. Галосныя пазначаюцца мініяцюрнымі грэчаскімі літарамі, размешчанымі над або пад зычнымі. Маднхая («усходняе», таксама вядомае як нестарыянскае) — выкарыстоўваецца Асірыйскай царквай Усходу і Халдзейскай каталіцкай царквой. У гэтым пісьме выкарыстоўваецца больш складаная сістэма кропак для абазначэння галосных.

Захавалася каля 10 тысяч сярэднявечных сірыйскіх рукапісаў.

Лінгвистычная характарыстыка Фанетыка і фаналогія

Фаналогія сірыйскай мовы, як і іншых паўночназаходніх семіцкіх моў, налічвае 22 зычныя фанемы.

Кансанантызм тыповы для арамейскіх дыялектаў. Характэрна наяўнасць эмфатычных зычных. Выконваецца «правіла бегад-кефат»: змычныя зычныя /b/, /g/, /d/, /k/, /p/, /t/ у поствакальнай пазіцыі рэалізуюцца як адпаведныя ім шчылінныя (спіранты) /v/, /ɣ/, /ð/, /x/, /f/, /θ/. У сірыйскім пісьме для абазначэння гэтай розніцы часам ставіцца кропка над літарай (quššāyā — «узмацненне») для абазначэння змычнага гуку, і кропка пад літарай (rukkāḵā — «змякчэнне») для шчыліннага.

Сірыйскія галосныя адрозніваюцца па даўгаце і па якасці. Яны падпарадкаваны зычным, і асабліва ў прысутнасці эмфатычных зычных маюць тэндэнцыю да цэнтралізацыі. Адрозніваюцца 7 монафтонгаў (a, ā, i, o, u, e, ē) і 4 дыфтонгі (ay, āy, aw, āw). У заходнім дыялекце доўгае /ā/ перайшло ў /o/ (напрыклад, Yohannan замест Yohannan).

+ Зычныя гукі сірыйскай мовы Губныя Дэнтальныя Альвеалярныя Постальвеал. Палатальныя Велярныя Увулярныя Фарынгальныя Глатальныя простыя эмфатычныя простыя Насавыя Змычныя Звонкія Глухія Фрыкатыўныя Звонкія () () () Глухія () () () Апраксіманты () Дрыжачыя (Гукі ў дужках з'яўляюцца пазіцыйнымі алафонамі).

Марфалогія Большасць сірыйскіх слоў, як і ў іншых семіцкіх мовах, утворана ад трохзычнага кораня, да якога дадаюцца галосныя і афіксы. Напрыклад, ад кораня (ŠQL, са значэннем «браць») утвараюцца словы: šqal («ён узяў»), šāqel («ён бярэ»), šqālā («тое, што бяруць і нясуць, бярэмя, ноша, доля») і інш.

Назоўнік і прыметнік Назоўнік і прыметнік характарызуюцца катэгорыямі роду (мужчынскі і жаночы), ліку (адзіночны і множны, рэдка — парны) і стану. Існуе тры граматычныя станы (не варта блытаць са склонамі): Абсалютны стан — асноўная, гістарычна нявызначаная форма назоўніка: šeqlin («падаткі»). Эмфатычны (азначаны) стан — гістарычна вызначаная форма: šeqlē («гэтыя падаткі»). З часам эмфатычны стан стаў звычайнай, найбольш ужывальнай формай для слоў (напрыклад, bar nāšā «чалавек» — літаральна «сын чалавечы»). Спалучаны стан — маркіруе назоўнік у дачыненні да іншага назоўніка (аналаг роднага склону): šeqlay malkuṯā («падаткі каралеўства»). Узнікае пры беспрыназоўнікавым прымыканні.

Канчаткам жаночага роду ў назоўнікаў і прыметнікаў звычайна з'яўляецца -tā/-ṯā. Прыметнік заўсёды ўзгадняецца з назоўнікам у родзе і ліку.

Дзеяслоў Дзеясловы ў сірыйскай мове маюць тры асноўныя актыўныя пароды і тры адпаведныя ім пасіўна-рэфлексіўныя. Актыўныя пароды: Pe‘al (асноўная парода, звычайнае значэнне); Pa‘‘el (інтэнсіўная парода, звычайна з падваеннем сярэдняга зычнага); ’Ap̄‘el (каўзатыўная парода).

Сірыйская мова мае толькі два сапраўдныя марфалагічныя часы: перфект (прошлы час) і імперфект (будучы час). Цяперашні час звычайна выражаецца пры дапамозе актыўнага дзеепрыметніка з займеннікам-энклітыкай.

Лексіка

Аснову лексічнага фонду класічнай сірыйскай мовы складае спрадвечная арамейская лексіка. Аднак з-за значнага ўплыву эліністычнай культуры і мовы хрысціянскага багаслоўя, у сірыйскай мове прысутнічае вялікая колькасць запазычанняў з грэчаскай мовы. Большасць грэцызмаў адносіцца да культурнай, рэлігійнай і адміністрацыйнай сфер: praksis («справа, дзеянне»), qelaytā («келля»), diyatiqā («дагавор, Запавет»), hegmonā («прэфект, губернатар»), namosā («закон»).

Сам сінтаксіс і фразеалогія літаратурнай сірыйскай мовы часам так моцна капіравалі грэчаскія ўзоры, што сірыйскія аўтары скардзіліся на незразумеласць тэкстаў.

Радзей сустракаюцца запазычанні з іншых моў: напрыклад, з персідскай — pardaysā («сад, рай»), або з акадскай — hayklā («храм, палац»). Разам з тым сірыйская мова аказала фундаментальны ўплыў на развіццё класічнай арабскай мовы, асабліва ў галіне хрысціянскай і філасофскай тэрміналогіі (напрыклад, словы qur'ān «чытанне тэксту», qurbānā «ахвяра», faylasūfiyā «філасофія»).

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Арамейскія мовы Катэгорыя:Семіцкія мовы Катэгорыя:Мовы Азіі Катэгорыя:Мёртвыя мовы Катэгорыя:Мовы Сірыі Катэгорыя:Мовы Лівана Катэгорыя:Мовы Ірака Катэгорыя:Мовы Турцыі Катэгорыя:Мовы богаслужэнняў Катэгорыя:Сярэднявечныя мовы