Яўсе́вій Кесары́йскі () або Яўсе́вій Памфі́л (; каля паміж 260 і 265 — 30 мая 339 або 340) — грэчаскі царкоўны гісторык, багаслоў, палеміст і экзегет. З'яўляецца аўтарам самага старажытнага гістарычнага твора па гісторыі хрысціянскай царквы (працу на падобную тэму да яго склаў у II стагоддзі Егесіп, але ад яе захавалася толькі назва), за што часта называецца «бацькам царкоўнай гісторыі». Разам з Памфілам лічыцца адным з самых адукаваных хрысціян у перыяд позняй антычнасці. З 314 года быў епіскапам Кесарыі Палесцінскай.
Акрамя «Царкоўнай гісторыі», да значных прац Яўсевія належаць «Евангельская падрыхтоўка», «Евангельскі доказ» і «Анамастыкон» (ранні геаграфічны слоўнік месцаў у Святой Зямлі, згаданых у Бібліі). Ён таксама стварыў біяграфічную працу пра свайго сябра і заступніка, рымскага імператара Канстанціна I Вялікага.
Крыніцы і ранняе жыццё Аб жыцці Яўсевія вядома няшмат. Яго пераемнік на Кесарыйскай кафедры Акакій напісаў «Жыццё Яўсевія», працу, якая з таго часу была страчана. Збор твораў Яўсевія, які дайшоў да нашых дзён, верагодна, уяўляе толькі малую частку яго агульнай спадчыны. Акрамя згадак у яго ўласных творах, асноўнымі крыніцамі з'яўляюцца царкоўныя гісторыкі V стагоддзя Сакрат Схаластык, Сазамен і Феадарыт Кірскі, а таксама хрысціянскі аўтар IV стагоддзя Еранім Стрыдонскі. Таксама ёсць розныя звесткі пра яго дзейнасць у працах яго сучаснікаў Афанасія, Арыя, Яўсевія Нікамедыйскага і Аляксандра Александрыйскага. Вучань Яўсевія, Яўсевій Эмескі, дае некаторую дадатковую інфармацыюWallace-Hadrill, 11..
Яўсевій нарадзіўся каля 260 або 265 года, хутчэй за ўсё, у Палесціне (магчыма, у самой Кесарыі Палесцінскай або яе ваколіцах). Пра яго бацькоў нічога не вядома. Невядома і тое, ці нарадзіўся ён у хрысціянскай сям'і, ці звярнуўся ў хрысціянства пазней. Ён быў ахрышчаны і атрымаў адукацыю ў горадзе, і жыў у Палесціне ў 296 годзе, калі армія Дыяклетыяна праходзіла праз рэгіён (у «Жыцці Канстанціна» Яўсевій успамінае, як бачыў Канстанціна, які падарожнічаў з войскам)Wallace-Hadrill, 12, citing Socrates, Historia Ecclesiastica 1.8; Theodoret, Historia Ecclesiastica 1.11.Wallace-Hadrill, 12, citing Vita Constantini 1.19.. Яўсевій быў высвечаны ў прэсвітары Агапіем Кесарыйскім.
Дзякуючы дзейнасці багаслова Арыгена (185/6–254) і школе яго паслядоўніка Памфіла (канец III ст. – 309), Кесарыя стала цэнтрам хрысціянскага навучання. Арыген сабраў значную колькасць інфармацыі пра тое, якія цэрквы выкарыстоўвалі якія Евангеллі ў дачыненні да тэкстаў, якія ў выніку ўвайшлі ў Новы Запавет. Інфармацыя, выкарыстаная для стварэння Велікоднага паслання канца IV стагоддзя, якое вызначыла прынятыя хрысціянскія тэксты, верагодна, грунтавалася на «Царкоўнай гісторыі» Яўсевія.
На смяротным одры Арыген завяшчаў сваю прыватную бібліятэку хрысціянскай супольнасці горадаQuasten, 3.309.. Разам з кнігамі яго апекуна Амвросія Александрыйскага, бібліятэка Арыгена (якая ўключала арыгінальныя рукапісы яго прац) стала асновай калекцыі, створанай ПамфіламEusebius, Historia Ecclesiastica 6.32.3–4; Barnes, Constantine and Eusebius, 93; idem., "Eusebius of Caesarea", 2 col. 2.. Памфіл таксама кіраваў школай, падобнай да школы Арыгена (або, магчыма, яе аднаўленнем)Kofsky, 12, citing Eusebius, Historia Ecclesiastica 7.32.25. On Origen's school, see: Gregory, Oratio Panegyrica; Kofsky, 12–13.. Ён сабраў велізарную калекцыю Біблій «з усіх частак свету», і Яўсевій моцна захапіўся багаслоўем Арыгена дзякуючы ўплыву свайго настаўнікаQuasten, 3.309–10.. Самі Памфіл і Яўсевій не ведалі Арыгена асабіста, але Памфіл, хутчэй за ўсё, пераняў арыгенісцкія ідэі падчас вучобы ў Піерыя ў АлександрыіBarnes, Constantine and Eusebius, 93, 95..
Неўзабаве пасля таго, як Памфіл пасяліўся ў Кесарыі (каля 280-х гадоў), ён пачаў вучыць Яўсевія, якому тады было каля 20-25 гадоўBarnes, Constantine and Eusebius, 94.. З-за блізкіх адносін са сваім настаўнікам Яўсевія часам называлі Eusebius Pamphili («Яўсевій, сын Памфіла», або «Яўсевій Памфілаў»). Разам яны вялі агульную гаспадарку і напісалі некалькі кніг, большасць з якіх не захавалася. Яўсевій пачаў дапамагаць майстру ў пашырэнні калекцый бібліятэкі і стварэнні даведнікаў (напрыклад, «Зборнік старажытных мучаніцтваў»). Памфіл, Яўсевій і іх вучні таксама займаліся крытыкай біблейскіх тэкстаў і рэдагаваннем манускрыптаў са сваёй бібліятэкі, што зрабіла іх тэксты Септуагінты вельмі папулярнымі ў Сірыі і Палесціне.
У 290-х гадах Яўсевій пачаў працу над сваім найважнейшым творам, «Царкоўнай гісторыяй», які апісваў гісторыю Царквы ад часоў апосталаў да часоў самога аўтара. У гэты ж час ён працаваў над «Хронікай» — універсальным календаром падзей ад Стварэння свету. Першыя выданні гэтых прац былі завершаны да 300 годаBarnes, Constantine and Eusebius, 277; Wallace-Hadrill, 12–13..
У 309 годзе падчас ганенняў на хрысціян пры імператары Дыяклетыяне Памфіл пасля двухгадовага зняволення загінуў як мучанік. Яўсевій пакінуў Кесарыю і накіраваўся ў Тыр, а затым у Егіпет, дзе быў відавочцам жорсткіх рэпрэсій. Неўзабаве ён сам быў заключаны ў турму, але праз кароткі час яго вызвалілі. Падчас гэтых ганенняў Яўсевій змог захаваць кнігі Кесарыйскай бібліятэкі і ўзбагаціў яе новымі рукапісамі. Хоць бібліятэка не ацалела да больш позняга часу, шматлікія каштоўныя ўрыўкі з несахаваных твораў хрысціянскай літаратуры захаваліся ў саміх творах Яўсевія. У гэты ж перыяд ён склаў пяцітомнік «Абарона Арыгена», да якога пасля смерці Памфіла дадаў шосты том і завяршыў сваю «Царкоўную гісторыю».
Епіскап Кесарыйскі У 311 годзе ганенні скончыліся, і Яўсевій вярнуўся ў Кесарыю, дзе неўзабаве (каля 313—314 гадоў) быў абраны епіскапам, стаўшы пераемнікам Агапія. Епархія Яўсевія займала ўсю Палесціну. Яму давялося збіраць рассеяную ганеннямі царкву і выконваць адміністрацыйныя абавязкі.
Калі ў 318 годзе разгарэлася спрэчка вакол ідэй Арыя, які быў адлучаны ад царквы Аляксандрам Александрыйскім, Яўсевій заняў хутчэй нейтральную пазіцыю і ў пэўнай ступені сімпатызаваў Арыю. З-за гэтага некаторыя сучаснікі нават абвінавачвалі яго ў ерасі. Епіскапскі сабор у Кесарыі прызнаў Арыя невінаватым.
Яўсевій карыстаўся прыхільнасцю імператара Канстанціна Вялікага. Дзякуючы гэтаму ў 325 годзе яму было даручана прадставіць сімвал веры сваёй царквы на Першым Нікейскім саборы, на якім прысутнічалі 318 дэлегатаў. У сваім праекце Яўсевій імкнуўся пазбегнуць катэгарычнага рашэння пытання, выказваючыся ў агульных тэрмінах, часткова спрыяльных арыянству. Аднак сабор прыняў іншы варыянт з выкарыстаннем тэрміна «адзінасутны» (), якога Яўсевій пазбягаўBruce L. Shelley, Church History in Plain Language, (2nd ed. Dallas, Texas: Word Publishing, 1995.), p.102.. Нягледзячы на гэта, ён падпісаў канчатковы Нікейскі сімвал веры, ніколі ад яго не адмаўляўся і рэкамендаваў сваёй пастве. У пасланні да кесарыйскай царквы ён патлумачыў, што падпісаў сімвал сабора дзеля захавання міру ў Царкве, але працягвае інтэрпрэтаваць яго ў духу старога сімвала Кесарыйскай царквы.
У 331 годзе, пасля зняцця патрыярха Антыяхійскага Яўстафія, які жорстка крытыкаваў арыгенізм і абвінавачваў Яўсевія ў адхіленні ад нікейскай веры, Яўсевію прапанавалі ўзначаліць Антыяхійскі патрыярхат. Аднак ён адмовіўся, аддаючы перавагу літаратурнай дзейнасці.
У 334 годзе Афанасій Вялікі (магутны апанент арыянства) быў выкліканы на сабор у Кесарыі, але адмовіўся прысутнічаць. У наступным, 335 годзе, Афанасія зноў выклікалі на Тырскі сабор, старшынёй якога быў прызначаны Яўсевій. Прадбачачы вынік, Афанасій адправіўся ў Канстанцінопаль да імператара. Канстанцін выклікаў епіскапаў да свайго двара, сярод якіх быў і Яўсевій. У выніку сабора Афанасій быў адхілены і ў канцы 335 года адпраўлены ў выгнанне.
Яўсевій быў сябрам і адным з прыдворных багасловаў імператара Канстанціна Вялікага. Імператар часта прыслухоўваўся да яго парад, запрашаў яго да стала, слухаў яго пропаведзі і даручыў яму нагляд за копіямі Свяшчэннага Пісання ў Канстанцінопалі. У 336 годзе, падчас святкавання 30-й гадавіны кіравання Канстанціна, Яўсевій вымавіў панегірык, поўны гіпербал у адрас імператара. Пасля смерці Канстанціна ў 337 годзе Яўсевій напісаў твор «Жыццё Канстанціна», які з'яўляецца важнай гістарычнай крыніцай дзякуючы сведчанням відавочцаў і выкарыстанню першакрыніц, хоць і мае ярка выражаны панегірычны характар, часта замоўчваючы пра недахопы і злачынствы імператара.
Яўсевій памёр 30 мая 339 або 340 года, застаючыся да самай смерці епіскапам Кесарыі Палесцінскай.
Працы
З шырокай літаратурнай спадчыны Яўсевія (усе свае творы ён пісаў па-грэчаску) захавалася адносна вялікая частка. Нягледзячы на падазрэнні ў арыянстве, Яўсевій стаў незаменным дзякуючы свайму аўтарскаму метаду: яго ўсёабдымныя і дбайныя вытрымкі з першакрыніц пазбавілі яго пераемнікаў ад карпатлівай працы арыгінальных даследаванняў. Такім чынам, многія дакументы захаваліся менавіта дзякуючы цытатам Яўсевія, у той час як іх арыгіналы былі б страчаны.
Літаратурныя творы Яўсевія ў цэлым адлюстроўваюць яго жыццёвы шлях. Спачатку ён займаўся біблейскай крытыкай пад уплывам Памфіла і, імаверна, Даратэя Тырскага са школы Антыёхіі. Пазней, падчас ганенняў Дыяклетыяна і Галерыя, яго ўвага пераключылася на мучанікаў яго часу і мінулага. Гэта прывяло да стварэння гісторыі ўсёй Царквы, а ўрэшце і гісторыі свету, якую ён успрымаў як падрыхтоўку да царкоўнай гісторыі. У перыяд арыянскіх спрэчак на першы план выйшлі дагматычныя пытанні. Пасля прызнання хрысціянства дзяржавай з'явіліся новыя праблемы — неабходнасць у апалогіях новага тыпу. Урэшце, Яўсевій пісаў хвалебныя прамовы ў гонар Канстанціна. Да ўсяго гэтага варта дадаць шматлікія творы рознага характару — прамовы, лісты і экзегетычныя творы, уключаючы важны трактат аб біблейскай геаграфіі («Анамастыкон»).
Біблейская крытыка
Памфіл і Яўсевій займаліся тэксталагічнай крытыкай тэксту Септуагінты Старога Запавету і асабліва Новага Запавету. Верагодна, яны падрыхтавалі выданне Септуагінты, заснаванае на «Гексаплах» Арыгена, якое, паводле Ераніма, цыркулявала ў іх рэдакцыі.
Для больш зручнага агляду матэрыялу чатырох Евангелістаў Яўсевій падзяліў сваё выданне Новага Запавету на параграфы (так званыя Каноны Яўсевія) і стварыў сінаптычную табліцу, каб было прасцей знаходзіць перыкопы, якія супадаюць у розных Евангеллях. Гэтыя табліцы выкарыстоўваліся на працягу ўсяго Сярэднявечча, і іх ілюмінаваныя версіі з'яўляюцца важнымі для вывучэння ранняга сярэдневяковага мастацтва, бо часта гэта найбольш багата аздобленыя старонкі многіх Евангелічных кніг. Яўсевій падрабязна апісаў, як карыстацца яго канонамі, у сваім пасланні «Epistula ad Carpianum».
Гістарычныя працы «Хроніка» () — сусветная гісторыя ад стварэння свету да 20-га года кіравання Канстанціна (325 год). Праца падзелена на дзве часткі. Першая («Хранаграфія») дае кароткі агляд сусветнай гісторыі на аснове крыніц, згрупаваных па нацыях. Значную частку інфармацыі для гэтага тома Яўсевій запазычыў з «Хранаграфіі» Юлія Афрыкана. Другая частка («Каноны») утрымлівае сінхранізм гістарычнага матэрыялу ў паралельных калонках, што ўяўляе сабой эквівалент паралельнай храналагічнай шкалыBarnes, Constantine and Eusebius, 112.. Праца ў цэлым не захавалася ў арыгінальным грэчаскім тэксце, але можа быць рэканструявана з прац пазнейшых візантыйскіх хранографаў (асабліва Георгія Сінкела). Табліцы другой часткі цалкам захаваліся ў лацінскім перакладзе Ераніма, і абедзве часткі існуюць у армянскім перакладзеBarnes, Constantine and Eusebius, 112–13, 340 n. 58.. «Царкоўная гісторыя» () — другая пасля Егесіпа (і першая захаваная) гісторыя Хрысціянскай Царквы як храналагічна ўпарадкаванага аповеду ад часоў апосталаў да ўласнай эпохі аўтара (324 год). Яўсевій выкарыстаў не толькі галоўныя царкоўныя бібліятэкі, але і дзяржаўныя архівы. Нягледзячы на пэўныя пытанні да дакладнасці і аб'ектыўнасці, праца застаецца важнай крыніцай па ранняй Царкве дзякуючы доступу Яўсевія да матэрыялаў, якія цяпер страчаны.