Ян XXIII () — Папа Рымскі (пізанскай лініі) з 17 мая 1410 па 29 мая 1415. Неапалітанец Бальтаза́р Ко́са (; каля ці , Прачыда, паводле іншых звестак, Іск'я — 22 лістапада ці , ФларэнцыяНемецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118557882 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.John (XXIII). Antipope // Encyclopaedia Britannica online.) — адзін з Пап перыяду Вялікага заходняга расколу. Сёння Каталіцкая царква адносіць яго да ліку антыпапаў.

Гістарычна «Annuario Pontificio» (штодгоднік Ватыкана) прызнаваў Яна XXIII законным пераемнікам Святога Пятра. Аднак пасля абрання ў 1958 годзе Анджэла Ранкалі, які вырашыў узяць імя Ян XXIII, статус Бальтазара Косы быў перагледжаны, і цяпер ён афіцыйна лічыцца антыпапам, а кіраванне Грыгорыя XII прызнаецца законным да яго адрачэння ў 1415 годзе.

Біяграфія

Бальтазар Коса нарадзіўся ў сям'і Джавані Косы, кіраўніка вострава Прачыда, які належаў Неапалітанскаму каралеўству. Першапачаткова ён абраў ваенную кар'еру і ўдзельнічаў у анжуйска-неапалітанскай вайне (1389—1400). Двое яго братоў былі прыгавораны да смерці за пірацтва каралём Неапаля Уладзіславам.

Ён вывучаў права ў Балонскім універсітэце, атрымаўшы ступень доктара грамадзянскага і кананічнага праваKirsch J. P. John XXIII // Catholic Encyclopedia. — Vol. 8. — New York, 1913., неўзабаве пасля чаго прыняў духоўны сан. Імаверна, па патрабаванні сям'і ў 1392 годзе ён паступіў на службу да Папы Баніфацыя IX, спачатку працуючы ў Балонні, а затым у Рыме. У 1386 годзе ён згадваецца ў якасці каноніка сабора ў БалонніUginet F. C. Giovanni XXIII, antipapa // Dizionario Biografico degli Italiani. — Vol. 55. — Roma, 2001., затым камісара і вікарыя мясцовага архіепіскапа. Верагодна, гэтыя пасады ён атрымаў дзякуючы роднасным сувязям з архідыяканам Балонні, кардыналам Філіпа Карафа дэла Сера. З 7 жніўня 1392 года ён знаходзіўся ў Рыме, выконваючы абавязкі папскага спальніка, а 9 снежня 1396 года быў прызначаны архідыяканам Балонні.

27 лютага 1402 года Баніфацый IX узвёў Косу ў ранг кардынала-дыякана царквы Святога Яўстафія. Для набыцця кардынальскай пасады ён пазычыў 12 000 фларынаў у фларэнційскага банка Джавані Медычы. 19 студзеня 1403 года яго прызначылі папскім легатам у Раманьі. Пакінуўшы Рым 17 сакавіка, ён урачыста ўехаў у Балонню 17 верасня наступнага года. Па сведчаннях сучаснікаў, яго кіраванне было суровым, але ў канчатковым выніку выгадным для Балонні і Раманьі.

Ёган Петэр Кірш апісвае Косу як чалавека «цалкам мірскіх поглядаў, амбіцыйнага, хітрага, беспрынцыпнага і амаральнага; добрага салдата, але зусім не царкоўнага дзеяча». У гэты час Коса таксама падтрымліваў сувязі з мясцовымі бандамі рабаўнікоў, якіх выкарыстоўваў для запалохвання канкурэнтаў, што дадавала яму ўплыву і ўлады ў рэгіёне.

Роля ў Вялікім заходнім расколе і Пізанскім саборы Падчас Вялікага заходняга расколу, калі адначасова існавалі два Папы (у Рыме і Авіньёне), Бальтазар Коса стаў адным з сямі кардыналаў, якія ў маі 1408 года адмовіліся ад падпарадкавання Грыгорыю XII, абвінаваціўшы яго ў парушэнні клятвы не ствараць новых кардыналаў без кансультацый з імі. Аб'яднаўшыся з кардыналамі, якія падтрымлівалі авіньёнскага антыпапу Бенедыкта XIII, яны склікалі Пізанскі сабор у 1409 годзе. Мэтай сабора было пакласці канец расколу: для гэтага яны пазбавілі ўлады і Грыгорыя XII, і Бенедыкта XIII, і абралі новага Папу — Аляксандра V. Аднак Грыгорый і Бенедыкт праігнаравалі гэтае рашэнне, у выніку чаго ўзнікла сітуацыя з трыма адначасовымі прэтэндэнтамі на папства.

Абранне Папам Аляксандр V раптоўна памёр 3 мая 1410 года, калі знаходзіўся ў Балонні разам з кардыналам Косам. 17 (25) мая 1410 года Коса быў абраны яго пераемнікам і прыняў імя Ян XXIII. Ён быў пасвечаны ў епіскапы ўсяго за дзень да каранацыі. Яго прызналі ў якасці законнага Папы Францыя, Англія, Багемія, Партугалія, частка Свяшчэннай Рымскай імперыі і шэраг дзяржаў Паўночнай Італіі (уключаючы Фларэнцыю, Венецыю і Аквілейскі патрыярхат). У 1411—1413 гадах яго падтрымлівалі Венгрыя і Польшча. Аднак Бенедыкта XIII па-ранейшаму прызнавалі ў Арагоне, Кастыліі, Сіцыліі і Шатландыі, а Грыгорыя XII падтрымлівалі Уладзіслаў Неапалітанскі, Карла I Малатэста, баварскія прынцы і некаторыя іншыя рэгіёны Германіі. Пасля свайго абрання Ян XXIII зрабіў банк Медычы афіцыйным банкам папства, што значна паспрыяла багаццю і прэстыжу гэтай сям'і"Popes and Prelates", Mediateca di Palazzo Medici.

Галоўным ворагам Яна быў кароль Неапаля Уладзіслаў, які абараняў Грыгорыя XII у Рыме. Ян правёў год у Балонні, а затым аб'яднаў сілы з Людовікам II Анжуйскім для паходу супраць Уладзіслава. Пачатковая перамога аказалася недаўгавечнай, і ў маі 1413 года Уладзіслаў вярнуў Рым, вымусіўшы Яна бегчы ў Фларэнцыю.

У Фларэнцыі Ян сустрэўся з Жыгімонтам, каралём рымлян (будучым імператарам), які імкнуўся пакласці канец расколу і заклікаў Яна склікаць усеагульны сабор. Ян з ваганнем пагадзіўся і 5 лістапада 1414 года ўрачыста адкрыў Канстанцкі сабор. Праз месяц ён прыняў удзел у арышце Яна Гуса і вылучэнні абвінавачванняў супраць яго (Гус быў спалены ўжо пасля ўцёкаў Яна з Канстанца). Падчас трэцяй сесіі сабор быў афіцыйна прызнаны і санкцыянаваны Грыгорыем XII. Сабор пастанавіў, што ўсе тры Папы павінны адрачыся ад прастола, каб можна было абраць аднаго новага кіраўніка ЦарквыMiranda, Salvador. "Cossa, Baldassare", The Cardinals of the Holy Roman Church.

Уцёкі з Канстанца і звяржэнне 20 сакавіка 1415 года сабор запатрабаваў ад усіх Пап адрачэння. Ян, які спачатку даў клятву адрачыся, у сакавіку таемна збег з Канстанца, пераапрануты паштальёнам. З дапамогай аўстрыйскага герцага Фрыдрыха IV, з якім раней заключыў дагавор аб абароне ў абмен на тытул ганфаланьера і 6 000 гульдэнаў у годГергей Ёне. История папства. — М.: Республика, 1996. — С. 186., ён накіраваўся ўздоўж Рэйна да Шафхаўзена. Яго ўцёкі выклікалі вялікі рэзананс на саборы і моцны гнеў Жыгімонта, які абвясціў Фрыдрыха па-за законам, што прывяло да канфіскацыі яго зямель і палітычных узрушэнняў у рэгіёне (У прыватнасці, Аргаў перайшоў да Швейцарскай канфедэрацыі).

Ян і Фрыдрых беглі ў Фрайбург-ім-Брайсгау, які падпарадкоўваўся герцагу Аўстрыі, але там іх нагнаў лейтэнант Жыгімонта Людовік III. Людовік пераканаў Фрыдрыха, што ён шмат страціць, абараняючы Папу-ўцекача, і герцаг пагадзіўся здацца і вярнуцца ў Канстанц. У сваім пасланні сабору Ян прапанаваў адмовіцца ад сана пры ўмове захавання тытула пастаяннага легата ў Італіі, пенсіі ў 30 тысяч залатых фларынаў, а таксама перадачы яму Балонні, Авіньёна і іншых гарадоў.

Бачачы бессэнсоўнасць перагавораў, удзельнікі сабора 20 мая 1415 года афіцыйна пазбавілі Яна XXIII уладыГергей Ёне. История папства. — С. 188.. Пасля вяртання яго судзілі за ерась, сіманію, раскол і амаральнасць і прызналі вінаватым па ўсіх пунктах. Гісторык XVIII стагоддзя Эдуард Гібон пісаў: «Больш скандальныя абвінавачанні былі схаваныя; вікарый Хрыста быў абвінавачаны толькі ў пірацтве, згвалтаванні, садаміі, забойстве і інцэсце»Gibbon, Edward. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, New York: The Heritage Press, 1946, vol. 3, p. 2417 (у прыватнасці, яму прыпісвалі атручэнне Аляксандра V, згвалтаванне 300 манашак, сексуальныя сувязі з жонкай брата, гандаль адлучэннямі ад царквы і катаванні). Такім чынам, ён быў перададзены свецкаму суду як «закаранелы грэшнік, амаральны нягоднік, сіманіст, падпальшчык, здраднік, забойца і спакусьнік»Лео Таксиль «Священный вертеп». Яго аддалі пад варту Людовіку III, які некалькі месяцаў трымаў яго ў турмах Гайдэльберга і Мангейма. Апошні прэтэндэнт на папскі прастол у Авіньёне, Бенедыкт XIII, адмовіўся сысці ў адстаўку і быў адлучаны ад царквы. Новы Папа, Марцін V, быў абраны ў 1417 годзе, што паклала канец Вялікаму расколу.

Смерць і ацэнка асобы

Коса быў вызвалены ў 1418 годзе пасля таго, як сям'я Медычы выплаціла вялікі выкуп. Ён адправіўся ў Фларэнцыю, дзе падпарадкаваўся новаму Папу Марціну V, які прызначыў яго кардыналам-епіскапам ФраскаціКорелин М. С. Иоанн, римские папы // Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона. — Т. XIIIа. — СПб., 1894. — С. 677.. Ян памёр у лістападзе ці снежні 1419 года.

Па загадзе Козіма Медычы ў 1424—1425 гадах над яго магілай у баптыстэрыі Сан-Джавані ў Фларэнцыі быў узведзены пышны манумент, створаны скульптарамі Данатэла і Мікелоца. Папа Марцін V марна пратэставаў супраць надпісу на саркафагу: «Ян, былы Папа».

Сёння гісторыкі лічаць, што заганы і злачынствы Косы былі моцна перабольшаныя яго апанентамі і ворагамі на Канстанцкім саборы, а негатыўны арэол вакол яго асобы склаўся шмат у чым дзякуючы легендам і чуткам. Як адзначае Ёган Петэр Кірш, «нягледзячы на яго свецкія погляды і небеззаганнае маральнае жыццё, жахлівыя злачынствы, у якіх яго абвінавацілі, былі, безумоўна, перабольшаныя». Адзін з гісторыкаў зрабіў выснову, што Ян быў «вялікім чалавекам у свецкіх справах, але поўнай няўдачай і нікчэмнасцю ў духоўных». Карл Маркс ахарактарызаваў яго як «цыніка і распусніка з ненатуральнымі пахаццямі»Архив Маркса и Энгельса, т. VI, с. 215..

Асоба Косы лічылася настолькі адыёзнай, што амаль 550 гадоў пасля яго ніводзін Папа не прымаў імя Ян (да таго — самае папулярнае сярод рымскіх Пап). У 1958 годзе кардынал Ранкалі прыняў імя Ян XXIII, тым самым канчаткова пацвердзіўшы статус Бальтазара Косы як антыпапы. Гэта таксама вырашыла блытаніну з нумарацыяй (Папы Яна XX ніколі не існавала з-за памылкі ў Сярэднявеччы).

У кіно «Медычы: Уладары Фларэнцыі» — тэлесерыял сумеснай вытворчасці Італіі і Вялікабрытаніі (2016-...). У ролі Яна XXIII — Стывен Уодынгтан.

Крыніцы

Літаратура

Парадисис Александр. Жизнь и деятельность Балтазара Коссы. Папа Иоанн XXIII / Пер. с новогреч. А. Сенкевича. — М.: Изд-во Иностранной лит-ры, 1961. — 280 с.: ил. Потехина И. П. Как стать антипапой. Балтазар Косса и его время. — СПб.: Наука, 2020. — 192 с. — (Библиотека всемирной истории). — ISBN 978-5-02-040520-2. Дмитрий Балашов. Бальтазар Косса. (гістарычны раман з элементамі крытыкі кнігі Парадысіса)

François Charles di Uginet. Giovanni XXIII, antipapa // Dizionario Biografico degli Italiani. — Volume 55. — Roma: Treccani, 2001.

Спасылкі

Катэгорыя:Антыпапы паводле алфавіта Катэгорыя:Пахаваныя ў Фларэнцыі Катэгорыя:Антыпапы XV стагоддзя Катэгорыя:Манархі, якія адракліся ад прастола