Навагру́дскія му́чаніцы (бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак) — каталіцкія манахіні з Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі 1 жніўня 1943 года ў Батароўскім лесе каля Навагрудка. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара Аляксандра Зянкевіча.

У 2000 годзе Папа Рымскі Ян Павел II абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла.

Гісторыя місіі ў Навагрудку Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага Зыгмунта Лазінскага. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым Фарным касцёлам (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы староста, які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны школьны будынак. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка.

Перыяд акупацый (1939—1943) З пачаткам Другой сусветнай вайны і прыходам савецкіх войскаў у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч).

З пачаткам нямецкай акупацыі ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «рагулеўцы»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да Першай Камуніі, якая ўпотай прайшла ўвесну 1943 года.

Мучаніцтва Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную аперацыю «Герман», якую праводзілі гестапа і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу:

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў Германію. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: .

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра Малгажата Банась, якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў Батароўскі лес (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь.

Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай Польшчы і Беларусі. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні.

Выява Манаскае імя Свецкае імя Гады жыцця Месца нараджэння Род дзейнасці ў Навагрудку Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту Адэля Мардасевіч 1888—1943 в. Цясноўка, Нясвіжскі павет Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой. Марыя Імельда ад Езуса Гостыі Ядвіга Караліна Жак 1892—1943 Асвенцім Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле. Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі Ганна Какаловіч 1892—1943 в. Барванішкі, Віленскі павет Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет. Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай Элеанора Анеля Юзвяк 1895—1943 в. Паіздаў, Падляшша Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана. Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі Юзэфа Хробат 1896—1943 в. Рачын, Вялюньскі павет Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні. Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай Юлія Рапей 1900—1943 в. Рагожына, Аўгустоўскі павет Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай. Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці Гелена Церпка 1900—1943 Гранавец, Адалянаўскі павет Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам. Марыя Канізія Яўгенія Мацкевіч 1903—1943 Сувалкі Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі. Марыя Феліцыта Паўліна Баравік 1905—1943 в. Рудна, Люблінскае ваяводства Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара. Марыя Геліядора Леакадзія Матушэўская 1906—1943 Старая Гута, Свецкі павет Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай. Марыя Барамея Вераніка Нармантовіч 1916—1943 в. Верцялішкі, Гродзенскі павет Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні.

Лёс ацалелых Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч. Сястра Малгажата Банась — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе беатыфікацыі. Ксёндз Аляксандр Зянкевіч — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва Уроцлаве, ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка.

Эксгумацыя і ўшанаванне памяці

19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі Ян Павел II на плошчы Святога Пятра ў Рыме ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар.

Літаратура

Крыніцы

Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя Катэгорыя:1943 год у Беларусі Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР