thumb|Муроўка з лякальнай цэглы. Узор працы Гановерскай архітэктурнай школы

Ляка́льная цэ́гла, таксама фасо́нная, про́фільная або фігу́рная цэ́гла — спецыяльны тып цэглы, які мае не прамавугольную, а складаную геаметрычную форму. Яна шырока выкарыстоўвалася ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі сучаснай Беларусі для стварэння складаных архітэктурных дэталей, дэкору, а таксама для канструктыўнага злучэння розных элементаў будынка.

Прызначэнне і формы Па сваім прызначэнні профільная цэгла падзялялася на канструктыўную і дэкаратыўную. Канструктыўная выкарыстоўвалася для злучэння асобных частак будынка на розных узроўнях; з яе дапамогай муляры выкладалі вострыя і тупыя вуглы. Дэкаратыўная цэгла мела два асноўныя варыянты прымянення: з яе непасрэдна рабілі элементы будынка (праёмныя ліштвы, гзымсы, нярвюры скляпенняў, ваконныя пераплёты) або яе асобна ўводзілі ў муроўку ў выглядзе крабаў ці элементаў цягаў.

Форма лякальнай цэглы была надзвычай разнастайнай. У залежнасці ад патрэб архітэктуры яна магла быць трапецападобнай, клінападобнай, стрэлападобнай (спецыяльна для выкладвання кантаў нярвюраў), прамавугольнай з адным або двума закругленымі канцамі. Сустракаліся таксама цагліны ў форме паловы васьмігранніка, праса і нават круглыя з адтулінай пасярэдзіне.

Тэхналогія вырабу Даследчыкі вылучаюць два найбольш пашыраныя спосабы вырабу такой цэглы. Першы спосаб — гэта непасрэдная фармоўка ў спецыяльна падрыхтаваных фігурных формах яшчэ да абпалу. Такім чынам рабілася, напрыклад, складаная нярвюрная цэгла для Лідскага, Крэўскага, Гродзенскага і Віцебскага замкаў.

Другі спосаб называўся «абсклюдаваннем». Ён заключаўся ў тым, што цагліну-сырэц звычайнай прамавугольнай формы спачатку абразалі спецыяльным нажом, надаючы ёй патрэбны фігурны профіль, і толькі пасля гэтага адпраўлялі ў печ на абпал. Менавіта такім метадам выраблялася профільная цэгла для Мірскага замка і інкастэляванай Сынкавіцкай царквы.

Гісторыя выкарыстання на Беларусі У XI—XII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі шырока выкарыстоўвалася лякальная плінфа. З яе выкладвалі скругленыя вуглы вонкавых лапатак, парталы, слупы і паўкалонкі. Такая плінфа трапецападобнай і клінападобнай формы была выяўлена падчас археалагічных раскопак Полацкай Сафіі, Ніжняй і Барысаглебскай цэркваў у Гродна, а таксама мураванага храма ў Ваўкавыску.

У перыяд з XIII па XVIII стагоддзе ў абарончым і манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала ўжывацца буйнапамерная фасонная цэгла. Упершыню яна была выкарыстана пры будаўніцтве Камянецкай вежы (канец XIII стагоддзя), дзе з яе былі выкладзены элементы дэкору і гатычнае скляпенне верхняга паверха. У далейшым разнастайная фігурная цэгла актыўна выкарыстоўвалася ў замкавым будаўніцтве па ўсёй дзяржаве, у тым ліку пры ўзвядзенні мураваных збораў, напрыклад, кальвінскага збора ў Койданаве ў 1590-я гады. У XVIII стагоддзі лякальная цэгла працягвала ўжывацца для складаных архітэктурных формаў; так, пры будаўніцтве калон Полацкага езуіцкага калегіума ўжывалася спецыяльная паўкруглая цэгла з касымі адбіткамі пальцаў на пасцелі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Цэгла Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі