Магілёўская губе́рнская турма́ (таксама вядомая як Магілёўскі губернскі турэмны замак) — колішняя турма ў Магілёве, якая дзейнічала ў XIX — пачатку XX стагоддзяў. У 1930-я гады будынак турмы быў цалкам знішчаны савецкімі ўладамі, а на яго месцы быў узведзены Дом Саветаў.

Гісторыя

Стары будынак Дакладны час пабудовы першага турэмнага будынка ў Магілёве невядомы. Аднак 14 красавіка 1808 года імператар зацвердзіў даклад міністра ўнутраных спраў «Аб будаўніцтве турэмных замкаў ва ўсіх губернях па найвышэйша зацверджаных для маларасійскіх губерняў планах».

Першы вядомы будынак знаходзіўся на беразе Дняпра пры ўпадзенні ў яго ракі Дубравенка. Адно з першых апісанняў турмы пакінуў шатландскі місіянер Роберт Пінкертан (), які наведаў яе ў 1821 годзе. Турма ўяўляла сабой: «вялікі аднапавярховы цагляны будынак, які ўтварае тры бакі прамавугольніка»Pinkerton, R. Russia: or, Miscellaneous Observations on the Past and Pre sent State of that Country and Its Inhabitants. Compiled from Notes Made on the Spot, during Travels, at different Times, in the Service of the Bible Society, and a Residence of Many Years in that Country / R. Pinkerton. — London : Seeley & Sons, 1833. — 512 p., чацвёртым бокам якога з’яўлялася сцяна з варотамі пасярэдзіне. Замежнік адзначаў надзвычайную перанаселенасць турмы: «Пакоі прасторныя і маглі б добра вентылявацца, але ўсе яны вельмі перапоўнены: першыя — зладзеямі, другія — дэзерцірамі, трэція — слаўнымі маладымі рэкрутамі…»Pinkerton, R. Russia… — 1833. — P. 81.

Умовы ўтрымання патрабавалі паляпшэння. 14 чэрвеня 1826 года генерал-губернатар віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калужскі князь М. М. Хаванскі прапанаваў магілёўскаму грамадзянскаму губернатару І. Ф. Максімаву пабудаваць новы будынак, бо стары аказаўся надзвычай цесным, а бераг Дняпра, на якім ён стаяў, паступова падмываўся вадой. Нягледзячы на зацвярджэнне ў 1827 годзе адпаведнага палажэння Камітэтам міністраў, будаўніцтва зацягнулася больш чым на дзесяць гадоў.

Стары будынак на беразе Дняпра працягваў стаяць на сваім месцы яшчэ многія дзесяцігоддзі і на мяжы XIX—XX стагоддзяў выкарыстоўваўся пад склад піўнога завода Лекерта.

Новы будынак Толькі ў пачатку 1840-х гадоў на Дняпроўскім праспекце (цяпер вуліца Першамайская), каля Сеннай базарнай плошчы (цяпер плошча Леніна), быў узведзены новы трохпавярховы мураваны будынак губернскай турмы. У 1866 годзе на сродкі Магілёўскага Богаяўленскага брацтва на трэцім паверсе турмы была заснавана Мікалаеўская турэмная царква. У 1880—1900-я гады ў будынку інтэнсіўна праводзіліся рамонтныя работы.

У адміністрацыйным плане турмы ў Расійскай імперыі ўтрымліваліся за кошт казны і з 1879 года знаходзіліся ў падпарадкаванні Галоўнага турэмнага ўпраўлення, якое ў 1895 годзе перайшло ў склад Міністэрства юстыцыі. З сярэдзіны 1910 года Магілёўская турма была непасрэдна падпарадкавана губернскай турэмнай інспекцыі.

Апошнім начальнікам турмы ў перыяд Расійскай імперыі быў італьянец Мікалай Генаравіч Палумба (сын капельмайстра 162-га пяхотнага Ахалцыхскага палка, католіка Джэнара Мікалаевіча Палумба, сам Мікалай вызнаваў праваслаўе). З 1902 года ён служыў памочнікам начальніка Магілёўскай губернскай турмы, затым узначальваў Горацкую (з 1905) і Аршанскую (з 1907) турмы. У 1912 годзе ён вярнуўся ў Магілёў выконваючым абавязкі начальніка турмы і ў пачатку 1915 года быў зацверджаны на гэтай пасадзе. М. Г. Палумба кіраваў турмой і пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, і падчас акупацыі Магілёва польскімі (вясна 1918) і германскімі войскамі (з мая 1918). Толькі ў кастрычніку 1918 года начальнікам турмы стаў іншы чалавек, а М. Г. Палумба, верагодна, эміграваў.

Перыяд германскай акупацыі (1918) У маі 1918 года Магілёў быў акупаваны войскамі 10-й германскай арміі. Германскае камандаванне аднавіла дзейнасць дарэвалюцыйных органаў мясцовага самакіравання — гарадской думы і ўправы. Турма апынулася ў крытычным становішчы, паколькі была спынена дзейнасць казначэйстваў, з якіх адпускаліся сродкі на яе ўтрыманне. Нямецкія ўлады (лейтэнант Белерман, пазней — Зікман) сваім загадам ад 31 мая 1918 года ўсклалі абавязак па фінансаванні і забеспячэнні турмы правіянтам на гарадскую ўправу, паколькі «рускія дзяржаўныя ўстановы больш не існуюць».

5 чэрвеня 1918 года турму з інспекцыяй наведалі члены гарадской управы: былы старшыня губернскай земскай управы доктар медыцыны Г. В. Выкоўскі і юрысконсульт, спецыяліст у галіне крымінальнага права Б. І. Пятніцкі (абодва — члены партыі кадэтаў, якія незадоўга да гэтага самі былі арыштаваныя бальшавікамі ў якасці закладнікаў). У іх дакладзе адзначалася, што ў турме ўтрымліваліся 82 чалавекі (з іх 21 асуджаны, 27 падследных, 5 польскіх салдат, 25 арыштаваных нямецкімі ўладамі і 4 адміністрацыйна арыштаваныя). Даследчыкі звярнулі ўвагу на адсутнасць у турэмнай бальніцы медыкаментаў, перавязачных сродкаў, мыла і асвятлення. Гарадская ўправа рэгулярна прасіла нямецкага граданачальніка вызваліць яе ад выдаткаў на ўтрыманне турмы, і ўрэшце выдаткі былі кампенсаваныя з мясцовага казначэйства.

Знішчэнне 31 кастрычніка 1918 года нямецкія войскі пакінулі Магілёў, і ў горад увайшлі савецкія войскі. Турма перайшла ў падпарадкаванне Выканаўчага камітэта Савета рабочых і чырвонаармейскіх дэпутатаў горада Магілёва і захоўвала статус губернскай аж да ліквідацыі Магілёўскай губерні ў красавіку 1919 года.

У 1930-я гады Магілёў разглядаўся як магчымая новая сталіца БССР. Пачалося маштабнае будаўніцтва новай цэнтральнай плошчы горада. Будынак былой турмы не ўпісваўся ў прасторавы кантэкст фарміруемай плошчы і быў цалкам знішчаны («сцёрты з твару зямлі»). Сёння на яго месцы знаходзіцца Дом Саветаў.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва Катэгорыя:Турмы Беларусі Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі Катэгорыя:Гісторыя Магілёва