Лукі́шкі () — гістарычнае прадмесце, а ў наш час цэнтральны раён Вільні. Мясцовасць размешчана на левым беразе ракі Віліі, на захад і паўднёвы захад ад Старога горада. Гістарычна ўсходняя мяжа Лукішак праходзіла каля сучаснай Маставой вуліцы (паміж старым рэчышчам ракі Вільні і Лукішкамі, дзе, як мяркуецца, знаходзілася пушча Швінтарога), а заходняя ахоплівала Лукішскі бор (сучасны парк Закрут) і распасціралася да Панарскіх узгоркаў.
У шырокім сэнсе межы Лукішак ахоплівалі велізарную тэрыторыю ад сучасных вуліц Тадэвуша Урублеўскага, Лаўрынаса Стуокі-Гуцявічуса і Баніфрацкай да моста ў Лешчынякі, уключаючы сучасны парк Закрут. У вузкім сэнсе — гэта сучасная тэрыторыя вакол Лукішскай плошчы, абмежаваная ракой Віліяй, праспектам Гедзіміна, вуліцамі Палангаўскай і Паменкальніс. Сёння Лукішкі — гэта частка цэнтра горада, якая мяжуе са Старым горадам на ўсходзе, з Новым горадам на поўдні, а рака Вілія аддзяляе іх ад Звярынцам на захадзе (злучаны мастамі Любарта і Зверынецкім) і ад Сніпішак на поўначы (злучаны мостам Жалезнага Воўка і Белым мостам). Этымалогія Дакладнае паходжанне назвы «Лукішкі» дагэтуль застаецца прадметам навуковых дыскусій. Паводле адной з пашыраных гістарычных версій, тапонім паходзіць ад імя татарына Лукі Пятровіча, якому вялікі князь літоўскі Вітаўт у канцы XIV або пачатку XV стагоддзя выдзеліў тут вялікі зямельны надзел. З-за гэтага частка раёна доўгі час называлася «Татарскімі Лукішкамі» або «Татарыяй».
Існуе таксама легенда, зафіксаваная яшчэ ў XVI стагоддзі Мацеем Стрыйкоўскім, якая звязвае назву з паганскімі часамі. Паводле яе, на гэтым месцы быў святы гай, якім валодаў вярхоўны жрэц, крыве-крывайціс Ліздзейка, і менавіта адсюль бралі дровы для таго каб паліць святы агонь у даліне Швінтарога. У лацінскіх тэкстах гэтае месца быццам бы называлася «Lucus» (святы гай), што, паводле легенды, і дало назву мясцовасці.
Разам з тым, існуюць і больш праўдападобныя лінгвістычныя тлумачэнні. У запісах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага (1499 і 1524 гадоў) мясцовасць згадваецца як «на Луце». Гісторык Ёнас Юркштас выказваў меркаванне, што ў аснове назвы ляжыць славянскае слова «лука» (выгін ракі, пойма) або «луг» (польск. łąka). Таксама лінгвісты звяртаюць увагу на балцкае слова luknas, якое азначае «тое, чые рогі разыходзяцца ў бакі», што цалкам адпавядае геаграфіі Лукішак, якія ўтвараюць своеасаблівыя два «рагі» на звілінах Віліі.
З мясцовасцю таксама шчыльна звязаны ўзгорак Боўфалава гара. У гістарычных дакументах яна згадвалася таксама як Чортава гара (), іншая частка як Гліняная гара, паколькі там здабывалі гліну для гарадскіх патрэб.
Гісторыя Ранні перыяд і Вялікае Княства Літоўскае Першая бясспрэчная пісьмовая згадка пра Лукішкі сустракаецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага Казіміра Ягелончыка гораду Вільні ў 1441 годзе, дзе адзначалася:.
У XV—XVI стагоддзях тэрыторыя пачала актыўна засвойвацца. На ўсходзе ад сучаснай плошчы (раён вуліцы Тадэвуша Урублеўскага) узнік прадмесце Пушкарня, дзе знаходзіліся гарматная ліцейная майстэрня, каралеўскія стайні і маёнткі віленскай знаці. З пачатку XVI стагоддзя Лукішкі пачалі выконваць функцыю важнага рачнога порта на Віліі, праз які ішоў гандаль з Коўнам і Кёнігсбергам. У Лукішскім бары размяшчаўся маёнтак Радзівілаў, дзе ў 1553—1561 гадах Мікалай Радзівіл Чорны даў прытулак евангелістам-рэфарматам. Тут дзейнічала першая ў Літве рэфармацкая школа. Пазней, пасля пераходу сыноў Радзівіла Чорнага ў каталіцтва, землі перайшлі да езуітаў. У 1584 і 1593 гадах маршалак Станіслаў Радзівіл перадаў вялізны маёнтак езуітам пад летнюю рэзідэнцыю Віленскай акадэміі, пасля чаго мясцовасць пачала называцца «Езуіцкімі Лукішкамі» (у пачатку XIX стагоддзя за ёй замацавалася назва Закрут).
Асобную гісторыю мела татарская абшчына Лукішак. Нягледзячы на паданні пра часы Вітаўта, існуюць дакументальныя сведчанні, што татары атрымалі дазвол ад Жыгімонта Аўгуста на засяленне тут толькі ў 1568 годзе. Яны займаліся агародніцтвам, гандлем і транспартнымі перавозкамі, пабудавалі тут сваю мячэць (знесена савецкімі ўладамі ў 1969 годзе) і заснавалі татарскія могілкі.
У XVII стагоддзі Лукішкі канчаткова аформіліся як віленскае прадмесце, дзе былі выдзелены могілкі для бедных гараджан. У 1642 годзе кашталян смаленскі Юрый Літавор Храптовіч ахвяраваў манахам-дамініканцам зямлю і сродкі на будаўніцтва драўлянага касцёла Святых Філіпа і Якуба. Касцёл і прадмесце моцна пацярпелі падчас вайны з Расіяй: у 1655 годзе, не жадаючы жыць у спустошаным горадзе, маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч разбіў на Лукішках вялізны шацёр і ўладкаваў ваенны лагер (менавіта тут ён абвясціў сябе вялікім князем літоўскім). Праз пастаяннае выкарыстанне лагера расійскімі войскамі драўляныя дамы жыхароў прадмесця ішлі на дровы і абарончыя збудаванні. У 1660 годзе адступаючыя маскоўскія войскі спалілі Лукішкі разам з портам і рачнымі суднамі. Пасля вайны раён паступова аднаўляўся. У 1690 годзе пры касцёле Святых Філіпа і Якуба з дазволу Папы Рымскага Аляксандра VIII была заснавана прафесійная гільдыя віленскіх маракоў і лодачнікаў (Брацтва Святога Якуба).
Новы мураваны касцёл быў завершаны толькі да 1727 года, а ў 1739 годзе быў адбудаваны мураваны кляштар. Новыя разбурэнні прынесла Паўночная вайна, калі ў 1710 годзе прадмесце спустошыла эпідэмія чумы, а ў 1734 годзе ў мячэці і наваколлі стаялі калмыцкія і башкірскія конныя атрады расійскай арміі. У 1757—1761 гадах выдатны архітэктар Ян Глаўбіц спраектаваў для езуітаў на Лукішках (ў Закруце) трохпавярховы палац з мансардамі ў форме падковы, які, аднак, да 1872 года ператварыўся ў руіны.
ХІХ стагоддзе: Індустрыялізацыя і турмы У сярэдзіне XIX стагоддзя пачалася актыўная інтэграцыя Лукішак у гарадскую прастору. Быў пракладзены Георгіеўскі праспект (цяпер праспект Гедзіміна), Партовая і Яраслаўская вуліцы. У 1860 годзе на Лукішскай плошчы быў уладкаваны галоўны гарадскі рынак, сюды ж быў перанесены традыцыйны віленскі кірмаш Святога Юрыя, а ў 1901 годзе з Кафедральнай плошчы сюды перанеслі знакаміты кірмаш Казюкі. Напрыканцы стагоддзя на плошчы з'явіўся стацыянарны драўляны цырк, у якім у 1907 годзе адбыўся адзін з першых у горадзе кінасеансаў, а ў 1911 годзе праходзілі пастаноўкі польскага тэатра.
Значную і трагічную ролю Лукішская плошча адыграла падчас задушэння паўстання 1863—1864 гадоў. На загад расійскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва тут праводзіліся публічныя пакаранні смерцю ўдзельнікаў паўстання (усяго на плошчы была пакарана смерцю 21 асоба: 9 павешана, 12 расстраляна). Менавіта на Лукішках пад гук вайсковых барабанаў былі павешаны лідары паўстання — Кастусь Каліноўскі (10 сакавіка 1864 года) і Зыгмунт Серакоўскі (іх парэшткі былі таемна закапаны на Замкавай гары і знойдзены толькі ў XXI стагоддзі).
У 1897 годзе на Лукішках быў пабудаваны манументальны будынак судовай палаты (цяпер — Віленскі акруговы суд і Музей акупацый), а ў 1898—1904 гадах быў збудаваны сучасны турэмны комплекс — Лукішская турма. Турма была пабудавана паводле мадэлі пецярбургскіх «Крыжоў» (сістэма паноптыкума) і лічылася самай перадавой у Расійскай імперыі на той час. Яе архітэктурнай дамінантай стала манументальная праваслаўная царква Святога Мікалая Цудатворца ў неавізантыйскім стылі, таксама ў комплексе прадугледжваліся каталіцкая капліца і яўрэйская сінагога. У пачатку XX стагоддзя па ініцыятыве філантропа Юзафа Монтвіла тут быў пабудаваны раён трохпавярховых жылых дамоў, вядомы як «калонія Монтвіла».
Турма на Лукішках стала сапраўдным мікракосмам палітычнага жыцця рэгіёна. У часы Расійскай імперыі тут утрымліваліся выбітныя дзеячы розных нацыянальных і палітычных рухаў, сярод якіх быў будучы стваральнік ВЧК Фелікс Дзяржынскі. Беларускі драматург Францішак Аляхновіч падчас зняволення на Лукішках у 1914 годзе напісаў сваю знакамітую п'есу «На Антокалі». У сакавіку 1932 года польскімі ўладамі ў Лукішскую турму быў кінуты беларускі паэт Максім Танк (за супрацоўніцтва з «Часопісам для ўсіх»). У турэмнай камеры ён працягваў пісаць вершы і нават пачаў выдаваць рукапісны астрожны часопіс «Краты». У міжваенны перыяд тут таксама знаходзіліся палітычныя зняволеныя, такія як лідар сіяністаў, будучы прэм'ер-міністр Ізраіля Менахем Бегін, і выбітны яўрэйскі лекар і палітык Якуб Выгодскі.
У 1919 годзе пасля таго, як польская армія заняла Вільню, узнікла ідэя стварыць на Лукішскай плошчы помнік Вызвалення на месцы расстрэлаў паўстанцаў 1863 года. Быў створаны камітэт на чале з мастаком Фердынандам Рушчыцам, але праект так і застаўся нерэалізаваным з-за недахопу сродкаў.
Сусветныя войны і савецкі перыяд У гады Другой сусветнай вайны Лукішская турма выкарыстоўвалася гестапа як асноўны транзітны пункт. Менавіта адсюль тысячы яўрэяў, палякаў, беларусаў і літоўцаў адпраўляліся на масавыя расстрэлы ў Панары. Пасля вяртання савецкай улады ў 1944 годзе будынак суда на Лукішскай плошчы заняў НКДБ (пазней КДБ), у падвалах якога праводзіліся катаванні і расстрэлы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву (іх парэшткі пазней былі знойдзены ў Тускулянах).
Савецкія ўлады кардынальна змянілі аблічча раёна. У 1950 годзе Лукішкі былі аднесены да Кастрычніцкага раёна Вільні. У 1952 годзе плошча была перайменавана ў плошчу Леніна, на ёй быў усталяваны помнік У. Леніну. У 1950—1980-х гадах у раёне былі пабудаваны манументальныя грамадскія будынкі: Дом навукоўцаў (1950), Рэспубліканская бібліятэка (1960, цяпер Нацыянальная бібліятэка Літвы), Нацыянальны тэатр оперы і балета Літвы (1974), а таксама будынак Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР (1982, цяпер Сейм Літоўскай Рэспублікі). Праз цэнтр Лукішак была пракладзена аўтамабільная магістраль (цяпер вуліца Гяляжынё Вілка), пабудаваны тунэль і мост праз Вілію.
Сучаснасць Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1990 годзе гістарычная назва Лукішкі была афіцыйна вернута. У студзені 1991 года плошча і прылеглыя вуліцы сталі эпіцэнтрам абароны незалежнасці: вакол будынка Сейма былі ўзведзены барыкады з бетонных блокаў і выкапаны супрацьтанкавы роў для абароны ад савецкіх войскаў. Помнік Леніну быў дэмантаваны і пазней перанесены ў парк Грутас.
У былым будынку КДБ сёння размяшчаецца Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Асаблівы архіў Літвы. На цокалі будынка высечаны імёны ахвяр савецкага рэжыму. У будынку былой жаночай гімназіі на праспекце Гедзіміна цяпер працуе Літоўская акадэмія музыкі і тэатра. Лукішская плошча пасля доўгіх дыскусій была цалкам рэканструявана і афіцыйна адкрыта ў 2018 годзе. Лукішская турма ў 2019 годзе была афіцыйна закрыта і ператворана ў сучасны культурны цэнтр (Lukiškių kalėjimas 2.0), дзе праводзяцца канцэрты, выставы, размяшчаюцца мастацкія студыі і здымаюцца фільмы.
Эканоміка і інфраструктура На працягу стагоддзяў асноўнай галіной эканомікі Лукішак заставаўся рачны порт на Віліі і шматлікія складскія памяшканні. У XVII—XVIII стагоддзях у порт прыбывалі судны (віціны і стругі) з соллю, жалезам, віном і іншымі таварамі з Прусіі, а адсюль адпраўлялі драўніну, збожжа і пяньку. Склады прыносілі вялікі прыбытак гарадской казне.
У канцы XIX стагоддзя раён пачаў імкліва індустрыялізавацца. Да гэтага часу большасць гарбарных майстэрань і заводаў Вільні знаходзіліся ў цэнтры (раён Зарэчча і Саф’яннікаў), што выклікала сур'ёзныя экалагічныя і санітарныя праблемы з-за невыноснага паху і забруджвання вады. У 1879 годзе гарадская дума прыняла пастанову аб пераносе ўсіх гарбарных прадпрыемстваў з цэнтра менавіта ў Лукішкі. Да канца стагоддзя тут узнік буйны прамысловы кластар: дзейнічала каля 20 прадпрыемстваў па апрацоўцы скуры (заводы Паплаўскага, Гілельса, Герняка і іншых). Тут жа працавалі буйныя лесапільні і фабрыка па вытворчасці алоўкаў Аляксандра Тараканава.