Сні́пішкі, таксама Шні́пішкес (, , ) — адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў Вільні, які ўтварае асобную адміністрацыйную сянюнію (староства). Размешчаны на правым беразе ракі Віліі, на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі Звярынец, Шэшкіне, Жырмуны, а таксама са Старым горадам і Новым горадам, з якімі злучаны Зялёным і Белым мастамі.

Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы скансен) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы.

Этымалогія Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка Ліліяны Нарковіч, у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як Sznip, а часам сустракаліся варыянты Śnip або памяншальнае Śnipko (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі Вітаўт. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем.

У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі.

Гісторыя

Ранні перыяд і заснаванне Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага Ульрыха Гозія быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на Вількамір (цяпер Укмярге) і далей на Рыгу. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная Кальварыйская вуліца).

У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам Вялікага Княства Літоўскага: Агінскім, Валовічам, Сапегам, а таксама віленскаму біскупу Валяр’яну Пратасевічу. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі мамантаў.

З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя яўрэйскія могілкі Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як Віленскі гаон. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года.

Сакральныя цэнтры і архітэктура

У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал Рыбакі) манахі-кармеліты пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста езуіты ўзвялі мураваны касцёл Святога Архангела Рафаіла і кляштар. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар Міхаіл Кошыц. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе яны перайшлі да піяраў, а ў часы Расійскай імперыі былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч Гіляры Радушкевіч пабудаваў раскошны неагатычны палац. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы.

Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай Святога Яна Непамуцкага. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку, карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў Музеі царкоўнай спадчыны.

Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная царква Святога Міхаіла Архангела, якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, стараабрадніцкая царква і армянская царква Святога Вардана, адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы.

ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак

У XVIII стагоддзі сярод мясцовай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву Пірамонт (). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага крайчага і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац. Паводле апісанняў А. Кіркора, каля 1778 года гэты маёнтак быў сапраўдным «зямным раем», дзе гасціннасць, шчодрасць і вытанчаны густ гаспадара, якога ён называе генералам расійскіх войскаў Фадзеем Пюрам, захаплялі многіх гасцей.

Падчас адступлення арміі Напалеона ўзімку 1812 года прадмесце стала сведкам жудасных падзей. З-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за Сніпішкамі на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў.

У сярэдзіне XIX стагоддзя Сніпішкі адміністрацыйна ўваходзілі ў 2-ю (Замкавую) частку Вільні і складалі асобны каталіцкі прыход касцёла Святога Рафаіла. Адразу за Зялёным мостам галоўная дарога раздвойвалася: адна ішла налева на Вількамір (праз што і называлася Вількамірскай), а другая вяла ўздоўж берага Віліі ў бок Звярынца. Прадмесце мела і свае прамысловыя традыцыі — напрыклад, у сярэдзіне XIX стагоддзя на Сніпішках працавалі буйныя піваварныя заводы Кракіноўскага і Карпелевай, якія штогод выраблялі тысячы вёдзер піва.

У канцы XIX стагоддзя віленскі банкір Юзаф Монтвіл пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да калоніі на Росах і Лукішках. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору.

З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць Кальварыйскі рынак, які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае Музей энергетыкі і тэхнікі). Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек.

Савецкі перыяд У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «Жальгірыс» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў.

У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас». На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты Цэнтральны ўніверсальны магазін (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар Зігмантас Ляндзбергіс). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная гасцініца «Летува» (архітэктары браты А. і В. Насвіцісы, цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя). Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак планетарыя.

Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён.

Сучаснасць і урбаністычны кантраст

З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж праспекта Канстытуцыі. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта плошча Еўропы () і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак Віленскага гарадскога самакіравання. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам Даніэлем Лібескіндам), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «Swedbank», і шмат іншых.

Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай Скансен. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ().

У 2010 годзе рэжысёр Гедрэ Бейноруце зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак.

Інфраструктура і адпачынак

Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі). Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), Віленскі ліцэй, Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта).

У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля Белага моста (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і Японскі сад на вуліцы Лінкмяну.

Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету Ціўнэ Сугіхары, які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар Тадас Гутаўскас), прысвечаны гістарычнай акцыі «Балтыйскі шлях».

Крыніцы

Спасылкі

Катэгорыя:Раёны Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні