Лукі́шская пло́шча, таксама пло́шча Лу́кішкю (, , ) — адна з галоўных і найбуйнейшых (каля 4 га) плошчаў у цэнтральнай частцы Вільні. Размешчана ў гістарычным раёне Лукішкі, з поўдня абмежавана праспектам Гедзіміна (гістарычны Георгіеўскі), з бакоў — вуліцам Юозаса Тумаса-Вайжгантаса і 16 Лютага. Плошча мае надзвычай багатую гісторыю: яна служыла месцам расстрэлаў і пакаранняў смерцю паўстанцаў, была галоўным гарадскім рынкам, а ў XX стагоддзі стала арэнай змены розных палітычных і ідэалагічных рэжымаў.
Гісторыя
Ранні перыяд і фарміраванне плошчы Гісторыя плошчы пачынаецца ў XV стагоддзі, калі яе тэрыторыя была значна большай і даходзіла аж да берага ракі Віліі. Першая дакладная пісьмовая згадка пра мясцовасць Лукішкі датуецца 1441 годам, калі яна была згадана ў прывілеі вялікага князя літоўскага Казіміра Ягелончыка. Доўгі час на месцы сучаснай плошчы была пустка — пашы і лугі, пяскі і балоты, праз якія праходзілі дарогі на Коўна. У пачатку XV стагоддзя вялікі князь Вітаўт пасяліў у паўночна-заходняй частцы мясцовасці татараў, з-за чаго ў наступныя стагоддзі гэты раён часта называлі мусульманскай вёскай.
Першым манументальным архітэктурным акцэнтам будучай плошчы стаў каталіцкі касцёл Святых Філіпа і Якуба, драўляны будынак якога быў закладзены ў 1642 годзе кашталянам смаленскім Юрыем Літаворам Храптовічам для манахаў-дамініканцаў. Пасля шэрагу разбуральных войнаў і пажараў у сярэдзіне XVII стагоддзя, калі плошча выкарыстоўвалася як ваенны лагер маскоўскіх войскаў, касцёл і кляштар былі адбудаваны ў муры толькі да 1737 года. Да пачатку XIX стагоддзя плошча заставалася бруднай, неўпарадкаванай тэрыторыяй, якую гараджане выкарыстоўвалі для вывазу смецця і гною.
XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку
Сучасныя абрысы плошча пачала набываць у другой палове XIX стагоддзя, калі Вільня знаходзілася пад уладай Расійскай імперыі. Плошча плошчы ў той час дасягала 8 гектараў. Паўднёвая мяжа плошчы была канчаткова сфарміравана ў 1852 годзе з пракладкай Георгіеўскага праспекта (сучасны праспект Гедзіміна). Вялікая адкрытая прастора актыўна выкарыстоўвалася для муштры і парадаў расійскай арміі.
У час здушэння паўстання 1863—1864 гадоў па загадзе віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва Лукішская плошча была пераўтворана ў месца публічных распраў над паўстанцамі. На ёй былі павешаны або расстраляны 21 чалавек, у тым ліку кіраўнікі паўстання — Кастусь Каліноўскі і Зыгмунт Серакоўскі, а таксама Цітус Далеўскі і Баляслаў Калышка. Каліноўскі прыняў пакутніцкую смерць на гэтым эшафоце 24 сакавіка 1864 года. У памяць аб ахвярах паўстання ў 1920 годзе на плошчы быў усталяваны мемарыяльны камень з высечанай датай «1863».
У 1860 годзе гарадскія ўлады ліквідавалі старыя рынкі ў цэнтры Вільні і перанеслі галоўны гарадскі кірмаш на Лукішскую плошчу. Тут сканцэнтраваўся гандаль коньмі, сенам, дровамі і прадуктамі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў (з 1904 года) на плошчы таксама пачаў праводзіцца знакаміты традыцыйны кірмаш Казюкі. У 1897 годзе на плошчы быў узведзены драўляны павільён, дзе праводзіліся сельскагаспадарчыя выстаўкі, а па ініцыятыве купца Саламона Гурвіча там жа праходзілі цыркавыя паказы. Да пачатку XX стагоддзя па перыметры плошчы паўсталі прэстыжныя мураваныя будынкі: Палата суда (1897), будынак жаночай гімназіі (1904) і Гандлёвы клуб (1913). За плошчай таксама ўзвысіўся манументальны комплекс Лукішскай турмы. Сама плошча набыла форму трапецыі і была ўпарадкавана алеямі. У сярэдзіне 1880-х гадоў яна была выбрукавана «кацінымі ілбамі» (каменем).
XX стагоддзе: змена рэжымаў і помнікаў
У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад Польскай Рэспублікі, у 1920 годзе плошча атрымала імя маршала Юзафа Пілсудскага. У 1930-я гады пачалася распрацоўка планаў па ператварэнні яе ў галоўную рэпрэзентатыўную прастору горада. Актыўныя дыскусіі вакол рэгуляцыі Лукішскай плошчы і плошчы перад Кафедральным саборам вяліся ўрбаністамі, такімі як Рамуальд Гут і Ежы Кабзакоўскі, аднак рэалізацыі гэтых амбіцыйных планаў перашкодзіла Другая сусветная вайна. У гэты перыяд плошча выкарыстоўвалася пераважна для ваенных парадаў і вялікіх кірмашоў.
У гады Другой сусветнай вайны плошча стала сімвалам тэрору. У будынку былога суда (насупраць плошчы) размясцілася Гестапа, якое праводзіла тут допыты. Пасля ўсталявання савецкай улады ў 1944 годзе гэты ж будынак заняло НКДБ (пазней КДБ), у падвалах якога катавалі і забівалі тысячы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву. Сярод ахвяр быў галоўнакамандуючы Саюза змагароў за свабоду Літвы Адольфас Раманаўскас (Ванагас). У нашы дні ў гэтым будынку дзейнічаюць Віленскі акруговы суд, Апеляцыйны суд Літвы і Музей акупацый і барацьбы за свабоду.
У 1949—1952 гадах савецкія ўлады кардынальна рэканструявалі плошчу паводле праекта архітэктара Уладзіславаса Мікучаніса. Яна была перайменавана спачатку ў Савецкую плошчу, а затым у плошчу Леніна. У цэнтры быў усталяваны манументальны бронзавы помнік Уладзіміру Леніну (скульптар Мікалай Томскі). Ад помніка ў розныя бакі адыходзілі радыяльныя алеі, пасыпаныя чырвоным шчэбнем. Плошча выкарыстоўвалася для правядзення афіцыйных камуністычных дэманстрацый і парадаў.
Сучаснасць і рэканструкцыя
Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1991 годзе плошчы вярнулі яе гістарычную назву. 23 жніўня 1991 года натоўп жыхароў Вільні сабраўся дзеля дэмантажу помніка Леніну. Помнік быў зняты з дапамогай пад’ёмнага крана, пры гэтым адламаліся ніжнія часткі ног, і цяпер ён экспануецца ў парку Грутас. У 1994 годзе на плошчы быў узведзены помнік «Піраміда смутку», створаны з камянёў, прывезеных з усёй Літвы ў памяць аб ахвярах савецкіх рэпрэсій, а ў 2006 годзе ўсталявалі манумент у гонар літоўцаў, дэпартаваных у Якуцію.
З канца 1990-х гадоў у літоўскім грамадстве не сціхалі бурныя дыскусіі адносна далейшага лёсу і функцыянальнага прызначэння Лукішскай плошчы. Спрачаліся прадстаўнікі розных пакаленняў і палітычных поглядаў: адны (у тым ліку былыя палітвязні) патрабавалі зрабіць яе строгім мемарыяльным комплексам у гонар змагароў за свабоду Літвы, іншыя выступалі за стварэнне адкрытай рэкрэацыйнай дэмакратычнай прасторы без цяжкай гістарычнай сімволікі. У выніку маштабная рэканструкцыя плошчы адбылася ў 2016—2017 гадах паводле праекта Гінтараса Чайкаўскаса і Лінаса Наўякайціса. Былі абноўлены дарожкі, заменена гранітнае пакрыццё, устаноўлены сучасныя ліхтары і інтэрактыўныя фантаны. Афіцыйнае адкрыццё адноўленай плошчы адбылося ў чэрвені 2018 года. Сёння плошча выкарыстоўваецца пераважна як зона адпачынку для гараджан. У 2020 годзе ўлады горада ўладкавалі тут часовы штучны пясчаны пляж, што выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве з-за трагічнай гісторыі гэтага месца.
Важныя будынкі вакол плошчы Міністэрства фінансаў Літвы Міністэрства замежных спраў Літвы (былы будынак Савета Міністраў Літоўскай ССР, пабудаваны ў 1957 годзе) Віленскі акруговы суд і Музей акупацый і барацьбы за свабоду (былы будынак НКДБ/КДБ) Літоўская акадэмія музыкі і тэатра (былая жаночая гімназія, 1904) Касцёл Святых Філіпа і Якуба і кляштар дамініканцаў
Галерэя
Крыніцы
Літаратура
Спасылкі
Катэгорыя:Плошчы Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні