Гуркі, горкхалі ( англ.: Gurkha або Gorkha; непальскі: गोर्खाली, вымаўляецца ) — народ, які насяляе Непал, названы ў гонар індуісцкага святога і гуру VIII стагоддзя. не – Горакхнатха. Яго вучань Баппа Равал заснаваў дынастыю Мевар. Нашчадкі Равала мігравалі на ўсход і ўтварылі асобную галіну роду пад назвай Горкха, якая ў другой палове XVIII стагоддзя заваявала каралеўства Непал. Гуркі праславіліся галоўным чынам як адважныя і мужныя найміты, якія служылі 200 гадоў у шэрагах брытанскіх каланіяльных войскаў (некалькі падраздзяленняў застаюцца на брытанскай службе і дагэтуль). Яны бралі ўдзел у прыдушэнні антыкаланіяльных паўстанняў у Індыі (сікхаў і сіпаеў), і ў англа-сікхскіх вайнах 1845 - 1849 г. Таксама гуркі ваявалі ў Першай сусветнай вайне супраць ворагоў Вялікай Брытаніі на Блізкім Усходзе і ў Францыі. У гады Другой сусветнай вайны гуркхі ваявалі ў Афрыцы, Паўднёва-Усходняй Азіі і Італіі. У 1982 годзе гуркі прынялі ўдзел у Фолклендскім канфлікце. У дадзены час колькасць гурскіх салдат і афіцэраў на брытанскай службе складае 2500. У ангельскія каралеўскія палкі могуць патрапіць юнакі не маладзейшыя за 17 гадоў. Мінімальны тэрмін службы — 5 гадоў. Гуркаў адрознівае суворая дысцыпліна, смеласць і вернасць прысязе.
Гуркхі належаць да розных непальськіх этнічных груп. Баявы кліч гуркаў «Jai Mahakali, Ayo Gorkhali» перакладаецца як «Слава Вялікай Калі, йдуць Гуркхі!». Традыцыйнай зброяй гуркхаў з'яўляецца баявы нож - кукры.
Гісторыя Гуркхі вядуць сваё паходжанне ад паўночнаіндыйскіх раджпутаў і брахманаў, якія прыбылі ў Непал з захаду. Легендарны Баппа Равал — прынц Кальбходжа, лічыцца першым гуркхам і продкам старажытнай каралеўскай сям'і, якая кіравала гэтым горным каралеўствам.
Паводле легенды, падчас палявання Баппа Равал сустрэў «святога воіна» ў джунглях Раджастана. «Святы воін» — Гуру Горкханатх быў пагружаны ў глыбокую медытацыю, і Равал вырашыў у гэты час паклапаціцца пра яго. Гуру, удзячны за яго клопат, падарыў яму меч кукры — знакаміты нож з выгнутым лязом, якім гуркхі карыстаюцца і па сённяшні дзень. Ён таксама сказаў яму, што адгэтуль князь і яго народ будуць называцца гуркхамі. Вучні Гуру Горкханатха, дзякуючы сваёй мужнасці, неўзабаве сталі вельмі папулярнымі і атрымалі вялікае прызнанне. Далей легенда абвяшчае, што Гуру загадаў Равалу спыніць прасоўванне ісламу, паслядоўнікі якога ў той час уварваліся ў Афганістан (які тады быў будыйска-індуісцкай дзяржавай). Баппа ўзяў сваіх воінаў — гуркхаў — і вызваліў Афганістан, (першапачаткова называўся Гхандхар адкуль і паходзіць назва сучаснага штата Кандагар ). Дзякуючы іх дзеянням мусульмане спынілі свой наступ на Індыйскі субкантынент у 8 ст.
У некаторых гісторыях нават гаворыцца, што Баппа (Кальбходж) пайшоў далей і заваяваў Іран і Ірак, перамогшы ўсіх захопнікаў і ворагаў сваёй веры, перш чым пачаць аскетычнае жыццё ў адзіноце на вяршыні гары Меру.
Назва гуркхі паходзіць не ад назвы рэгіёна ў Непале — Горкха, наадварот, той быў названы так толькі пасля таго, як гуркхі яго захапілі. На пачатку XVI стагоддзя некаторыя нашчадкі Бапы Равала пайшлі далей на ўсход і стварылі невялікую дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Непала, якую яны назвалі Горкха ў гонар свайго святога заступніка. У 1769 годзе ў праўленні Шры Панча Махараджы Дхіраджа Прытхві Нараяна Шахдэва (1769–1775), дынастыя Горкха захапіла і пачала кіраваць практычна ўсёй тэрыторыяй сучаснага Непала. Пасля гэтага індуізм стаў дзяржаўнай рэлігіяй з моцным уплывам раджпутаў і вучэння Горкханатха.
Паміж 1814 і 1816 гадамі гуркхі вялі жорсткую зацятую вайну з арміяй Брытанскай Ост-Індскай кампаніі. Брытанцы былі ўражаныя гэтым адважным народам і пасля перамогі над імі і ўсталявання пратэктарату ў Непале пачалі фармаваць наёмныя палкі з гуркхаў. Аснова непальскай арміі, якая складалася з нашчадкаў арыстакратыі і індыйскіх раджпутаў, адмовілася служыць у гэтых падраздзяленнях у якасці звычайных салдат, і таму ім прапанавалі афіцэрскія званні ў брытанска-індыйскіх узброеных сілах. Астатнія непальцы тыбецкага паходжання сталі звычайнымі салдатамі. Адзін з афіцэраў гуркхаў — генерал Нарэндра Бір Сінгх нават стаў ад'ютантам лорда Маўнтбатэна, апошняга віцэ-караля Індыі. Пасля таго, як брытанцы пакінулі Індыю, гуркхі працягвалі служыць у брытанскай арміі. Хаця ў іх прыёме на службу кароне відавочныя прыкметы найміцтва, аднак як і Французкі замежны легіён у артыкуле 47 Жэнеўскай канвенцыі, яны аб'яўлены выключэннем і згодна з міжнароднага правам, гуркхі разглядаюцца не як звычайныя найміты, а як салдаты, што нясе ўсе вынікаючыя наступствы, а менавіта, у выпадку палону з імі абыходзяцца як з ваеннапалоннымі. У наш час непальцы ўтвараюць адну брыгаду ў брытанскай арміі. Іх колькасць скарацілася з першапачатковых 140 000 да прыблізна 2500 - 3500.
Салдаты Ост-Індскай кампаніі Калі гуркхі ў пач.19 ст. пачалі паступаць на службу ў каланіяльныя войскі, яны заключылі пагадненні з Ост-Індскай кампаніяй. Яны ўдзельнічалі ў наступных канфліктах: у вайне маратхаў (1817), пры Бертборы (сучасны Бхаратхпур ) (1826), у Першай і Другой сікхскіх войнах 1846 і 1848 гадоў. Падчас сіпайскага паўстання ў 1857 годзе Гуркхі ваявалі на баку брытанцаў і сталі неад'емнай часткай брытанскай індыйскай арміі. Сірмурскія стральцы, адно з фарміраванняў гуркхаў, абаранялі штаб-кватэру брытанскіх войскаў у Дэлі (так званы дом індусаў Рао) больш за тры месяцы, страціўшы падчас баёў 327 з 490 сваіх салдат. Дванаццаць непальскіх палкоў таксама прынялі ўдзел у вызваленні Лакхнау пад камандаваннем Шры Ціна — Махараджы Махараны — Джунга Бахадура.
Брытанская індыйская армія
З моманту падаўлення сіпайскага паўстання і да пачатку Першай сусветнай вайны палкі гуркхаў служылі, сярод іншага, у: Бірме, Афганістане на мяжы сучаснага Пакістана, на Мальце (падчас руска-турэцкай вайны (1877–1878), на Кіпры, у Малаі, у Кітаі — падчас Баксёрскага паўстання (1900) і ў Тыбеце — падчас экспедыцыі Янгхасбенда (1903).
Каля 100 000 гуркхаў ваявалі ў Першай сусветнай вайне. Яны прынялі ўдзел, сярод іншых у бітвах пры Лосе, Жываншы, Нёв-Шапелі і Іпры; яны таксама былі ў Месапатаміі, Іране, Палесціне, дзе змагаліся супраць турак, а таксама ўдзельнічалі ў бітве пры Галіпалі. Невялікі атрад таксама служыў з Лоўрэнсам у Аравіі.
Падчас бітвы пры Лосе гуркхі змагаліся да апошняга чалавека і, па словах камандзіра Індыйскага корпуса, «знайшлі сябе ў Вальгалле». У Галіпалі яны таксама вызначыліся вялікай адвагай. У Сары-Баіры яны былі адзінымі за ўсю кампанію, хто дасягнуў і ўтрымаў вышыні, якія дазвалялі ім кантраляваць пралівы — галоўную мэту. Другі батальён 3-га стралковага палка прыняў удзел ва ўзяцці Багдада.
У міжваенныя гады гуркхі ўдзельнічалі ў Трэцяй афганскай вайне ў 1919 г. і шматлікіх сутыкненнях на мяжы з Пакістанам, галоўным чынам у Вазірыстане.
Падчас Другой сусветнай вайны кароль Непала дазволіў брытанцам стварыць яшчэ 20 батальёнаў гуркхаў (у выніку чаго ў агульнай складанасці на службе брытанскай кароны засталося 40 непальскіх батальёнаў) і дазволіў ім служыць у любой кропцы свету. Акрамя падтрымання парадку ў Індыі, гуркхі таксама апынуліся ў Сірыі, Паўночнай Афрыцы, Італіі, Грэцыі, а таксама прынялі ўдзел у абароне Сінгапура і ў бітвах за Бірму. 4-ы батальён 10-га гуркхскага палка быў ядром т. зв. Чындзіцкага войска, дзе ён змагаўся супраць японцаў, сярод іншых, у бітве пры Імхпале (сакавік-чэрвень 1944).
Афіцэрскія званні гуркхаў Гуркхскія афіцэрскія званні і адпаведныя брытанскія званні:
Субэдар маёр/ Маёр Субедар / Капітан Джэмадар (цяпер Найб Субедар)/ паручнік Ротны Хавільдар Маёр / Сяржант-маёр Квартырмайстар роты Хавільдар / сержант квартэймейстр Хавільдар / Сяржант Наік/ Капрал Лэнс Найк / капрал-лансер Стралок / радавы
Палкі гуркхаў 1800–1946 гг.
1-ы ўласны гуркхскі стралковы полк караля Георга V (Малаўнскі полк) (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 2-гі ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (Сірмурскія вінтоўкі) (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) 3-ці ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Аляксандры (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 4-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынца Уэльскага (падраздзяленне сфарміравана ў 1857 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 5-ы Каралеўскі гуркхскі стралковы полк (Памежныя сілы) (падраздзяленне сфарміравана ў 1858 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 6-ы гуркхскі стралковы полк, перайменаваны ў 6-ы ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Лізаветы ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) 7-ы гуркхскі стралковы полк, перайменаваны ў 7-ы ўласны гуркхскі стралковы полк герцага Эдынбургскага ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1902 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) 8-ы стралковы полк Гуркхаў (падраздзяленне заснавана ў 1824 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 9-ы стралковы полк Гуркхаў (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) 10-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынцэсы Марыі (падраздзяленне сфарміравана ў 1890 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) 11-ы стралковы полк Горкха (1918–1922; адноўлены ў 1947 годзе пасля атрымання незалежнасці Індыі) 14-ы гуркхскі стралковы полк (1942–1946) 25-ы гуркхскі стралковы полк (1942–1946) 26-ы гуркхскі стралковы полк (1943–1946) 29-ы стралковы полк Гуркхаў (1943–1946) 38-ы гуркхскі стралковы полк (1943–1946) 42-гі Гуркхскі стралковы полк (падраздзяленне, сфарміраванае ў 1817 годзе як легіён Катак, перайменаванае ў 1903 годзе ў 6-ы Гуркхскі стралковы полк ) 44-ы Гуркхскі стралковы полк (падраздзяленне сфарміравана ў 1824 годзе як 16-ы (Сілхетскі) мясцовы батальён, перайменавана ў 8-ы Горкхскі стралковы полк у 1903 годзе) 56-ы гуркхскі стралковы полк (1943–1946) 710-ы гуркхскі стралковы полк (1943–1946)
Незалежнасць Пасля атрымання Індыяй незалежнасці ад брытанскага панавання і падзелу ў 1947 г. 6 палкоў гуркхаў былі ўключаны ў склад індыйскай арміі, а 4 — у брытанскую армію. На расчараванне брытанцаў, гуркхі, якім была прадастаўлена магчымасць выбіраць свае падраздзяленні, часцей за ўсё выбіралі службу ў індыйскай арміі. Прычынай гэтага было ў асноўным імкненне гуркхаў служыць на знаёмай тэрыторыі і на ўзгодненых умовах, адзіным змяненнем стала замена брытанскіх афіцэраў індыйскімі. Спачатку лёс чатырох брытанскіх палкоў быў нявызначаны і, верагодна, быў перакінуты ў Малайю, а ў рэшце рэшт быў скарочаны да аднаго палка, у той час як адпаведныя індыйскія падраздзяленні павялічыліся ў памерах (было сфарміравана больш за першапачатковыя 12 батальёнаў).
Але «індыйскія гуркхі» таксама былі расчараваныя, бо заробак быў ніжэйшы, чым у брытанскія часы, у той час як «брытанскія» гуркхі атрымлівалі ў гэтым плане больш высокія заробкі.
Падраздзяленні брытанскай арміі, якія складаліся з гуркхаў Чатыры палкі гуркхаў далучыліся да брытанскай арміі 1 студзеня 1948 года:
2-і ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (вінтоўкі Сірмура) 6-ы ўласны гуркхскі ордэн каралевы Лізаветы Гуркхскі ордэн 7-га герцага Эдынбургскага 10-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк прынцэсы Марыі
Гэтыя адзінкі ўтварылі т.зв. «Брыгада гуркхаў», якая першапачаткова дыслакавалася ў Малайі . Некаторыя з іх сфармавалі асобныя фарміраванні — інжынерныя, транспартныя, ваенна-паліцэйскія. Іх абавязкі там у асноўным заключаліся ў канваяванні і знішчэнні партызанскіх атрадаў.
Затым некаторыя падраздзяленні прынялі ўдзел у падаўленні беспарадкаў у Брунеі . Пасля заканчэння канфлікту гуркхаў перавялі ў Ганконг, дзе яны забяспечвалі бяспеку падчас Культурнай рэвалюцыі ў Кітаі . У рэшце рэшт іх колькасць скарацілася да 8 тысяч. У той час некаторыя падраздзяленні былі размешчаны акрамя Ганконга, таксама ў Брунеі і Вялікабрытаніі.