«Руска-беларускі слоўнік» — неапублікаваны вялікі двухтомны перакладны слоўнік, які рыхтаваўся ў Інстытуце літаратуры, мастацтва і мовы Беларускай акадэміі навук у сярэдзіне 1930-х гадоў. Захаваўся ў выглядзе фрагментаў рукапісу ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь.

Гісторыя стварэння Згодна з планамі Акадэміі навук пачатку 1930-х гадоў, у Беларусі павінен быў выйсці фундаментальны двухтомны руска-беларускі слоўнік. Паводле сведчанняў розных гісторыкаў, яго ўкладанне было завершана яшчэ да пачатку вайны, аднак у свет ён так і не выйшаў.

У 1930-я гады ў беларускай лексікаграфіі надзвычай важным стала ідэалагічнае забеспячэнне: падрыхтоўка слоўнікаў стала строга кантраляванай калектыўнай справай. Для забеспячэння ідэалагічнай надзейнасці такіх прац рэдактарамі прызначаліся высокапастаўленыя партыйныя чыноўнікі. Так, з чатырох рэдактараў гэтага двухтомнага слоўніка толькі адзін (вучоны сакратар Інстытута мовазнаўства П. Юргелевіч) меў лінгвістычную адукацыю і працаваў у інстытуце. Гэтае «палітычнае рэдагаванне» выконвала цэнзарскія функцыі і стварала мовазнаўцам шматлікія праблемы.

У Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь (у фондзе бюро ЦК КП(б)Б) захаваліся фрагменты гэтага слоўніка, датаваныя 1936 годам. Яны ўключаюць часткі на літары «А» (1400 слоў), «Б» (2200 слоў), «В» (4770 слоў), «Д» (2500 слоў) і «Ж» (400 слоў) — агулам больш за 11 тысяч слоўнікавых артыкулаў. Суправаджальны ліст да літары «А» паказвае, што праект перадаваўся на рэдагаванне ў Галоўную рэдакцыю Дзяржаўнага выдавецтва Беларусі (ДВБ), а ў тэксце маюцца шматлікія праўкі чарнілам і алоўкам.

Верагодна, праект быў забракаваны з-за пастаяннага страху кіраўніцтва перад «ідэалагічнымі памылкамі» і частай змены палітычных установак. Замест яго ў 1937 годзе быў тэрмінова выдадзены намнога меншы па аб'ёме аднатомны «Руска-беларускі слоўнік» пад рэдакцыяй А. Александровіча.

Асаблівасці і ацэнкі Параўнанне рукапісу 1936 года са слоўнікам 1937 года паказвае, што рэестр двухтомніка павінен быў скласці каля 100 тысяч адзінак, што ў 2–3 разы перавышала вакабуляр выдадзенага пазней аднатомніка.

У параўнанні з папярэднім нарматыўным «Расійска-беларускім слоўнікам» (1928) М. Байкова і С. Некрашэвіча, у рукапісе 1936 года назіраюцца складаныя тэндэнцыі, выкліканыя ціскам палітыкі русіфікацыі: Скарачэнне сінанімічных радоў: Беларуская частка пазбаўлялася багацця народных сінонімаў. Напрыклад, для рускага бродяга ў 1928 годзе даваліся эквіваленты бадзяга, валацуга, шандыга, туляга, хадзяка, шлында, маталыга, а ў рукапісе 1936 года пакінуты толькі валацуга, брадзяга. Выдаленне літаратурнай лексікі: Са слоўніка выкрэсліваліся словы, якія актыўна выкарыстоўваліся ў літаратуры 1920-х гадоў, напрыклад, словы з твораў Янкі Купалы (няслава, пакрыёма і інш.). Увядзенне словаўтваральных русізмаў і царкоўнаславянізмаў: У слоўнік штучна ўводзіліся калькі з рускай мовы. Напрыклад, замест формы абуральны ўводзілася абураючы (ад рус. возмутительный), заміж хуткаплыўны — быстрацякучы (ад рус. быстротечный), а рускае слова ввергать перакладалася як увяргаць замест ранейшых ўкідаць, урынуць. Цэнзураванне лексікі: Па ідэалагічных матывах з рэестра выкрэсліваліся словы рэлігійнай або «састарэлай» тэматыкі (анархистка, англоманка, вербный, послушник і г.д.).

Разам з тым лінгвіст С. Запрудскі адзначае, што слоўнік не быў выключна крокам назад. У шэрагу выпадкаў скарачэнне сінонімаў было лінгвістычна абгрунтаваным і пазбаўляла слоўнік ад непрыдатных або семантычна недакладных эквівалентаў. Улічвалася мнагазначнасць рускіх слоў (чаго часта не хапала працам 1920-х гадоў), дадаваліся новыя трапныя беларускія сінонімы і ўдакладнялася тэрміналогія.

У цэлым падрыхтоўка двухтомнага слоўніка 1936 года адлюстравала драматычную сітуацыю, у якой апынулася беларуская лексікаграфія падчас сталінскага тэрору: з аднаго боку, імператывам часу было нівеліраванне і русіфікацыя беларускай лексікі, з другога — укладальнікі ўсё яшчэ спрабавалі праводзіць лінгвістычную працу і выпраўляць недакладнасці папярэдніх выданняў.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы Катэгорыя:Неапублікаваныя творы Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі Катэгорыя:1936 год у Беларусі