Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца (скарочана Міжнародны Чырвоны Крыж) — міжнародны гуманітарны рух, які аб’ядноўвае больш за 97 мільёнаў супрацоўнікаў і добраахвотнікаў (валанцёраў) па ўсім свеце.American Red Cross: Understanding the Movement ..
Рух лічыць сваёй галоўнай мэтай «Дапамагаць усім імкнуцца без якога-небудзь неспрыяльнага адрозненні, спрыяючы тым самым усталяванню міру на Зямлі». Дзейнасць руху складаецца ў абароне чалавечага жыцця і здароўя, забеспячэнні павагі да ўсіх чалавечых істот, папярэджанне людскіх пакут і іх палягчэнне, незалежна ад расы, рэлігійных і палітычных поглядаў. Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа далучылася да руху ў 1995 годзе.
Рух складаецца з некалькіх розных арганізацый, якія з’яўляюцца юрыдычна незалежнымі адзін ад аднаго, але аб’яднаныя ў рух праз агульныя базавыя прынцыпы, мэты, сімвалы, статуты і кіруючыя органы.
Гісторыя
Міжнародны Камітэт Чырвонага Крыжа thumb|200px|злева|Арыгінал дакумента аб першай Жэнеўскай канвенцыі 1864 года. Да сярэдзіны XIX стагоддзя, не было арганізавана і закладзена ніякай сістэмы, якія займалася забеспячэннем і абаронай устаноў для размяшчэння і лячэння тых, хто быў паранены на полі бою. У чэрвені 1859 года швейцарскі прадпрымальнік Жан-Анры Дзюнан адправіўся ў Італію, каб сустрэцца з французскім імператарам Напалеонам III з мэтай абмеркавання цяжкасцей у вядзенні бізнесу ў Алжыры, у той час акупаванай Францыяй. Калі ён прыехаў у маленькім гарадку пры Сальферына ўвечары 24 чэрвеня ён стаў сведкам бітвы пры Сальферына, якая была часткай Аўстра-італа-французскай вайны. У адзін дзень, каля 40 тысяч салдат з абодвух бакоў загінулі альбо засталіся параненымі на полі бою. Жан-Анры Дзюнан быў узрушаны страшэннымі наступствамі бітвы, пакутамі параненых салдат і амаль поўнай адсутнасцю медыцынскай дапамогі параненым. Ён цалкам адмовіўся ад першапачатковага намеру сваёй паездкі і на працягу некалькіх дзён прысвяціў дапамозе з лячэннем параненым. Ён атрымаў значны поспех у стварэнні якаснага ўзроўню гуманітарнай дапамогі, матывуючы мясцовых жыхароў дзелю дапамогі.
Яшчэ ў сваім доме ў Жэневе, ён вырашыў напісаць кнігу пад назвай «Памяць аб Сальферына», якую ён апублікаваў на ўласныя грошы ў 1862 годзе. Ён паслаў копіі кнігі вядучым палітычным і ваенным дзеячам па ўсёй Еўропе. У дадатак да яркага апісання свайго вопыту ў Сальферына ў 1859 годзе, ён адкрыта выступаў за фарміраванне нацыянальных грамадскіх арганізацый дапамогі, якія былм бы абавязаныя на дапамогу параненым салдатам у выпадку вайны. Акрамя таго, ён заклікаў да развіцця міжнародных дамоў, каб гарантаваць абарону нейтральных медыкаў і палявым шпіталям для салдат, параненых на полі бою.
9 лютага 1863 года ў Жэневе Жан-Анры Дзюнан заснаваў «Камітэт пяці» (разам з чатырма іншымі вядучымі постацямі з вядомых сем’яў Жэневы) у якасці следчай камісіі Жэнеўскага Таварыства грамадскага дабрабыту. Іхняй мэтай было вывучыць мэтазгоднасць ідэй Дзюнана і арганізаваць міжнародную канферэнцыю аб іхняй магчымай рэалізацыі. Чальцамі гэтага камітэта, акрамя самога Дзюнана, былі Гюстаў Муанье, юрыст і старшыня Жэнеўскага Таварыства сацыяльнай абароны насельніцтва; лекар Луі Апія, які валодаў значным вопытам працы ў якасці палявога хірурга; сябра Апіі і яго калега Тэадор Мануа, з Жэнеўскай камісіі гігіены і здароўя і Гіём-Анры Дзюфур, вядомы швейцарскі армейскі генерал. Праз восем дзён пяць чалавек вырашылі перайменаваць камітэт у «Міжнародны камітэт па аказанні дапамогі для параненых». У 26—29 кастрычніка 1863 года міжнародная канферэнцыя, арганізаваная камітэтам была праведзена ў Жэневе з мэтай распрацоўкі магчымых мераў па паляпшэнню медыцынскага абслугоўвання на полі бою. У канферэнцыі прынялі ўдзел 36 чалавек: васямнаццаць афіцыйных дэлегатаў ад нацыянальных урадаў, шэсць дэлегатаў з іншых няўрадавых арганізацый, сем неафіцыйных замежных дэлегацый, а таксама пяці членаў Міжнароднага Камітэта. На камітэце прысутнічалі афіцыйныя прадстаўнікі наступных краін:
Аўстрыйская імперыя Баварыя Бадэн Вялікабрытанія Гановер Гесэн-Касель Іспанія Італія Нідэрланды Прусія Расійская імперыя Саксонія Французская імперыя Швецыя-Нарвегія
Сярод прапановаў, якія былі запісаныя ў канчатковай рэзалюцыі канферэнцыі, прынятай 29 кастрычніка 1863 года былі:
Стварэнне нацыянальных таварыстваў дапамогі для параненых салдат; Аб’яўленне нейтралітэту і абароны для параненых салдат; Выкарыстанне добраахвотных узброеных сіл дзеля аказання надзвычайнай дапамогі на полі бою; Арганізацыя дадатковых канферэнцый, каб прыняць гэтыя паняткі ў юрыдычныя міжнародныя дамовы; Увядзенне адзінага адметнага знаку абароны для медыцынскага персаналу ў палявых умовах, а менавіта белую нарукаўную павязку, забяспечаную чырвоным крыжам.
thumb|200px|справа|Мемарыял памяці дзейнасці Чырвонага Крыжа падчас бітвы пры Дупэле, у Даніі ў 1864 годзе, сумесна ўзведзены ў 1989 годзе нацыянальнымі таварыствамі Чырвонага Крыжа Даніі і Германіі. Толькі праз год урад Швейцарыі прапанаваў урадам усіх еўрапейскіх краін, а таксама ЗША, Бразіліі і Мексікі, удзел у афіцыйнай дыпламатычнай канферэнцыі. Шаснаццаць краін даслалі ў агульнай складанасці 26 дэлегатаў у Жэневу. 22 жніўня 1864 года на канферэнцыі была прынятая першая Жэнеўская канвенцыя «аб паляпшэннi лёсу параненых у арміі ў поле». Прадстаўнікі 12 дзяржаў і царстваў падпісалі пагадненне, як то Бадэна, Бельгіі, Даніі, Францыі, Гесэн-Каселя, Італіі, Нідэрландаў, Партугаліі, Прусіі, Швейцарыі, Іспаніі і Вюртэмбергу. Канвенцыя, якая змяшчала дзесяць артыкулаў, стварыла ўпершыню юрыдычна абавязковую норму, якая гарантавала абарону нейтралітэту для параненых салдат, палявых медыцынскых супрацоўнікаў, а таксама канкрэтных гуманітарных устаноў ува ўмовах узброенага канфлікту. Акрамя таго, канвенцыя вызначыла два канкрэтныя патрабаванні да прызнання нацыянальнага таварыства:
Нацыянальнае таварыства павінна быць прызнана сваім нацыянальным урадам як таварыства дапамогі згодна з канвенцыяй, Нацыянальны ўрад адпаведнай краіны павінен прадстаўляць дзяржаву-ўдзельніцу Жэнеўскай канвенцыі.
Непасрэдна пасля стварэння Жэнеўскай канвенцыі, першыя нацыянальныя таварыствы былі заснаваны ў Бельгіі, Даніі, Францыі, Ольдэнбургу, Прусіі, Іспаніі і Вюртэмбергу. Таксама ў 1864 годзе Луі Апія і Чарлз ван дэ Вельдэ, капітан галандскай арміі, стаў першым незалежным і нейтральным дэлегатам працуючым пад знакам Чырвонага Крыжа ва ўзброеным канфлікце. Праз тры гады ў 1867 годзе першая Міжнародная канферэнцыі нацыянальных таварыстваў дапамогі для догляду параненых была скліканая.
Таксама ў 1867 годзе, Жан-Анры Дзюнан быў вымушаны абвясціць аб банкруцтве з-за фінансавай няўдачы ў Алжыры, збольшага таму, што ён грэбаваў сваімі дзелавымі інтарэсамі ў час сваёй нястомнай дзейнасці Міжнароднага Камітэта. Спрэчкі наконт Дзюнанавых бізнесовых адносін і ў выніку негатыўнай грамадскай думкі, у спалучэнні з працяглым канфліктам з Гюставам Муанье, прывялі да выгнання Дзюнана з пасады чальца і сакратара. Ён быў абвінавачаны ў злосным банкруцтве і нават быў выдадзены ордар на яго арышт. Такім чынам, ён быў вымушаны пакінуць Жэневу і ніколі больш не вяртаўся ў свой родны горад. У наступныя гады, нацыянальныя таварыствы былі створаныя амаль ва ўсіх краінах Еўропы. У 1876 годзе камітэт прыняў назву «Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа» (МКЧК), які і да гэтага часу з’яўляецца яго афіцыйнай назвай. праз пяць гадоў Амерыканскі Чырвоны Крыж быў заснаваны дзякуючы намаганням Клары Бартан. Усё больш і больш краін пачало падпісваць Жэнеўскую канвенцыю і паважаць арганізацыю на практыцы падчас узброеных канфліктаў. У даволі кароткі перыяд часу, Чырвоны Крыж атрымаў велізарны імпульс, паколькі міжнароднае прызнанне руху і нацыянальных таварыстваў стала ўсё больш папулярным месцам для валянтэрскай працы.
У 1901 годзе нарвежскі Нобелеўскі камітэт вырашыў узнагародзіць Нобелеўская прэміяй міру сумесна Жан-Анры Дзюнана і Фрэдэрыка Пасі, лідара міжнароднай пацыфістыкі. Больш важным чым гэтая прэмія стала афіцыйнае віншаванне Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа, якое пратэрмінова рэабілітавала Жан-Анры Дзюнана, і ўяўляла сабой даніну яго ключавай ролі ў фарміраванні Чырвонага Крыжа. Дзюнан памёр праз 9 гадоў у маленькім швейцарскім курортым мястэчку Гайдэн. Толькі за два месяцы раней, чым памёр яго даўні супернік Гюстаў Муанье, які стаў самым працяглым паводле часу выканання паўнамоцтваў прэзідэнтам арганізацыі.
У 1906 годдзе Жэнеўская канвенцыя 1864 года была перагледжана ў першы раз. Праз год, X Гаагская канвенцыя, прынятая на другой міжнароднай канферэнцыі ў Гаазе, пашырыла рамкі дзеяння Жэнеўскай канвенцыі таксама і да марской вайны. Незадоўга да пачатку Першай сусветнай вайны ў 1914 годзе, праз 50 гадоў пасля стварэння МКЧК і прыняцця першай Жэнеўскай канвенцыі, існавала ўжо 45 нацыянальных таварыстваў дапамогі па ўсім свеце. Рух пашырыўся і за межы Еўропы і Паўночнай Амерыцы ў Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку (Аргенціна, Бразілія, Чылі, Куба, Мексіка, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла), Азію (КНР, Японія, Карэя, Сіям), і Афрыку (Паўднёва-Афрыканскі Саюз).
Дзейнасць падчас Першай сусветнай вайны thumb|200px|справа|Французская паштоўка, якая ўслаўляе ролю Чырвонага Крыжа падчас Першай сусветнай вайны З пачаткам Першай сусветнай вайны, МКЧК сутыкнуўся з вялізнымі праблемамі, што яна можа працаваць толькі ў цесным узаемадзеянні з нацыянальнымі таварыствамі Чырвонага Крыжа. Медыцынскыя сёстры Чырвонага Крыжа з розных краін свету, уключаючы Злучаныя Штаты і Японію, прыйшлі падтрымаць медыцынскыя службы ўзброеных сіл еўрапейскіх краін, якія былі ўцягнутыя ў вайну. 15 кастрычніка 1914 года адразу пасля пачатку вайны, МКЧК заснавала Міжнароднае агенцтва зняволеных ваеннапалонных (POW), якое налічвала прыкладна 1200 добраахвотных супрацоўнікаў да канца 1914 года. Да канца вайны Агенцтва перадала каля 20 мільёнаў лістоў і паведамленняў, 1,9 млн пасылак, а таксама каля 18 мільёнаў швейцарскіх франкаў ў выглядзе грашовых ахвяраванняў для ваеннапалонных усіх закранутых краін. Акрамя таго, дзякуючы ўмяшанню Агенцтва, каля 200 тысяч зняволеных былі абменены паміж ваюючымі бакамі, вызваленыя з палону і вярнуліся на радзіму. Арганізацыйная картатэка агенцтва назапасіла каля 7 мільёнаў запісаў з 1914 па 1923 гады, змяшчаючы звесткі пра запалоненых асоб або тых, што прапаў без вестак. Картатэка прывяла да ідэнтыфікацыі каля 2 мільёнаў ваеннапалонных і дала магчымасць звязацца з сем’ямі палонных ці прапаўшых салдат. Поўная картатэка сёння размяшчаецца ў музеі арганізацыі ў Жэневе, права на доступ да яе па-ранейшаму строга абмежавана.
thumb|200px|злева|Медыцынская сястра Чырвонага Крыжа працы Тэадора Груста На працягу ўсёй вайны МКЧК сачыў за выкананнем ваюючымі бакамі ўсіх палажэнняў Жэнеўскай канвенцыі 1907 года і накіроўвала скаргі аб парушэннях у адпаведныя краіны. Калі хімічная зброя была ўпершыню выкарыстана ў гэтай вайне МКЧК актыўна пратэставалі супраць гэтага новага тыпу вайны. Нават не маючы мандату ад Жэнеўскай канвенцыі МКЧК спрабаваў змякчыць пакуты грамадзянскага насельніцтва. На тэрыторыях, якія былі афіцыйна пазначаны як «акупаваныя тэрыторыі», МКЧК аказваў дапамогу грамадзянскаму насельніцтву на аснове «законаў і звычаяў сухапутнай вайны» Гаагскай канвенцыі 1907 года. Гэтая канвенцыя была прававой асновай для дзейнасці МКЧК. У дадатак Міжнароднае агенцтва зняволеных ваеннапалонных праводзіла агляд лагераў ваеннапалонных. У агульнай складанасці ўсе 524 лагеры па ўсёй Еўропе былі наведаны 41 дэлегатам ад МКЧК да канца вайны.