Вялікая пралетарская культурная рэвалюцыя (無產階級文化大革命, 无产阶级文化大革命, піньінь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng) — серыя ідэйна-палітычных кампаній 1966-1976 гг. ў Кітаі, разгорнутых і кіраваных асабіста Старшынёй Маа Цзэдунам, які пад падставамі магчымай «рэстаўрацыі капіталізму» у КНР і «барацьбы з унутраным і знешнім рэвізіянізмам» паставіў мэты дыскрэдытаваць і знішчыць палітычную апазіцыю, усталяваць рэжым асабістай улады.
Асноўныя прычыны «культурнай рэвалюцыі» складаліся ў наступным: 1) абсалютызацыя Маа Цзэдунам ролі класавай барацьбы ў сацыялістычным грамадстве; 2) нарастанне культу асобы Маа Цзэдуна, якая дасягнула апагею ў 1966-1976; 3) барацьба за лідарства ў партыі, актыўнае выкарыстанне вышэйшымі партыйнымі кіраўнікамі, у тым ліку Лінь Бяа, Кан Шэнам, Цзян Цын (жонкай Маа) і інш., левых поглядаў Мао Цзэдуна, яго культу асобы і стылю адзінаначалля ва ўласных мэтах узмацнення асабістай улады.
«Культурная рэвалюцыя» прывяла да шырокамаштабных рэпрэсій супраць інтэлігенцыі, разгрому КПК, грамадскіх арганізацый (КСМК, прафсаюзаў, піянерскай арганізацыі і г. д.), каласальнага ўрону культуры і адукацыі, знішчэнню помнікаў культуры пад лозунгам барацьбы з феадальнымі норавамі і традыцыямі, змене знешнепалітычнага курсу, рэзкага нарастання антысаветызма ў краіне.
Тэрмін «культурная рэвалюцыя» з’явіўся ў Расіі ў «Маніфесце анархізму» братоў Гордзіных у маі 1917; у савецкую палітычную мову уведзены У. І. Леніным ў 1923 годзе ў рабоце «Аб кааперацыі»: «Культурная рэвалюцыя — гэта… цэлы пераварот, цэлая паласа культурнага развіцця ўсёй народнай масы»Толстых В. И. Культурная революция // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Институт философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. — копия статьи.
Прычыны «культурнай рэвалюцыі»
Міжнародны фон
У канцы 1950-х гадоў адбыўся дыпламатычны канфлікт паміж КНР і СССР. Пік канфлікту прыйшоўся на 1969 год. Заканчэннем канфлікту лічыцца канец 1980-х. Канфлікт суправаджаўся расколам міжнароднага камуністычнага руху.
Выкрыцця сталінізму на XX з'ездзе КПСС, хрушчоўскі курс на паступовую лібералізацыю ў эканоміцы пры палітыцы мірнага суіснавання выклікалі незадаволенасць Маа Цзэдуна, як такія, што супярэчаць камуністычнай ідэалогіі і ствараюць пагрозу яго асабістай улады ў КПК.
З боку СССР знакам незадаволенасці мааісцкай палітыкай стаў раптоўны водгук ўсяго корпуса савецкіх спецыялістаў, якія працавалі ў КНР па праграме міжнароднага супрацоўніцтва.
Кульмінацыяй канфлікту сталі памежныя сутыкненні вакол вострава Даманскі на рацэ Усуры і памежны канфлікт каля возера Жаланашколь ў раёне Джунгарскіх варот.
У кастрычніку 1964 года ў КНР былі паспяхова праведзены выпрабаванні ядзернай зброі.
Барацьба за аднаасобнае лідарства ў партыі
Большасць даследчыкаў «культурнай рэвалюцыі» сыходзяцца на тым, што адной з асноўных прычын развярнулася ў Кітаі «культурнай рэвалюцыі» была барацьба за лідарства ў партыі.
Пасля правалу «вялікага скачка» пазіцыі Маа ў краіне моцна пахіснуліся. Таму ў ходзе «культурнай рэвалюцыі» Маа Цзэдун ставіў перад сабой дзве галоўныя задачы, і абедзве зводзіліся да ўмацавання яго лідарства на палітычнай арэне КНР: знішчыць апазіцыю, у якой пачалі з’яўляцца думкі аб рэформах эканомікі з частковым укараненнем у яе рынкавых механізмаў, і, у той жа час, заняць чымсьці народныя масы. Зваліўшы ўсю віну за правал «вялікага скачка» на ўнутраную апазіцыю (Лю Шаацы) і знешніх ворагаў («рэвізіянісцкай» СССР на чале з Хрушчовым), Маа вырашаў абедзве задачы адразу: прыбіраў канкурэнтаў і даваў выхад народнаму незадаволенасці.
Да сярэдзіны 1960-х гадоў у партыі сфармавалася незадаволенасць палітыкай Маа Цзэдуна. Больш за тое, гэта незадаволенасць грунтавалася на ўсеагульным расчараванні ад правалаў палітыкі «вялікага скачка», назапашаныя ў народных масах. У апазіцыі да таго часу з’явіліся і свае негалосныя лідары: Лю Шаацы і Дэн Сяапін. Гэтыя лідары прапаноўвалі свае падыходы да развіцця Кітая, больш умераныя. Разумеючы, што можа не ўтрымаць уладу, Маа зладзіў масавы тэрор.
Пасля рашэння Маа адкрыць «агонь па штабах» пачалася бязлітасная крытыка асноўных апанентаў Маа. Сярод іх бачнае месца займаў Старшыня КНР Лю Шаацы. Разам з ім у перыяд «культурнай рэвалюцыі» падвергліся рэпрэсіям і яго бліжэйшыя паплечнікі: Пэн Чжэнь, Ло Жуйцын, Лу Дзін'і, Ян Шанкунь і Дэн Сяапін. Прад'яўленыя ім абвінавачванні ў асноўным грунтавалася на тым, што ўсе яны — «правыя ўхілісты», «рэвізіяністы» і «агенты капіталізму».
З пачаткам «культурнай рэвалюцыі» ў Кітаі пачалася чарговая кампанія «самакрытыкі»: партыйцы і іншыя кітайцы павінны былі ў пісьмовай форме «пакаяцца ў сваіх грахах» і памылках перад партыяй. Такую «самакрытыкі» вымушаны быў напісаць і Лю Шаацы.
24 ліпеня 1966 года Маа асабіста раскрытыкаваў пазіцыю Лю Шаацы. Жонка Маа, Цзян Цын, літаральна крычала: «Лю Шаацы! Ты накіроўваў рабочыя групы, якія жорстка распраўляліся з маладымі генераламі культурнай рэвалюцыі! Гэта найвялікшае злачынства, якое нанесла неапісальная шкода!» На XI пленуме ЦК КПК Лю Шаацы страціў становішча другога чалавека ў дзяржаве. Фактычна ён быў адхілены ад працы на час, «пакуль кампартыя Кітая будзе вызначаць характар яго памылак». Лю Шаацы быў падвергнуты звычайнай у той час у партыі працэдуры «адыходу ў бок». Гэта азначала, што сябра партыі афіцыйна не пазбаўляўся сваёй пасады, але фактычна адхіляўся ад працы, знаходзіўся пад хатнім арыштам. У такім падвешаным стане адхілены маглі трымаць гадамі. У выніку, Лю Шаацы, які апынуўся ў ізаляцыі, разам са сваёй жонкай і дзецьмі падвергнуўся шматлікім зневажанням і здзекам, у якія выліваліся не толькі дэмагагічныя допыты, але і «стыхійныя дэманстрацыі», якія збіраліся каля яго дома ў «абарону старшыні Маа». Нават яго малалетняя дачка падвяргалася здзекаванням і збіццю ў школе. У завяршэнне за ўсё, Лю Шаацы быў кінуты ў турму, дзе і памёр у пачатку 1969 года.
22 чэрвеня 1967 года пакончыў з сабой у выніку цкавання сакратар паўночнакітайскія бюро ЦК КПК Лі Лісаній (па іншай версіі — быў атручаны).
Маа, адчуўшы небяспеку, не мог абмежавацца толькі чысткамі ў верхніх эшалонах улады. «Абнаўленне шэрагаў у партыі» набыло масавы характар. Асаблівасць чыстак КПК заключалася ў тым, што ўсе яны праводзіліся ў рамках розных ідэалагічных кампаній. Шырокі размах чысткі набылі ўжо пачынаючы з 1940-х гадоў, калі разгарнулася «рух за выпраўленне стылю». Той жа самы метад быў адроджаны Маа, калі ён разгарнуў наступ на апазіцыйныя сілы ў КПК, узяўшыся за рэвізію рашэнняў VIII з'езда, які выступіў за паступовае развіццё эканомікі ў рамках планавання і за супрацоўніцтва з СССР. Маа абвясціў яго «дрэнным» з'ездам і заклікаў ўсю краіну «крытыкаваць партыю».
Перыяды «Культурнай рэвалюцыі»
Першы этап — буянства банд моладзі
Маа Цзэдун лічыў, што «культурная рэвалюцыя» пачалася з апублікавання артыкула Яа Вэньюаня 10 лістапада 1965 годаref></ref>. 8 жніўня 1966 года XI пленум ЦК КПК прыняў «Пастанову аб вялікай пралетарскай культурнай рэвалюцыі»:
Хоць буржуазія ўжо звергнута, яна, тым не менш, спрабуе з дапамогай эксплуататарскіай старой ідэалогіі, старой культуры, старых нораваў і старых звычаяў раскласці масы, заваяваць сэрцы людзей, узмоцнена імкнецца да сваёй мэты — ажыццяўленню рэстаўрацыі. У процівагу буржуазіі пралетарыят на любы яе выклік у галіне ідэалогіі павінен адказваць зруйнавальным ударам і з дапамогай пралетарскай новай ідэалогіі, новай культуры, новых нораваў і новых звычаяў змяняць духоўнае аблічча ўсяго грамадства. Цяпер мы ставім сабе мэтай разграміць тых апрануты уладай, якія ідуць па капіталістычным шляху, раскрытыкаваць рэакцыйных буржуазных «аўтарытэтаў» у навуцы, раскрытыкаваць ідэалогію буржуазіі і ўсіх іншых эксплуататарскай класаў, пераўтварыць асвета, пераўтварыць літаратуру і мастацтва, пераўтварыць ўсе вобласці надбудовы, якія не адпавядаюць эканамічнаму базісу сацыялізму, з тым каб садзейнічаць умацаванню і развіццю сацыялістычнага ладу.
Прымяненне класавай тэорыі Маа на практыцы прывяло да сапраўднай «вайне ўсіх супраць усіх». Пад дэмагагічнымі па сваёй прыродзе, расплывістыя вызначэнні класавых ворагаў пралетарыяту, якія зыходзілі ад Маа, мог патрапіць любы чалавек: ад звычайнага селяніна да вышэйшага партыйнага работніка. Але горш за ўсіх было носьбітам традыцый: былым феадалам, духавенству, інтэлігенцыі і г. д. улада, аддадзеная ў рукі мас, ператварылася ў элементарнае безуладдзя. Яе захапілі тыя, хто быў папросту мацней: банды маладых «бунтароў» — хунвэйбінаў (з школьнікаў і студэнтаў) і цзаафаняў (з маладых рабочых), якім у рэшце рэшт дазволілі дзейнічаць фактычна беспакарана.
1 чэрвеня 1966 года пасля чытання па радыё дацзыбаа, складзеная Не Юаньцзя, выкладчыкам філасофіі пекінскага універсітэта: «Рашуча, радыкальна, цалкам і цалкам выкаранім засілле і шкодныя задумы рэвізіяністаў! Знішчым монстраў — рэвізіяністаў хрушчоўскага толку!» Мільёны школьнікаў і студэнтаў арганізаваліся ў атрады і без працы пачалі вышукваць монстраў, якія падлягаюць выкараненні «монстраў і дэманаў» сярод сваіх выкладчыкаў, універсітэцкага кіраўніцтва, а затым сярод мясцовых і гарадскіх уладаў, якія спрабавалі абараняць выкладчыкаў. На «класавых ворагаў» вешалі дацзыбаа, надзявалі штукарскі каўпак, часам апраналі зневажальныя лахманы (часцей на жанчын), размалёўвалі асобы чорнымі чарніламі, прымушалі брахаць па-сабачы; ім загадвалі ісці нагнуўшыся або паўзці. Роспуск 26 ліпеня 1966 года навучэнцаў усіх школ і ўніверсітэтаў на шасцімесячныя канікулы спрыяў разгулу моладзі і папаўненню шэрагаў хунвэйбінаў дадатковымі 50 мільёнамі непаўналетніх навучэнцаў.
У жніўні 1967 года пекінскія газеты пісалі: антимааісты — гэта «шнарыючыя па вуліцах пацукі… Забівайце, забівайце іх!» Паказальным з’яўляецца выказванне Лінь Бяа, апублікаванае ў адной з газет хунвэйбінаў ў 1967 годзе: «…ну, забівалі людзей у Сіньцзяне: за справу забілі або па памылцы — усё роўна не так ужо шмат. Яшчэ забівалі ў Нанкіне і іншых месцах, але ўсё роўна ў цэлым загінула менш, чым гіне ў адной бітве… Так што страты мінімальныя, так што дасягнутыя поспехі максімальныя, максімальныя… Гэта вялікая задума, якая гарантуе наша будучыня на сто гадоў наперад. Хунвэйбіны — гэта нябесныя воіны, якія хапаюць ва ўладзе верхаводаў буржуазіі».
Новы міністр грамадскай бяспекі Се Фучжы заявіў перад сходам супрацоўнікаў кітайскай міліцыі: «Мы не можам залежаць ад руціннага судаводства і ад крымінальнага кодэксу. Памыляецца той, хто арыштоўвае чалавека за тое, што ён збіў іншага… Ці варта арыштоўваць хунвэйбінаў за тое, што яны забіваюць? Я думаю так: забіў так забіў, не наша справа… Мне не падабаецца, калі людзі забіваюць, але калі народныя масы так ненавідзяць каго-тое, што іх гнеў нельга стрымаць, мы не будзем ім перашкаджаць… Народная міліцыя павінна быць на баку хунвэйбінаў, аб'яднацца з імі, спачуваць ім, інфармаваць іх…»
Ва ўніверсітэце горада Сямынь ў правінцыі Фуцзянь вывесілі дацзыбао наступнага зместу: «Некаторыя [выкладчыкі] не вытрымліваюць сходаў крытыкі і барацьбы, пачынаюць дрэнна сябе адчуваць і паміраюць, скажам прама, у нашай прысутнасці. Я не адчуваю ні кроплі жалю ні да іх, ні да тых, хто выкідваецца з акна або скача ў гарачыя крыніцы і гіне, зварыўшыся жыўцом».
Міністэрства транспарту КНР восенню 1966 года вылучыла хунвэйбінам бясплатныя цягнікі для раз'ездаў па краіне з мэтай «абмену досведам».
Культурная і навуковая дзейнасць была практычна паралізаваная і спынілася. Былі зачыненыя ўсе кніжныя крамы з забаронай на продаж любых кніг, акрамя адной: цытатнік Маа. Цытатнік выпускаўся ў многіх варыянтах афармлення: у адным з іх вокладка цытатнік была выканана з цвёрдай пластмасы, на якой не заставаліся сляды крыві. Такімі цытатнік былі забітыя да смерці многія вядомыя дзеячы партыі, калі з іх вуснаў «выбівалі буржуазны яд».