Адо́льф Усці́навіч (Юсты́навіч) Клімо́віч (псеўданімы і крыптанімы: А. Коўзан; Альфіч; Apanas Kouzan; 20 красавіка 1900 (паводле іншых звестак 5 мая 1900), Казаноўшчына — 24 лістапада 1970, паводле іншых звестак 24 кастрычніка 1970, Вільня) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, журналіст, выдавец, публіцыст. Паводле спецыяльнасці інжынер-аграном. Адзін з кіраўнікоў Беларускай хрысціянскай дэмакратыі.

Біяграфія Сям'я і раннія гады Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы Казаноўшчына Свянцянскага павета Віленскай губерні (цяпер тэрыторыя Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці). У многіх даведніках яго месцам нараджэння памылкова называюць суседнюю вёску Клюшчаны, якая з'яўлялася цэнтрам парафіі. Бацька, Юстын Клімовіч, працаваў мясцовым кавалём і памёр ад раку, калі сыну было каля чатырох гадоў. Маці, Петрунэля, раней працавала ў маёнтку паноў Сволькенаў, была пісьменнай жанчынай і мела ўласную невялікую бібліятэку. Пасля смерці мужа яна адмовілася выходзіць замуж паўторна і прысвяціла жыццё выхаванню сына.

Скончыўшы пачатковую школу, Адольф Клімовіч у 1914 годзе паступіў у Свянцянскае вышэйшае пачатковае вучылішча, поўны курс якога скончыў 1 мая 1915 года. Падчас Першай сусветнай вайны ва ўмовах нямецкай акупацыі далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Значны ўплыў на яго аказаў клюшчанскі пробашч, святар і паэт Канстанцін Стэповіч (Казімір Сваяк). Клімовіч стаў актыўным удзельнікам мясцовага каталіцкага гуртка «Хаўрус сваякоў», дзе меў псеўданім «Альфіч». На Каляды 1915 года ён скончыў кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы, арганізаваныя Стэповічам, і на працягу трох гадоў (да закрыцця польскімі ўладамі) працаваў настаўнікам у беларускай школе ў роднай Казаноўшчыне.

У лютым 1918 года захварэў на тыф, пасля чаго яго гаспадарка прыйшла ў заняпад. Каб зарабіць на жыццё, пераехаў у Нова-Вілейск, дзе працаваў рэгентам мясцовага касцельнага хору. Нягледзячы на гэта, ён падтрымліваў сувязь са Стэповічам і ў 1918 годзе быў дэлегаваны ад «Хаўруса сваякоў» на Беларускую канферэнцыю ў Вільню.

Вучоба і студэнцкі рух

Улетку 1919 года Клімовіч перабраўся ў Вільню, працаваў карэктарам у Беларускім выдавецкім таварыстве і наведваў Беларускія настаўніцкія курсы. Па парадзе ксяндза Адама Станкевіча 20 кастрычніка 1919 года быў залічаны ў шосты клас 1-й Віленскай беларускай гімназіі, якую скончыў на выдатна 25 чэрвеня 1921 года. Вучыўся ў адным класе з будучай паэткай Наталляй Арсенневай. Пасля выпуску працаваў настаўнікам у адной з віленскіх беларускіх школ.

Неўзабаве Браніслаў Тарашкевіч прапанаваў Клімовічу накіравацца на вучобу ў Чэхаславакію, паставіўшы дзве ўмовы: пасля атрымання адукацыі выдаць кнігу на беларускай мове і за ўласныя сродкі дапамагчы вывучыцца яшчэ аднаму суайчынніку. У пачатку 1922 года Клімовіч выехаў у Прагу, дзе скончыў падрыхтоўчыя курсы і паступіў у Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта (некаторыя энцыклапедычныя даведнікі памылкова сцвярджаюць, што ён вучыўся ў Карлавым універсітэце).

У Празе Клімовіч актыўна ўключыўся ў студэнцкі рух. Быў арганізатарам выдання і публікаваўся ў часопісах «Маладое жыццё» і «Студэнцкая думка». У 1926—1928 гадах выконваў абавязкі кіраўніка аддзела міжнародных зносін Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый (АБСА), выдаваў беларускі інфармацыйны бюлетэнь на французскай мове. Прадстаўляў беларускае студэнцтва на міжнародных кангрэсах у Рыме і Жэневе. З'яўляўся прыхільнікам аднаўлення царкоўнай уніі як сродку пераадолення канфесійнага расколу беларускага народа, актыўна ўдзельнічаў ва ўніяцкіх сходах.

Дзейнасць у Заходняй Беларусі

У снежні 1928 года, атрымаўшы дыплом інжынера-агранома, Клімовіч вярнуўся ў Вільню. З 1928 па 1930 год праходзіў тэрміновую вайсковую службу ў польскай арміі ў Кракаве і Чэнстахове. Атрымаў званне капрала-падхарунжага запасу, аднак афіцэрскае званне яму не прысвоілі з-за «палітычнай нядобранадзейнасці» (афіцыйна — па стане здароўя).

Пасля дэмабілізацыі далучыўся да партыі Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД). Калі віленскі арцыбіскуп Рамуальд Ялбжыкоўскі забараніў каталіцкім святарам (у тым ліку лідарам партыі Адаму Станкевічу і Вінцэнту Гадлеўскаму) займацца палітычнай дзейнасцю, кіраўніцтва перайшло да свецкіх асоб. У 1931 годзе Клімовіч быў абраны старшынёй Цэнтральнага камітэта БХД і лічыўся «правай рукой» Станкевіча. Уваходзіў у склад Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні.

Паралельна з 1928 па 1936 год працаваў кіраўніком гаспадарчага аддзела Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры (БІГК), выкладаў у Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі імя Ф. Багушэвіча. Клімовіч стаў адным з ідэолагаў беларускага кааператыўнага руху. З 1927 года вёў гаспадарчы аддзел у газеце «Беларуская крыніца», які ў 1932 годзе пераўтварыў у асобнае выдавецтва і часопіс «Самапомач» (рэдагаваў да 1939 года). Арганізоўваў завочныя сельскагаспадарчыя курсы і выданне эканамічнай літаратуры.

У 1935 годзе разам з Янкам Шутовічам вёў перамовы з кіраўніцтвам Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі аб стварэнні адзінага Народнага фронту супраць фашызацыі, якія скончыліся безвынікова. Пасля забароны польскімі ўладамі дзейнасці Таварыства беларускай школы і БІГК у 1938 годзе быў выселены з Вільні. Пражываў у Варшаве і на Беласточчыне. Вярнуўся ў Вільню напрыканцы кастрычніка 1939 года, пасля перадачы горада Літве. Працаваў раённым аграномам, удзельнічаў у перамовах з літоўскім прэзідэнтам Антанасам Смятонам, аднавіў выданне газеты «Крыніца».

Савецкі арышт і дзейнасць пад нямецкай акупацыяй Пасля ўсталявання савецкай улады Клімовіч быў арыштаваны органамі НКУС 12 ліпеня 1940 года падчас масавай аперацыі супраць былых польскіх афіцэраў. Падчас допытаў ён не хаваў сваёй папярэдняй нацыянальнай дзейнасці, што было выкарыстана савецкімі спецслужбамі для фабрыкацыі справы аб падпольным «Цэнтры беларускай дзейнасці». Каб выявіць сувязі беларускіх дзеячаў, кіраўніцтва Віленскага ўпраўлення НКДБ прыняла рашэнне завербаваць Клімовіча. Узамен на вызваленне з турмы 23 сакавіка 1941 года ён падпісаў абавязацельства аб супрацоўніцтве пад псеўданімам «Міхальскі». Паводле даследчыкаў, невядома, ці паспеў ён выканаць якія-небудзь заданні да пачатку Вялікай Айчыннай вайны ў чэрвені 1941 года.

У перыяд нямецкай акупацыі застаўся ў Вільні, дзе ўвайшоў у склад новаўтворанага Беларускага нацыянальнага камітэта. У кастрычніку 1941 года па запрашэнні ініцыятыўнай групы пераехаў у Ліду, дзе ўзначаліў мясцовы Беларускі камітэт і быў прызначаны перакладчыкам у акруговы гэбітскамісарыят. Карыстаючыся службовым становішчам, Клімовіч спрыяў прызначэнню беларусаў у цывільную адміністрацыю, адкрыццю школ з беларускай мовай навучання і арганізацыі чытанняў па гісторыі. Ратаваў мясцовых жыхароў ад расстрэлаў і арыштаў гестапа (у тым ліку дамогся вызвалення паэта-камуніста Валянціна Таўлая).

У студзені 1942 года Лідскі камітэт быў ператвораны ў акруговае аддзяленне Беларускай народнай самапомачы (БНС). Клімовіч арганізоўваў збор збожжа і прадуктаў для дапамогі галадаючаму насельніцтву Мінска. Улетку 1943 года ўвайшоў у склад Беларускай рады даверу (Краявой Рады Даверу). У чэрвені 1944 года ўдзельнічаў у працы Другога Усебеларускага кангрэса.

Пераслед у СССР і апошнія гады Пасля вяртання савецкіх войскаў летам 1944 года Адольф Клімовіч хаваўся ад спецслужбаў пад змененым прозвішчам у Літоўскай ССР. Да 1952 года працаваў арганістам у касцёле ў вёсцы Жыліны Троцкага павета. 14 жніўня 1952 года быў арыштаваны органамі МДБ БССР і перавезены ў Маскву.

28 лютага 1953 года ваенны трыбунал Маскоўскай ваеннай акругі прыгаварыў яго да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу. Пасля смерці Іосіфа Сталіна, у красавіку 1953 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР замяніла расстрэл на 25 гадоў папраўча-працоўных лагераў. Тэрмін адбываў у лагеры ў горадзе Інта (Комі АССР).

У 1956 годзе спецыяльная камісія перагледзела яго справу і амніставала. У верасні 1957 года выйшаў на волю, аднак яму было забаронена вяртацца ў Вільню. Да 1960 года жыў у Барысаве, працаваў арганістам у мясцовым касцёле. Актыўна займаўся эпісталярнай публіцыстыкай, у тым ліку напісаў адказ Валянціну Таўлаю на яго верш «Цені Сваяка», абараняючы памяць свайго настаўніка Казіміра Сваяка ад нападак. У 1960 годзе атрымаў дазвол вярнуцца ў Вільню, дзе працаваў арганістам у касцёле на Звярынцы. Падтрымліваў перапіску з Ларысай Геніюш, Міколам Ермаловічам, Зоськай Верас і Пятром Сергіевічам. У апошнія гады жыцця складаў біяграфічны слоўнік беларускіх дзеячаў.

Памёр 24 лістапада 1970 года (паводле іншых звестак — 24 кастрычніка 1970 года). Паводле апошняй волі быў пахаваны ў Клюшчанах побач з бацькамі. На яго надмагільным помніку па-беларуску лацінкай выбіты надпіс:

Спадчына

Асабісты архіў Адольфа Клімовіча ў 1972 годзе быў набыты ў яго жонкі Веранікі Іосіфаўны Клімовіч і перададзены ў фонды Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Акадэміі навук БССР (цяпер Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі). Архіў уключае 130 адзінак захоўвання (рукапісы артыкулаў, матэрыялы для біяграфічнага слоўніка, перапіску з дзеячамі культуры, асабістыя дакументы і калекцыі музычных і фальклорна-этнаграфічных твораў).

Крыніцы

Літаратура

Казлоўскі М. Нашчадак слаўных крывічоў: эцюд да партрэта Адольфа Клімовіча, чалавека і грамадзяніна. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 159 с. — ISBN 978-985-6852-25-4.

Спасылкі Адольф Клімовіч — pawet.net «Завербаваць Клімовіча …» // gazetaby.com 18 студзеня 2018

Катэгорыя:Нарадзіліся 20 красавіка Катэгорыя:Нарадзіліся 5 мая Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне Катэгорыя:Памерлі 24 лістапада Катэгорыя:Памерлі 24 кастрычніка Катэгорыя:Памерлі ў 1970 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Вільні Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі Катэгорыя:Журналісты Беларусі Катэгорыя:Публіцысты Беларусі Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі Катэгорыя:Выпускнікі Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа Катэгорыя:Журналісты Беларусі Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай