Беларускі інстытут навукі і мастацтва (БІНіМ; , ) — беларуская навуковая і культурная арганізацыя, заснаваная ў Нью-Ёрку 16 снежня 1951 года прадстаўнікамі пасляваеннай беларускай эміграцыі. Інстытут займаецца даследаваннем гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі і беларускага замежжа, збіраннем і захаваннем дакументальнай спадчыны эміграцыі, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй беларусазнаўства.

З 1952 года БІНіМ выдае навуковае перыядычнае выданне Запісы. У розныя часы пры інстытуце выходзілі таксама літаратурна-мастацкі часопіс Конадні, інфармацыйны Абежнік і асобныя кніжныя выданні. Інстытут адыграў значную ролю ў развіцці беларусазнаўства за межамі Беларусі і ў захаванні інтэлектуальнай і архіўнай спадчыны беларускай эміграцыі.

Гісторыя

Заснаванне Беларускі інстытут навукі і мастацтва быў заснаваны 16 снежня 1951 года ў Нью-Ёрку на арганізацыйным сходзе беларускіх навукоўцаў, пісьменнікаў і дзеячаў культуры, якія пасля Другой сусветнай вайны апынуліся ў Злучаных Штатах.

Ініцыятары стварэння арганізацыі імкнуліся заснаваць установу, якая аб'ядноўвала б не толькі навукоўцаў, але таксама літаратараў і прадстаўнікоў мастацтва. У першы часовы склад кіраўніцтва ўвайшлі Уладзімір Тамашчык — старшыня, Леў Акіншэвіч — намеснік старшыні, Вітаўт Тумаш — першы сакратар, Наталля Арсеннева — другі сакратар і М. Дарашэвіч — скарбнік.

13 жніўня 1953 года БІНіМ быў афіцыйна зарэгістраваны ў ЗША як арганізацыя са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку і правам дзейнасці на тэрыторыі краіны.

Ад пачатку ў інстытуце былі прадстаўлены гісторыкі, мовазнаўцы, літаратуразнаўцы, медыкі, пісьменнікі, мастакі і грамадскія дзеячы. Сярод яго ранніх удзельнікаў і супрацоўнікаў былі Антон Адамовіч, Леў Акіншэвіч, Наталля Арсеннева, Янка Запруднік, Вітаўт Кіпель, Вітаўт Тумаш, Юрка Віцьбіч і іншыя прадстаўнікі беларускай пасляваеннай эміграцыі.

1950—1960-я гады У першыя дзесяцігоддзі дзейнасці асноўнымі задачамі БІНіМа былі стварэнне незалежнага ад савецкіх устаноў асяродка беларусазнаўчых даследаванняў, публікацыя прац па гісторыі, мове і культуры Беларусі, захаванне дакументаў беларускай эміграцыі і прадстаўленне беларускай праблематыкі ў амерыканскім і міжнародным навуковым асяроддзі.

У 1955 годзе ў Мюнхене быў створаны еўрапейскі аддзел БІНіМа. Ён дзейнічаў да 1966 года і падтрымліваў сувязі з беларускімі даследчыкамі ў Заходняй Еўропе. У гэты ж перыяд супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў дзейнасці мюнхенскага Інстытута па вывучэнні СССР і іншых навуковых структур, дзе прадстаўлялі беларускую тэматыку.

У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны канадскі аддзел БІНіМа. Ужо 17 лістапада 1968 года ён стаў самастойнай арганізацыяй — Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў Канадзе.

У розныя гады колькасць сяброў і супрацоўнікаў БІНіМа складала каля 100—200 чалавек.

Навуковая дзейнасць БІНіМ займаўся даследаваннямі ў галіне гісторыі Беларусі, літаратуразнаўства, мовазнаўства, дэмаграфіі, гісторыі эміграцыі, бібліяграфіі, этнаграфіі і мастацтва.

Асаблівае месца займала скарыназнаўства. Вітаўт Тумаш збіраў матэрыялы пра жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны, працаваў з замежнымі архівамі і бібліятэкамі і выявіў дакументы, звязаныя з экзаменамі Скарыны на ступень доктара медыцыны ў Падуанскім універсітэце. З дзейнасцю БІНіМа былі звязаны таксама даследаванні Аляксандра Надсана, які ўдакладняў гісторыю ранняга беларускага кнігадрукавання.

На старонках выданняў БІНіМа друкаваліся працы па гісторыі беларускага нацыянальнага руху, беларускай літаратуры XX стагоддзя, гісторыі БНР, беларускай эміграцыі і беларусаў у розных краінах свету.

БІНіМ ладзіў навуковыя канферэнцыі, чытанні, даклады і літаратурныя вечары. У 1977 годзе ў Сітан-Холскім універсітэце ў Саўт-Оранджы была праведзена канферэнцыя да 25-годдзя інстытута. У 1980 годзе падчас сустрэчы беларусаў Паўночнай Амерыкі адбылася канферэнцыя, прысвечаная Статутам Вялікага Княства Літоўскага, а ў 1984 годзе — гісторыі беларускага пасялення ў ЗША.

Прадстаўнікі БІНіМа ўдзельнічалі таксама ў міжнародных славістычных і саветалагічных кангрэсах, канферэнцыях амерыканскіх, канадскіх, польскіх, украінскіх і іншых навуковых устаноў.

Выдавецкая дзейнасць

«Запісы»

Галоўным перыядычным выданнем інстытута сталі Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва, заснаваныя ў 1952 годзе.

Першыя шэсць тамоў выйшлі ў Нью-Ёрку ў 1952—1954 гадах. Пасля перапынку пяць наступных тамоў былі выдадзены ў Мюнхене ў 1962—1970 гадах. З 12-га тома ў 1974 годзе і да 24-га тома ў 1999 годзе Запісы зноў выходзілі ў Нью-Ёрку.

У 2002—2022 гадах выданне рыхтавалася як нью-ёрска-менскі праект, у 2023 годзе — як нью-ёрска-віленска-беластоцкі, а з 2024 года — як нью-ёрска-беластоцкі.

Галоўнымі рэдактарамі Запісаў у розныя гады былі Вітаўт Тумаш, Станіслаў Станкевіч, Вітаўт і Зора Кіпелі, Томас Бэрд. З 2003 года выданне рэдагуе Наталля Гардзіенка.

У Запісах друкуюцца навуковыя артыкулы, архіўныя дакументы, успаміны, бібліяграфічныя матэрыялы, рэцэнзіі, літаратурныя творы і хроніка беларускага жыцця за межамі Беларусі. Значная частка матэрыялаў прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары.

У 2024 годзе выйшаў 44-ы выпуск Запісаў, аб'ёмам 878 старонак. Яго рэдакцыйную калегію складалі Юры Грыбоўскі, Вольга Зубко, Юрка Кіпель, Генадзь Сагановіч, Сяргей Шупа і Лявон Юрэвіч.

Іншыя перыядычныя выданні У 1954—1963 гадах БІНіМ выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс Конадні. У 1953—1969 гадах выходзіў інфармацыйны Абежнік БІНіМ, прызначаны для ўнутранай інфармацыі пра дзейнасць інстытута, навуковыя мерапрыемствы, новыя публікацыі і жыццё беларускай эміграцыі.

Кніжныя выданні БІНіМ выдаваў і падтрымліваў выданне беларускіх літаратурных, гістарычных, мовазнаўчых і бібліяграфічных прац.

Сярод выданняў, звязаных з інстытутам, былі: Спадчына Янкі Купалы — збор выбранай паэзіі, выдадзены ў 1955 годзе з уключэннем твораў, якія не друкаваліся ў тагачаснай БССР; Матчын дар Алеся Гаруна — 1962; працы Станіслава Станкевіча па гісторыі беларускай літаратуры; працы Паўла Урбана па гісторыі Беларусі; даследаванні Вітаўта Тумаша і іншых аўтараў па скарыназнаўстве; бібліяграфічныя і дакументальныя выданні па гісторыі беларускага замежжа.

У XXI стагоддзі БІНіМ удзельнічае ў сумесных кніжных праектах з беларускімі і замежнымі выдавецкімі і даследчымі ўстановамі. У 2017 годзе выйшла кніга Наталлі Гардзіенкі і Лявона Юрэвіча Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах, заснаваная перадусім на архівах Вітаўта Тумаша і Вітаўта Кіпеля.

Архіў і бібліятэчныя зборы Адным з асноўных напрамкаў дзейнасці БІНіМа стала збіранне беларусікі: кніг, перыядычных выданняў, рукапісаў, перапіскі, фотаздымкаў і дакументаў беларускіх арганізацый і асоб.

Інстытут падтрымліваў цесныя сувязі з Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкай. Супрацоўнікі і сябры БІНіМа спрыялі камплектаванню яе беларускіх збораў і перадачы туды эміграцыйных выданняў.

Матэрыялы, сабраныя БІНіМам, сталі крыніцай для даследаванняў гісторыі беларускай эміграцыі, беларускага друку, культуры і грамадскіх арганізацый. Частка архіўных збораў пазней была перададзена ў Беларусь, у тым ліку ў структуры, якія займаліся зборам і вывучэннем спадчыны беларускага замежжа.

З фондамі інстытута былі звязаны асабістыя архівы і калекцыі Масея Сяднёва, Янкі Запрудніка, Вітаўта Кіпеля і іншых дзеячаў беларускай эміграцыі.

Сувязі з Беларуссю Да канца 1980-х гадоў кантакты БІНіМа з установамі БССР былі абмежаваныя. З пачаткам палітычных і грамадскіх змен у Савецкім Саюзе інстытут стаў наладжваць непасрэдныя сувязі з беларускімі навуковымі, архіўнымі, бібліятэчнымі і культурнымі арганізацыямі.

У 1990-я гады супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў канферэнцыях у Беларусі, перадавалі кнігі і архіўныя матэрыялы ў беларускія бібліятэкі і даследчыя ўстановы. Вітаўт і Зора Кіпелі пераслалі ў Беларусь тысячы выданняў і частку асабістых і інстытуцыйных архіваў.

З пачатку 2000-х гадоў Запісы на працягу двух дзесяцігоддзяў выходзілі як сумесны нью-ёрска-менскі праект, у падрыхтоўцы якога ўдзельнічалі даследчыкі з Беларусі і замежжа.

Кіраўніцтва Інстытут у розныя гады ўзначальвалі: Уладзімір Тамашчык — 1951—1952; Янка Ліманоўскі — 1952—1955; Вітаўт Тумаш — 1955—1982; Вітаўт Кіпель — з 1982 года да 2022 года; Юрка Кіпель — з 2023 года.

У ранняй гісторыі і кіраўніцтве інстытута значную ролю адыгрываў таксама Антон Адамовіч, якога энцыклапедычныя крыніцы называюць сярод кіраўнікоў БІНіМа.

Вітаўт Тумаш узначальваў інстытут на працягу 27 гадоў і адначасова быў адным з галоўных арганізатараў яго навуковай і выдавецкай працы.

Пасля яго смерці ў 1982 годзе кіраўніцтва перайшло да Вітаўта Кіпеля, даследчыка гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША і аднаго з найбольш актыўных арганізатараў інстытута. Ён займаўся навуковай, выдавецкай, бібліяграфічнай і каардынацыйнай працай, а таксама забеспячэннем фінансавай падтрымкі выданняў і канферэнцый.

Сябры і супрацоўнікі У розныя гады з БІНіМам былі звязаны: Антон Адамовіч — літаратуразнаўца, гісторык літаратуры, адзін з заснавальнікаў; Леў Акіншэвіч — гісторык права, адзін з першых кіраўнікоў; Наталля Арсеннева — паэтка і літаратурная дзяячка, адна з заснавальніц; Томас Бэрд — славіст, шматгадовы галоўны рэдактар Запісаў; Наталля Гардзіенка — гісторык беларускай эміграцыі, рэдактар Запісаў; Янка Запруднік — гісторык, палітолаг, даследчык беларускай дыяспары; Вітаўт Кіпель — даследчык гісторыі беларусаў ЗША, шматгадовы кіраўнік інстытута; Зора Кіпель — літаратуразнаўца, бібліёграф, супрацоўніца Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкі; Станіслаў Станкевіч — літаратуразнаўца і мовазнаўца; Вітаўт Тумаш — лекар, гісторык і даследчык жыцця Францыска Скарыны; Лявон Юрэвіч — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і архівіст; Сяргей Шупа — мовазнаўца, перакладчык і рэдактар.

Значэнне БІНіМ стаў адным з найбольш працягла дзейных цэнтраў беларусазнаўства па-за Беларуссю. Яго дзейнасць дазволіла захаваць і апублікаваць значны корпус матэрыялаў па гісторыі Беларусі і беларускай эміграцыі, якія ў савецкі перыяд былі маладаступнымі або не маглі свабодна даследавацца ў БССР.

Інстытут спрыяў уключэнню беларускай тэматыкі ў амерыканскую і міжнародную славістыку, супрацоўнічаў з універсітэтамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі розных краін, а таксама падтрымліваў навуковыя кантакты паміж даследчыкамі ў Беларусі і дыяспары.

Гл. таксама Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе Запісы БІНіМ Беларусазнаўства Беларусазнаўства ў ЗША Беларусы ЗША Беларуская эміграцыя Беларуска-амерыканскае задзіночанне Фундацыя імя Пётры Крачэўскага

Крыніцы

Літаратура

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мінск: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 433—434. Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — ISBN 978-985-7180-34-9. Кіпель В. Беларусы ў ЗША. — Мінск, 1993. Юрэвіч Л. Літаратурны рух на эміграцыі. — Мінск, 2002. Запісы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва. — Нью-Ёрк, 1952—.

Спасылкі Беларускі інстытут навукі і мастацтва — Kamunikat.org. «Запісы» БІНіМ, № 44. Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч. «Хронікі БІНіМу».

Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва Катэгорыя:Беларусазнаўства ў ЗША Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША Катэгорыя:Нью-Ёрк Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1951 годзе Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку