Ватыка́нская апо́стальская бібліятэ́ка () — бібліятэка ў Ватыкане, якая мае найбагацейшы збор рукапісаў Сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння. Бібліятэка, заснаваная ў XV стагоддзі Папам Мікалаем V, увесь час папаўняецца, і ў наш час яе фонды налічваюць каля 1 600 000 друкарскіх кніг, 150 000 манускрыптаў, 8 300 інкунабул, больш 100 000 гравюр і геаграфічных карт, 300 000 манет і медалёў. Да бібліятэкі адносіцца Ватыканская школа бібліятэкараў і лабараторыя па рэстаўрацыі і аднаўленню важных манускрыптаў (факсіміле).
Гісторыя
Узнікненне бібліятэкі left|thumb|Выява Фрыдрыха II з яго кнігі «De arte venandi cum avibus» («Пра мастацтва палявання з птушкамі»), канец XIII стагоддзя Пачатак збору (архіўныя дакументы, літургічныя кнігі ў выглядзе скруткаў ) Ватыканскай бібліятэкі было пакладзена ў IV стагоддзі: тады ў Латэранскім палацы быў сабраны архіў, які згадваўся яшчэ пры Папу Дамасіі I (384 год). У VI стагоддзі за зборам манускрыптаў стаў назіраць дзяржаўны сакратар Ватыкана (), а ў VIII стагоддзі з'явілася пасада бібліятэкара Ватыкана. Бібліятэка Папы Баніфацыя VIII складалася з кодэксаў, упрыгожаных мініяцюрамі, у тым ліку 32 грэчаскіх манускрыпта са збору Фрыдрыха II. У верасні 1303 года частка яго збораў пацярпела ад рабавання. У 1310 годзе Папа Клімент V загадаў перанесці 643 каштоўных рукапісы ў Асізі, але ў 1319 годзе на горад напалі гібеліны, пасля чаго шматлікія дакументы з гэтай калекцыі таксама былі згублены.
У 1318 годзе Папа пачаў збіраць трэцюю бібліятэку Ватыкана. У Авіньёне бібліятэка размяшчалася ў бібліятэчнай вежы палаца. Папа Ян XXII валодаў зборам кніг, створаным для курыі. Пазней частка кніг была перавезена ў Ватыкан, у тым ліку апошнім авіньёнскім Папай Рыгорам XI, аднак большасць засталася ў Авіньёне і пазней увайшла ў Нацыянальную бібліятэку Францыі і збор сям'і Баргезэ (вернута ў Ватыкан у 1902 годзе і з'яўляецца дагэтуль часткай апостальскай бібліятэкі).
Заснаванне сучаснай калекцыі Заснавальнікам сучаснай (чацвёртай) Ватыканскай бібліятэкі лічыцца Папа Мікалай V, абраны ў сакавіку 1447 года. Пры яго папярэдніку Папе Яўгенію IV было выяўлена 350 твораў на латыні, грэчаскім і іўрыце. Гэтыя рукапісы і асабісты збор Папы Мікалая V склалі аснову Ватыканскай бібліятэкі, усяго 800 манускрыптаў на латыні і 353 на грэчаскім. Папа значна пашырыў калекцыю манускрыптамі з Еўропы і з Усходу, так, напрыклад, па яго загаду граматык Альберта Энок д'Асколі () адправіўся на пошукі ацалелых збораў з імператарскай бібліятэкі Канстанцінопаля. Фармальна грамадская бібліятэка была заснавана 15 чэрвеня 1475 года булай Папы Сікста IV «Ad decorem militantis Ecclesiae», тады збор складаў 2527 твораў. У 1481 годзе калекцыя налічвала ўжо 3500 манускрыптаў, у гэтым жа годзе былі пабудаваны некалькі новых памяшканняў, якія атрымалі назвы па захоўваемых у іх калекцыям: грэчаская, лацінская, сакрэтная і папская бібліятэкі. Зборы можна было агледзець на месцы пад строгім наглядам. Першым бібліятэкарам Ватыканскай бібліятэкі Папай Сікстам IV быў прызначаны гуманіст Барталамеа Плаціна.
Пасланцы Папы Льва X адправіліся на пошукі манускрыптаў па ўсёй Еўропе. У лістах Папа пісаў, што сваім найвялікшым доўгам лічыць павелічэнне колькасці копій антычных аўтараў для таго, каб падчас яго пантыфікату лацінізм змог нанова заквітнець. Падчас рабавання Рыма ў 1527 годзе, бібліятэка, якая налічвала на той момант 4 тысячы манускрыптаў, падверглася спусташэнню, мноства манускрыптаў было пашкоджана. У 1588 годзе Папа Сікст V даручыў архітэктару Даменіка Фантана пабудаваць новы будынак для бібліятэкі. Новы вялікі будынак размяшчаўся насупраць старой бібліятэкі, для захоўвання манускрыптаў прадугледжваліся адмысловыя драўляныя шафы. Папа Сікст V ахвотна параўноўваў сябе з заснавальнікамі такіх знакамітых бібліятэк, як александрыйская, рымская і афінская.
Развіццё з XVI стагоддзі Напачатку XVII стагоддзя, пры Папе Паўлу V пад захоўванне архіўных дакументаў быў выдзелены асобны будынак. Так пачалася гісторыя Сакрэтнага архіва, размешчанага за брамай Св. Ганны. У XVII стагоддзі ўзнікла традыцыя перадаваць у Ватыканскую бібліятэку прыватныя калекцыі і каралеўскія зборы. Так, фонды бібліятэкі значна папоўніліся ў 1623 годзе, калі курфюрст Баварыі Максіміліян I падарыў Папе Рыгору XV вялікую частку захопленай ім Гайдэльбергскай бібліятэкі (так званая — Палацінская бібліятэка) у знак падзякі за дапамогу ў Трыццацігадовай вайне. У 1815 годзе з Палацінскай бібліятэкі былі вернутыя ў Гайдэльберг 38 лацінскіх і грэчаскіх манускрыптаў, а таксама манускрыпты па гісторыі горада на нямецкай і лацінскай мовах. У 1657 годзе пры Папе Аляксандры VII у Ватыкан з Урбіна была пераведзена так званая Урбінская бібліятэка, якая ўяўляла сабой багатую калекцыю рукапісаў эпохі Адраджэння (1767 тэкстаў на латыні, 165 на грэчаскай, 128 на іўрыце і арабскай), заснаваную герцагам Урбіна Федэрыга да Мантэфельтра. thumb|Крысціна, каралева Швецыі У 1689 годзе калекцыя папоўнілася зборам шведскай каралевы Крысціны (Аляксандраўскае аддзяленне). Каралева правяла апошнія гады жыцця ў Рыме і адпісвала свой збор (часткова сабраны яе бацькам у паходах на Германію і Польшчу, аднак вялікая частка была сабрана ёю падчас знаходжання ў Фантэнбло) кардыналу Дэчыа Ацаліні, пляменнік якога Пампеа прадаў у 1690 годзе кнігі Папе Аляксандру VIII. Папа пакінуў частку калекцыі ў сваю чаргу свайму пляменніку кардыналу П'етра Атабоні. Кнігі каралевы Крысціны, у складзе якіх збор «Атабаніяна» (; 3394 лацінскіх і 473 грэчаскіх манускрыпта), а таксама збор «Капаніяна» (; 288 рукапісаў са збору фларэнційскага маркіза Алесандра Капоні () папоўнілі ў 1759 годзе фонды бібліятэкі. thumb|left|Codex Assemani, XI стагоддзе У 1715 годзе Кліментам XI была арганізавана экспедыцыя ў Сірыю і Егіпет, якую ўзначаліў Іосіф Асемані. За два гады працы ў манастырах Нітрыйскай пустыні, Каіры, Дамаску, Ліване ім было сабрана каля 150 найкаштоўных манускрыптаў, якія папоўнілі збор Ватыканскай бібліятэкі. Папа Клімент XIII далучыў усю калекцыю братоў Асемані, якая складала ў тым ліку 202 сірыйска-халдзейскіх, 180 арабскіх і 6 турэцкіх манускрыптаў.
Напалеонаўскія войны сталі фатальнымі для збораў бібліятэкі: у 1797 годзе 500 манускрыптаў былі канфіскаваны французскай дырэкторыяй. Аднак у 1815 годзе вялікую частку вывезенага, за выключэннем 36 манускрыптаў, атрымалася вярнуць у Ватыкан.
Бібліятэка ў XIX і XX стагоддзях У 1855 годзе збор бібліятэкі папоўнілася набытай калекцыяй кніг графа Чыканьяра () і 1445 рукапісамі кардынала Анджэла Май (), былога галоўнага бібліятэкара Ватыканскай бібліятэкі (1819—1854 года).
З абраннем Папай Льва XIII пачалася мадэрнізацыя бібліятэкі: адкрылася чытальная зала для друкарскіх кніг, заснавана лабараторыя па рэстаўрацыі манускрыптаў, былі ўведзены правілы каталагізацыі манускрыптаў, якія дзейнічаюць і дагэтуль. У 1891 годзе Папа набыў калекцыі графаў Баргезэ: каля 300 скруткаў старой Авіньёнскай бібліятэкі, а ў 1902 годзе за 525 тысяч франкаў архівы кардынала Франчэска Барберыні (): 10041 лацінскіх, 595 грэчаскіх і 160 усходніх рукапісаў разам са старымі кніжнымі паліцамі; пазней (3394 лацінскіх і 472 грэчаскіх манускрыпта), збор Сіксцінскай капэлы — (калекцыя па гісторыі музыкі). Пасля Першай сусветнай вайны былі ўведзены адзіныя нормы каталагізацыі друкарскіх выданняў ().
Пры Аапе Яне XXIII было набыта некалькі калекцый, у тым ліку італьянскія рукапісы са збору Тамара дэ Марыні (), калекцыя драматычных твораў на персідскай мове і эфіопскіх манускрыптаў вучонага Энрыка Чэрулі (), а таксама Вісконці і Мацучэлі (), у 1922 годзе — Расіяна (; па імі яе гаспадара, рымскага двараніна Джавані Франчэска дэ Росі; 1195 манускрыптаў, 6 тысяч рэдкіх выданняў, 2139 інкунабул).
У 1923 годзе да бібліятэкі была далучана Бібліятэка Кіджы (; 33 тысяч адзінак, сабраных пераважна Флавіа Кіджы з Сіены), у 1926 годзе — збор Фераёлі () (885 манускрыптаў і 100 тысяч аўтографаў, усяго больш 40 тысяч адзінак), у 1940 годзе — архіў сабора Святога Пятра () і апошні буйны збор манускрыптаў, грамат і аўтографаў італьянскага гісторыка Федэрыка Патэты (, які змяшчае ў тым ліку рукапісы па гісторыі П’емонта), у 1953 — архіў княжацкага сямейства Распільёзі.
Задачы Ватыканскай бібліятэкі thumb|Фрэска «Папа Сікст IV прызначае Плаціну прэфектам бібліятэкі», Мелоца да Форлі, каля 1477 Усе асноўныя функцыі і задачы бібліятэкі, апісаныя ў буле «Ad decorem militantis Ecclesiae» Папы Сікста IV ад 15 чэрвеня 1475 года, працягваюць дзейнічаць і ў наш час:
У задачы і абавязкі бібліятэкі ўваходзяць: захаванне і ахова культурных каштоўнасцяў; папаўненне калекцыі манускрыптамі, кнігамі і прадметамі шляхам куплі, абмену і дарэння; даследчая праца збораў і магчымасць навуковых публікацый; паданне збору вучоным з усяго свету і абнаўленне тэхнічных сродкаў.
Залы бібліятэкі Першапачаткова залы бібліятэкі Папы Мікалая V былі ўпрыгожаны фрэскамі Даменіка Гірландаё, Мелоца да Форлі і Антаніяца Рамана. З пашырэннем фондаў бібліятэка атрымала новы будынак, пабудаваны ў 1587 годзе Даменіка Фантана. З-за недахопу месца двухпавярховы будынак быў пабудаваны папярок двара Бельведэра, такім чынам разбурыўшы архітэктурную кампазіцыю позняга Рэнесансу працы Брамантэ.
Памяшканні бібліятэкі: 280px|thumb|Рымская фрэска ў Зале шлюбу Альдабрандзіні Зала шлюбу Альдабрандзіні () з'явілася ў 1611 годзе пры Папе Піі V. У 1817 годзе памяшканне было адрэстаўравана для захоўвання медных гравюр, а ў 1818 годзе ў гэту залу былі перанесены антычныя фрэскі «Шлюб Альдабрандзіні» (эпохі Аўгуста), якія, магчыма, адлюстроўваюць вяселле Аляксандра Македонскага і РаксаныLucentini Mauro. Rom: Wege in die Stadt. Augsburg, Pattloch, 1995. C. 354.. Назва фрэскі, знойдзенай у 1604 годзе на Эсквілінскім узгорку, узыходзіць да яго першага ўладальніка — кардынала П'етра Альдабрандзіні і сюжэту фрэскі, які адлюстроўвае цырымонію шлюбу. У зале таксама прадстаўлены фрэскі (каля IV да н. э.), якія адлюстроўваюць сцэны з «Адысеі», столь упрыгожаны фрэскай Гвіда Рэні «Подзвігі Самсона». Зала папірусаў () (1774 год) — тут пры Папе Кліменце XIV захоўваліся «равенскія папірусы» VI—IX стагоддзяў. Роспісы столі працы Рафаэля Менгса адлюстроўваюць заснаванне новага Музея Клімента. У дзвюх вітрынах залы экспануюцца залатыя кубкі з выявамі свецкіх, іўдзейскіх і хрысціянскіх сцэн. Зала Аляксандра () — пабудавана ў 1690 годзе пры Папе Аляксандры VIII, распісана ў 1818 годзе Даменіка дэ Анджэліс (). На фрэсках намалявана гісторыя Папы Пія VI, які патрапіў у палон Напалеона, сцэны яго ссылкі і смерці ў выгнанні (1799 год). Залы Паўла () — две залы, распісаныя Джавані Батыста Рычы сцэнамі пантыфіката Папы Паўла V. Сіксцінскія залы (). Галерэя Урбана VIII () — служыць для захоўвання Палацінскай бібліятэкі. Ля вокнаў галерэі размешчаны астранамічныя інструменты. Музей сакральнага мастацтва апостальскай бібліятэкі () — заснавана ў 1756 годзе Папай Бенедыктам XIV для размяшчэння збору раннехрысціянскіх артэфактаў: кубкі, бронзавыя і гліняныя лямпы, вырабы са шкла і металу, абраз святога Феадора (мазаіка на воску, XII—XIII стагоддзі). Музей свецкага мастацтва апостальскай бібліятэкі () — выставачная зала з рознымі рымскімі і этрускімі артэфактамі. Капэла Пія V () — капэла распісана Якопа Цукі па эскізах Джорджа Вазары ў 1566—1572 гадах. У вітрыне выстаўлены ёмістасці для захоўвання рэліквій з капэлы Санкта-Санкторум з сярэднявечнага Латэранскага палаца. Каштоўныя сасуды, упрыгожаныя пазалотай і каштоўнымі камянямі, былі перанесены ў Ватыкан у 1905 годзе, рэліквіі засталіся ў новых сасудах на старым месцы пад алтаром капэлы святога Лаўрэнція. Асаблівую цікавасць уяўляе залаты крыж Пасхалія I, упрыгожаны эмаллю з выявай дзяцінства Хрыста, а таксама сярэбраны рэлікварый для захоўвання галавы святы Пракседы, упрыгожаны выявамі апосталаў і рэльефамі (XI стагоддзе, Візантыя). Галерэя Клімента () — галерэя, пабудаваная пры Папе Кліменце XII, пры Піі VI падзелена на 5 зал. Сцены ўпрыгожваюць фрэскі з выявай сцэн пантыфіката Пія VII працы Д. Дэ Анджэліс.