Вялікі канал () — суднаходны канал у Кітаі, адно з найстаражытнейшых цяпер дзеючых гідратэхнічных збудаванняў свету.
Вялікі канал, вядомы кітайцам як Вялікі канал Цзін-Хан (, або часцей 「大运河」 («Вялікі канал»), аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, з’яўляецца самым доўгім каналам або штучнай ракой у свеце. Пачынаючыся ў Пекіне, ён праходзіць праз Цяньцзінь і правінцыі Хэбэй, Шаньдун, Цзянсу і Чжэцзян да горада Ханчжоу, злучаючы Хуанхэ і Янцзы. Самыя старыя часткі канала датуюцца V стагоддзем да н.э., але розныя ўчасткі ўпершыню былі злучаныя падчас дынастыі Суй (581—618 гг. н. э.). Дынастыі ў 1271—1633 гадах значна аднавілі і перабудавалі канал і змянілі яго маршрут для забеспячэння сваёй сталіцы. Вялікі канал адыграў важную ролю ў аб’яднанні поўначы і поўдня Кітая. Канал злучыў Хуанхэ на поўначы з Янцзы на поўдні, што значна палегчыла транспарціроўку збожжа з поўдня ў цэнтры палітычнай і ваеннай улады на поўначы Кітая.
Працягласць канала — 1789 км, а з адгалінаваннямі ў Пекін, Ханчжоу і Наньтун — 2470 км. Шырыня ў найбольш вузкай частцы ў правінцыях Шаньдун і Хэбэй — 40 м, у самай шырокай частцы ў Шанхаі — 350 м. Глыбіня фарватара — ад 2 да 3 м. Канал абсталяваны 21 шлюзам. Максімальная грузапрапускная здольнасць складае 10 млн тон у год. Яго найбольшая вышыня дасягаецца ў гарах правінцыі Шаньдун, на вяршыні 42 мNeedham, Volume 4, Part 3, 307.. Судны ў кітайскіх каналах не мелі праблем з дасягненнем больш высокіх вышынь пасля таго, як у 984 годзе, падчас дынастыі Сун (960—1279), урадавым чыноўнікам і інжынерам Цяа Вэйюэ быў вынайдзены шлюзNeedham, Volume 4, Part 3, 350—352.
Каналам захапляліся многія людзі на працягу гісторыі, у тым ліку японскі манах (794—864), персідскі гісторык (1247—1318), карэйскі чыноўнік Чхве Пу (1454—1504) і італьянскі місіянер Матэа Рычы (1552—1610).)Needham, Volume 4, Part 3, 308 & 313.Brook, 40-51..
Гістарычна перыядычныя паводкі Жоўтай ракі пагражалі бяспецы і функцыянаванню канала. У ваенны час высокія дамбы Хуанхэ часам наўмысна ламалі, каб затапіць і такім чынам змесці наступаючыя варожыя войскі. Гэта прыводзіла да катастроф і працяглых эканамічных цяжкасцей для мясцовых жыхароў. Нягледзячы на часовыя перыяды запусцення і невыкарыстання, Вялікі канал садзейнічаў развіццю мясцовага і растучага эканамічнага рынку ў гарадскіх цэнтрах Кітая з перыяду Суй і да цяперашняга часу. Яго ўладкаванне дазволіла паскорыць гандаль і, такім чынам, палепшыла эканоміку Кітая. Частка на поўдзень ад Жоўтай ракі па-ранейшаму актыўна выкарыстоўваецца баржамі, якія перавозяць сыпкія матэрыялы і кантэйнеры.
Гісторыя Канал будаваўся дзве тысячы гадоў — з VI ст. да н. э. да XIII ст. н.э.Великий канал — артыкул у ВСЭ.
Раннія перыяды У , кіраўнік (сталіца якога знаходзілася ў сучасным Сучжоў), накіраваўся на поўнач, каб напасці на . Ён загадаў пабудаваць канал для гандлёвых мэтаў, а таксама як сродак для адпраўкі багатых запасаў на поўнач у выпадку, калі яго сілы ўступяць у бой з паўночнымі дзяржавами і Needham, Volume 4, Part 3, 271—272.. Гэты водны шлях стаў вядомы як канал Хань або ХаньгоуNeedham, Volume 4, Part 3, 271.. Работы пачаліся ў 486 г. да н. э. з поўдня ад Янчжоу на поўнач ад у правінцыі Цзянсу, і на працягу трох гадоў канал Хань злучыў Янцзы з Хуайхэ, выкарыстоўваючы існуючыя , азёры і балоты.
Канал Хан вядомы як другі найстарэйшы ўчастак пазнейшага Вялікага канала пасля Хунгоу («Канала дзікіх гусей» або «Далёкага канала»), які, хутчэй за ўсё, папярэднічаў ямуNeedham, Volume 4, Part 3, 269—270.. Ён злучаў Хуанхэ каля Кайфэна з рэкамі і і стаў узорам для формы Вялікага канала на поўначыNeedham, Volume 4, Part 3, 269.. Дакладная дата будаўніцтва Хунгоу невядомая; упершыню згадваецца дыпламатам у 330 г. да н.э. пры абмеркаванні дзяржаўных межаўNeedham, Volume 4, Part 3, 270.. Гісторык Сыма Цянь (145-90 гг. да н. э.) не ведаў гістарычнай даты пабудовы, змясціўшы сваё абмеркаванне гэтага адразу пасля легендарных твораў Вялікага Юя; сучасныя навукоўцы цяпер лічаць, што яго будаўніцтва адносіцца да VI стагоддзя да н.э.
Дынастыя Суй
Сённяшнія ўчасткі Вялікага канала ў правінцыі Чжэцзян і паўднёвай частцы правінцыі Цзянсу былі ў значнай ступені створаныя дынастыяй Суй (581—618), у выніку міграцыі асноўнага эканамічнага і сельскагаспадарчага рэгіёна Кітая з даліны Хуанхэ на поўначы і ў бок паўднёвых правінцый. Яго галоўнай роляй на працягу ўсёй гісторыі была перавозка збожжа ў сталіцу. Будаўніцтва Вялікага канала дынастыямі Цынь і Суй, у асноўным Суй, таксама пазбавіла войска неабходнасці станавіцца самадастатковымі земляробами, калі яны знаходзіліся на паўночнай мяжы, бо цяпер харчовыя запасы можна было лёгка дастаўляць з поўдня на поўнач водным шляхамEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116..
Да 600 года на дне канала Хунгоу ўзніклі вялікія назапашванні глею, якія перашкаджалі рачным баржам, асадка якіх была занадта глыбокай для яго водNeedham, Volume 4, Part 3, 307.. Галоўны інжынер дынастыі Суй, Юйвэнь Кай (555—612), параіў пракапаць новы канал, які будзе праходзіць паралельна існуючаму каналу, адыходзячы ад яго ў Чэньлю ()Needham, Volume 4, Part 3, 307.. Новы канал павінен быў праходзіць не праз , а праз Сучжоў, каб пазбегнуць злучэння з ракой , а замест гэтага зрабіць прамое злучэнне з Хуайхэ на захад ад возера Хунцзэху. З зарэгістраванай працай пяці мільёнаў чалавек пад кіраўніцтвам Ма Шумоу ў 605 годзе быў завершаны першы буйны ўчастак Вялікага канала, які атрымаў назву Бянь ЦюNeedham, Volume 4, Part 3, 308.. Вялікі канал быў цалкам завершаны пры другім імператары Суй, з 604 па 609 гадыEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 114: «[…] the Grand Canal, dug between 605 and 609 by means of enormous levies of conscripted labour.», спачатку звязаўшы Лаян з Янчжоу (і далінай Янцзы), затым пашырыўшы яго да Ханчжоу (на поўдні) і Пекіна (на поўначы)Ebrey, Cambridge Illustrated History of China, p. 115. Гэта дазволіла паўднёвай вобласці забяспечваць збожжам паўночную правінцыю, у прыватнасці войскі, якія там знаходзіліся. Уздоўж і паралельна каналу праходзіла імперская дарога і паштовыя аддзяленні, якія падтрымлівалі сістэму. Урад таксама высадзіў велізарную лінію дрэўEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116.. Гісторыя будаўніцтва канала перададзена ў кнізе Кайхэдзі («Запіс аб адкрыцці канала»).
Ранейшы праект будаўніцтва дамбаў у 587 годзе ўздоўж Хуанхэ, які кіраваў інжынер Лян Жуй, усталяваў гідратэхнічныя вароты для рэгулявання ўзроўню вады ў каналеNeedham, Volume 4, Part 3, 308.. Двайныя стапелі былі ўсталяваны для перацягвання лодак, калі розніца ва ўзроўнях вады была занадта вялікай для працы .
Паміж 604 і 609 гадамі імператар Ян з дынастыі Суй загадаў пракапаць некалькі каналаў у форме літары «Y» ад Ханчжоу на поўдні да (сучаснага) Пекіна і сталічнага рэгіёна ўздоўж даліны Хуанхэ. Калі канал быў завершаны, ён злучыў сістэмы рэк , Янцзы, Хуайхэ, Хуанхэ, Вэй і Хай. Яе паўднёвы ўчастак, які праходзіць паміж Ханчжоу і Янцзы, атрымаў назву рака Цзяннань (рака на поўдзень ад Янцзы). Цэнтральныя часткі канала цягнуліся ад Янчжоу да Лаяна; участак паміж Янцзы і Хуайхэ працягваўся да ракі Шаньян, а наступны ўчастак злучаў Хуайхэ з Хуанхэ і называўся каналам Тунцзі. Самая паўночная частка, якая злучае Пекін і Лаян, атрымала назву канала Юнцзі. Гэтая частка канала выкарыстоўвалася для транспарціроўкі войскаў у цяперашнюю памежную вобласць Паўночнай Карэі падчас (598—614). Пасля завяршэння будаўніцтва канала ў 609 годзе імператар Ян прывёў зарэгістраваную флатылію ваенна-марскіх караблёў даўжынёй 105 км з поўначы ў сваю паўднёвую сталіцу ЯнчжоуEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116..
Вялікі канал у той час не быў бесперапынным, створаным чалавекам каналам, а наборам часта несумежных штучных каналаў і каналізаваных, альбо натуральных рэк.
Дынастыі Тан і Юань Нягледзячы на тое, што сталіца дынастыі Тан (618—907) у была самым квітнеючым мегаполісам Кітая ў свой час, менавіта горад Янчжоу — недалёка ад Вялікага канала — быў эканамічным цэнтрам эпохі ТанBenn, 46.. Акрамя таго, што Янчжоу з’яўляўся штаб-кватэрай дзяржаўнай і найбуйнейшым дасучасным цэнтрам прамысловай вытворчасці імперыі, Янчжоу таксама быў геаграфічным цэнтральным пунктам уздоўж гандлёвай восі поўнач-поўдзень, і таму стаў галоўным цэнтрам распаўсюду паўднёвых тавараў, якія пастаўляліся на поўнач. Адной з найвялікшых пераваг сістэмы каналаў у дынастыі Тан — і ў наступных дынастыях — было тое, што яна знізіла кошт , якое збіралася ў выглядзе падаткаў (caoyun), з ў Benn, 7.. Нязначныя дапаўненні да канала былі зроблены пасля перыяду Суй, каб скараціць час у шляху, але ў цэлым прынцыповых адрозненняў паміж Вялікім каналам Суй і Вялікім каналам Тан не існавалаNeedham, Volume 4, Part 3, 309..
Каля 735 года было зафіксавана, што каля 149 685 400 кг збожжа штогод адпраўлялася па канале. Урад Тан кантраляваў эфектыўнасць шлюзавання канала і будаваў ўздоўж маршруту на выпадак, калі паводка або іншае бедства перашкодзяць шляху адгрузкіNeedham, Volume 4, Part 3, 310.. Каб забяспечыць бесперашкоднае перамяшчэнне збожжавых грузаў, камісар па транспарце (на пасадзе з 763 па 779) меў спецыяльныя рачныя баржы, спраектаваныя і пабудаваныя з улікам глыбіні кожнай секцыі ўсяго каналаNeedham, Volume 4, Part 3, 311..
Пасля (755—763) эканоміка паўночнага Кітая была моцна пашкоджана і так і не аднавілася з-за войнаў і пастаянных разліваў ракі Хуанхэ. Адзін з іх адбыўся ў 858 годзе, калі велізарная паводка ўздоўж Вялікага канала затапіла тысячы гектараў сельгасугоддзяў і забрала жыцці дзясяткаў тысяч людзей на Паўночна-Кітайскай раўнінеBowman, 105.. Такая няшчасная падзея магла б паменшыць легітымнасць кіруючай дынастыі, прымусіўшы іншых успрымаць сітуацыю як страту ; гэта было добрай прычынай для дынастычных уладаў падтрымліваць бесперабойную і эфектыўную сістэму каналаў.
Горад Кайфэн ператварыўся ў буйны цэнтр, які пазней стаў сталіцай дынастыі Сун (960—1279). Нягледзячы на тое, што міжнародныя марскія парты дынастый Тан і Сун — найвялікшымі з якіх былі Гуанчжоу і адпаведна — і марскі знешні гандаль прынеслі гандлярам вялікую ўдачу, менавіта Вялікі канал у Кітаі стымуляваў найбольшую эканамічную дзейнасць і камерцыйны прыбытакFairbank, 89.. Падчас перыяду Сун і больш ранніх перыядаў караблі-баржы час ад часу разбіваліся і цярпелі крушэнне на ўчастку Вялікага канала Шаньян Юндаа, праходзячы двайныя стапелі, і часцей за ўсё ў іх мясцовыя бандыты кралі падаткавае збожжаNeedham, Volume 4, Part 3, 350—351.. Гэта падштурхнула Цяа Вэйюэ, памочніка камісара транспарту Хуайнаня, вынайсці сістэму падвойных варот, вядомую як фунтавы шлюз у 984 годзеNeedham, Volume 4, Part 3, 351.. Гэта дазваляла караблям чакаць у закрытай прасторы, пакуль вада можа быць зліта да адпаведнага ўзроўню; кітайцы таксама пабудавалі навесы над прасторай для дадатковай абароны караблёў.
Большая частка Вялікага канала была разбурана на некалькі гадоў пасля таго, як у 1128 годзе губернатар Кайфэна вырашыў зламаць дамбы і плаціны, якія стрымлівалі воды Хуанхэ, каб знішчыць надыходзячых чжурчжэньскіх захопнікаў падчас Needham, Volume 4, Part 3, 266.. У выніку шэрагу паводак гэта цалкам зрушыла Хуанзэ на поўдзень ад Шаньдуна, рэчышча і ўліўшы Хуанхэ ў возера Хунцзэ і Усходне-Кітайскае мора на стагоддзі. Дынастыя чжурчжэняў Цзінь пастаянна ваявала з Сун у гэтым рэгіёне. Вайна прывяла да зношвання канала, пакуль у XIII стагоддзі мангольская ўлада, якая ўсталявался на гэтых тэрыторыях, не пачала неабходны рамонтNeedham, Volume 4, Part 3, 311..
Падчас мангольскай дынастыі Юань (1271—1368) сталіца Кітая была перанесена ў Пекін, што пазбавіла ад неабходнасці выкарыстання рукава канала, які цячэ на захад у Кайфэн ці ЛаянNeedham, Volume 4, Part 3, 227.. У 1280-х гадах праз перадгор’і масіва Шаньдун быў пракапаны ўчастак вяршыні, што скараціла агульную даўжыню на 700 км, што зрабіла агульную даўжыню канала каля 1800 км і ўпершыню злучыла Ханчжоу і Пекін прамым водным шляхам з поўначы на поўдзень. Як і ў эпоху Сун і Цзінь, падчас заняпаду дынастыі Юань канал прыйшоў ў заняпадBrook, 46..
Аднаўленне дынастыі Мін