Аляксандр Францішак Хадкевіч (польск. Aleksander Franciszek Chodkiewicz, 4 чэрвеня 1776, Чарнобыль - 24 студзеня 1838, Млыніў) — асветнік, пісьменнік, хімік, літограф, мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар Каралеўства Польскага.Хадкевіч Аляксандр // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.Tadeusz Estreicher, Henryk Mościcki: Chodkiewicz Aleksander (1776–1838) generał, literat, technolog. W: Polski Słownik Biograficzny. T. III. Kraków: 1937, s. 355–358.
Біяграфія Сын Яна Мікалая Хадкевіча ( 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за Мацеем Радзівілам (1749—1800) .
Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) .
Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў Марцін Нікута. Удзельнічаў у паўстанні Касцюшкі, дзе Касцюшка прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на Валыні. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны.
Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк (18-ы літоўскі пяхотны полк ). Затым стаў ад'ютантам генерала Юзафа Касакоўскага. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай Модлінскай крэпасці. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі.
20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання .
У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства.
У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў Міхаіла Бястужава-Руміна і Сяргея Мураўёва-Апостала з прадстаўніком Патрыятычнага таварыства С. Крыжаноўскім.
8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў Жытоміры яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы Паўстання 1830-31 гадоў заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі.
Браў удзел у стварэнні Валынскай гімназіі ў Крамянцы, штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе Аляксандра Шэрэра быў абраны членам-карэспандэнтам Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук (1818).
Быў ганаровым членам Віленскага ўніверсітэта (1819). Належаў да масонскіх ложаў «Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата» ў Вільні.
Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, Мікалая Мяноўскага і Юзэфа Аляшкевіча.
Вядомы рэвалюцыянер Віктар Гельтман нарадзіўся 23 снежня 1796 года ў вёсцы Вярховічы (зараз - Камянецкі раён), дзе яго бацька служыў адміністратарам маёнтка Аляксандра Хадкевіча. Граф не толькі матэрыяльна падтрымліваў маладога Віктара падчас навучання ў гімназіі ў Свіслачы, але і наняў яго бібліятэкарам і куратарам мінералагічных і нумізматычных кабінетаў.
Яго сыны Ян Караль і Мечыслаў змагаліся ў паўстанні 1830-31 гадоў. Ян Караль, знаходзячыся ў выгнанні ў Арэнбургскай вобласці, пасябраваў з Адамам Сузінам і Томашам Занам. Пасля адбыцця катаргі Сузін некаторы час жыў у маёнтку Аляксандра Хадкевіча ў Млынаве і вучыў яго пляменнікаў. У 1838 годзе Адама арыштавалі ў Млынаве па абвінавачванні ў членстве ў Дэмакратычным таварыстве. Пасля падаўлення паўстання 1831 года маёнтак Вярховічы, які належаў Мечыславу Хадкевічу, быў канфіскаваны.
Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле.
Хімічныя штудыі У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з Анджэем Снядэцкім быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім.
У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з поташу. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра хлор, у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні плаціны, крэмнезёму і бору.
Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.).
У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго «Трактат пра вагу святла».
Літаграфія
У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («Першая спроба літаграфіі ў Варшаве »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера).
Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім, пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».
Літаратурныя творы Пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю Аўгуста Коцэбу «Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы » (1797) і напісаў трагедыі «Катон ва Утыцы» (1809), Тэона (1816), Вірджынія (надрукавана разам з Катонам як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы «Селіко, або Узнагароджаная цнота», «Ядвіга — каралева Польшчы», «Карфаген», раман «Паўліна» і іншыя .
Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе.Marek Nalepa: „Płyną godziny pomiędzy nadzieją i bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków epoki porozbiorowej. Studia i teksty. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010. ISBN 978-83-7338-592-4.
Калекцыянаванне
Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў Пэкаліве, потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве.
Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах.
З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх.
Працы · Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana. 1805.
· Nauka robienia piwa. Warszawa: 1811.
· Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi. Warszawa: 1811.
· O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73, 1812.
· O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141, 1815.
· O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74, 1815.
· Proces robienia kruszcu zwanego Potasium. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.
· Teona: traiedyiá w 3 aktach. Warszawa: 1816.
· Chemiia. T. 1. Warszawa, 1816.
· Chemiia. T. 2. Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.
· Chemiia. T. 3. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.
· Chemiia. T. 4. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.
· Chemiia. T. 5. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.
· Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.
· Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77, 1817.
· Chemiia. T. 6. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.
· Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390, 1818.
· O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93, 1818.
· Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie. Warszawa: 1819.
· O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122, 1819.
· Chemiia. T. 7. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.
· Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.
· Rozprawa o ciężarze światła. Wilno: J. Zawadzki, 1837.
Успаміны пра Хадкевіча Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст Да графа Аляксандра Хадкевіча.
Антоні Анджэёўскі так згадваў свайго патрона:Дом графа Аляксандра Хадкевіча можна было назваць малым музеем: багатая бібліятэка, прыгожы збор карцін, шматлікія і найноўшыя інструменты і прылады астранамічныя і фізічныя, заможная хімічная лабараторыя, у якой граф, дасведчаны ў гэтай навуцы, любіў працаваць, правяраючы новыя адкрыцці і робячы ўсё новыя назіранні. Да таго невялікі, але добра ўладкаваны тэатр, выдатны аркестр пад кіраўніцтвам віртуоза і кампазітара п. Каршміта — словам, усё там было, што толькі розум мог пажадаць, каб задаволіць пачуцці.