Пы́рнік паўзучы (Elymus hispidus) — шматгадовая травяністая расліна, від роду сямейства , раней уключаўся ў род сямейства .
Назвы
Пырнік паўзучы, пыр’якГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. — Горы-Горки, 1927., пырый, пыр’я, жытвіц, ніўка, пырнікавая барана Ботанический словарь, Спб, 1878Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. — Горы-Горкі, 1927. Русские лекарственные растения. т. I. — Петроград, 1918.Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев..
Батанічнае апісанне
Шматгадовая расліна з валасніковістай каранёвай сістэмай даўжынёй да 100 см. Карэнішчы доўгія, паўзучыя гарызантальныя, залягаюць на глыбіні ад 5 да 15 см, пераважна на глыбіні 10—12 см.
Сцябло гладкае, вышынёй ад 40 да 150 см, галінастае ад вузла кушчэння.
Лісце вузкалінейнае, шурпатае, шэра-зялёнае, 15—40 см даўжынёй, шырынёй 3—10 мм ля аснавання расліны і 2—8,5 мм вышэй па сцябле.
Кветкі (ад 3 да 8) дробныя, сабраны ў каласкі даўжынёй 1-2 см, шырынёй 5-7 мм і таўшчынёй 3 мм. Каласкі сабраны ў рэдкі прамы рыхлы колас даўжынёй ад 10 да 30 см. Каласковая і ніжняя кветкавая луска паступова звужваюцца да верхавіны і пераходзяць у осць. Формула кветкі:. Квітнее ў чэрвені-ліпені.
Плод — зярняўка. Размнажаецца вегетатыўна карэнішчамі і насеннем (да 350 з расліны). Расце на друзлых глебах.
Распаўсюджанне Паходзіць з Еўропы, Паўночнай Афрыкі і Азіі. У Беларусі расце паўсюдна.
Значэнне і ўжыванне
Натуралізаваны па ўсім свеце, у многіх месцах лічыцца злосным пустазеллем. Засмечвае пасевы ўсіх сельскагаспадарчых культур, сады, агароды, лугі, пашы. Для знішчэння ва ўмовах агарода ўжываюць перакопванне глебы з выдаленнем карэнішчаў уручную, . Па-за глебай карэнішчы пырніка хутка высыхаюць і гінуць.
Лісце служаць кормам для многіх траваедных. Насенне ядуць некаторыя птушкі, напрыклад . З’яўляецца кармавою раслінай вусеняў розных матылёў, у тым ліку віду .
У навуковай медыцыне траву і карэнішчы ўжываюць як мачагонны, патагонны, адхарквальны і слабы слабільны сродак.
Сок свежага лісця выкарыстоўваюць для лячэння прастуды, бранхіта, запалення лёгкіх, жоўцева- і мачакаменнай хваробы, астэахандроза, фурункулёза.
Высушаныя карэнішчы пырніка паўзучага (Rhizoma graminis) утрымліваюць малавывучаныя гліказіды, слізь і іншыя поліцукрыды, галоўным з якіх з’яўляецца трытыцін. Акрамя гэтага ў складзе знойдзены фруктоза, , іназіт, аграпірэн, глюкаванілін, тлусты алей, сляды эфірнага алею, аскарбінавая кіслата, карацін, сапанін.
Ужываюць у выглядзе адвару як супрацьзапаленчы сродак пры рэўматызме, падагры, запаленні мачавога пузыра, нырачнакаменнай хваробе, скурных высыпаннях.
Ужываецца ў ежу (свежыя і высушаныя карэнішчы). Размолатыя карэнішчы даюць муку, з якой можна рыхтаваць напоі, піва.
Каштоўная кармавая расліна. Лугавое і пераложнае сена, скошанае да цвіцення, адрозніваецца высокімі пажыўнымі ўласцівасцямі. На пашах пырнік есца усімі відамі жывёлы, лічыцца малакагонным сродкам для кароў. У фазе цвіцення змяшчае 9 % бялка, 2,7 тлушчу, 31 абалоніны, 47 % безазоцістых экстрактыўных рэчываў. Ураджай сена на пакладах вагаецца ад 6 да 15 (26) ц/га, на заліўных лугах — 20-60 ц/га.
Збор, перапрацоўка і захоўванне Нарыхтоўваюць карэнішчы ранняй вясной ці восенню пры ўзворванні пакладаў, здабываючы іх баронамі або выкопваючы рыдлёўкамі. Затым абразаюць надземныя часткі і карані, а карэнішчы мыюць у халоднай вадзе. Сушаць на гарышчах ці пад навесамі, рассцілаючы тонкім пластом на паперы або тканіны і перыядычна змешваюць. Сыравіну пакуюць ў мяшкі па 40 кг. Захоўваюць у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Гатовая сыравіна складаецца з карэнішчаў ці іх кавалкаў таўшчынёй 2 мм, водар адсутнічае, смак злёгку салодкі.
Крыніцы
Літаратура
Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-857
Лекарственные растения луга. — М.: Изобразительное искусство, 1993. — С. 46—47.
Спасылкі
Пырнік паўзучы (як на сайце USDA NRCS
Катэгорыя:Метлюжковыя Катэгорыя:Флора Еўразіі Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі Катэгорыя:Расліны лугоў Катэгорыя:Травы Катэгорыя:Лекавыя расліны