Смале́нскі псалты́р (таксама вядомы ў гістарыяграфіі як Ане́жскі псалтыр, Мсціслаўскі псалтыр або Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх) — выдатны пергаментны рукапісны помнік ілюмінаванай кнігі і беларускага пісьменства канца XIV стагоддзя. З'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння развіцця кніжнай культуры і мастацтва на ўсходніх межах гістарычнага Вялікага Княства Літоўскага.
Гісторыя стварэння Рукапіс быў створаны ў 1395 годзе манахам і майстрам-каліграфам Лукой Смалянінам. У самім тэксце майстар называе сябе як «Лука», а таксама робіць пазначэнне іншым імем — «Аляксей». Лічыцца, што праца ішла ў Пустынскім Успенскім манастыры пад Мсціславам па заказе манаха Аляксея, а таксама смаленскага князя Глеба Святаслававіча і яго жонкі, княгіні Улляны. З-за гэтага помнік часта называюць як «Смаленскім», так і «Мсціслаўскім» псалтыром, а таксама «Псалтыром Улляны і Глеба Смаленскіх».
Як вынікае з падрабязнай гістарычнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга стваралася на фоне надзвычай драматычных палітычных падзей. Перапісчык згадвае бітву на Ворксле і аблогу Смаленска войскамі вялікага князя літоўскага Вітаўта ў 1395 годзе, пасля якой горад канчаткова ўвайшоў у склад Вялікага Княства ЛітоўскагаСводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231..
Змест і мастацкае афармленне Твор напісаны на высакаякасным пергаменце. Ён уключае ў сябе Псалтыр «з даследаваннем» (гэта значыць з дадаткам часоўніка і іншых малітваў), урыўкі з Апостала і Евангелле ад Іаана.
Кніга вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем. У рукапісе змешчаны 3 буйныя мініяцюры, 22 арнаментальныя застаўкі і больш за 150 ініцыялаў (пачатковых літар). Асаблівую каштоўнасць уяўляюць менавіта ініцыялы: яны выкананы ў складаным тэраталагічным (звярыным) стылі. Літары ўтвараюцца са сплеценых фігур людзей, жывёл і фантастычных пачвар. Сярод сімвалічных малюнкаў сустракаюцца леў з арлінымі крыламі, заяц, мядзведзь, крылаты барс і монстр з чалавечай галавой паміж рагоў. Даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што гэтыя арнаменты спалучаюць мясцовыя ўсходнеславянскія рысы з моцнымі балканскімі матывамі (так званае «балканскае пляценне»).
Пры аздабленні шчодра выкарыстаны сінія, зялёныя, чырвоныя (кінаварныя) фарбы і золата. На 72-м і 129-м аркушах перапісчык выкарыстаў элементы тайнапісу. Выдатнай мастацкай асаблівасцю помніка з'яўляюцца каляровыя ілюстрацыі. Напрыклад, на аркушы 82 захавалася складаная іканаграфічная мініяцюра з загалоўкам «Пачатак трэцяга гласа на Гасподнія святы».
Гісторыя бытавання і знаходка Лёс рукапісу ў далейшым быў складаным. У 1657 годзе па асабістым загадзе патрыярха Маскоўскага Нікана Псалтыр быў вывезены з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага на востраў Кій у Анежскай затоцы Белага мора.
У канцы XIX стагоддзя смаленскі краязнавец Г. К. Багуслаўскі адшукаў гэты забыты рукапіс у манастыры ў Анежскім павеце Архангельскай губерні. Менавіта адсюль і паходзіць другая, паралельная назва помніка — «Анежскі псалтыр».
Сёння арыгінал рукапісу захоўваецца ў фондах Дзяржаўнага гістарычнага музея ў Маскве (Расія).
Крыніцы
Літаратура
Спасылкі
Трусаў А. А. Невядомыя беларускія дзяржавы. Вялікае Княства Смаленскае // Наша слова Онежская, или Смоленская Псалтирь. Гос. исторический музей, Муз. 4040. 1395 г.
Катэгорыя:Псалтыры Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Хрысціянскія рукапісы Катэгорыя:Культура Мсціслава Катэгорыя:Культура Смаленска Катэгорыя:З’явіліся ў 1395 годзе