Гісторыя Расіі — апісанне гісторыі Расіі са старажытных часоў.
Этымалогія назвы
Упершыню тэрмін «Росия» () сустракаецца ў X стагоддзі ў творах візантыйскага імператара Канстанціна Багранароднага «Аб цырымоніях» і «Аб кіраванні імперыяй» як грэчаскай назва Русі. Пасля тэрмін «Россия» (у старой арфаграфіі Россія або Россіа) замацаваўся за Паўночна-Усходняй Руссю, г. зн. ўсходнеславянскімі тэрыторыямі, якія не ўвайшлі ў склад сярэднявечнай Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага і аб’яднанымі Вялікім Княствам Маскоўскім ў адзіную дзяржаву.
Пераемнасць расійскай дзяржаўнасці
23 кастрычніка 1998 года Дзяржаўная Дума Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі зацвердзіла, што «Расійская дзяржава, Расійская рэспубліка, РСФСР, СССР і Расійская Федэрацыя — адзін і той жа ўдзельнік міждзяржаўных адносін, адзін і той жа суб'ект міжнароднага права, які не спыняе свайго існавання»Заявление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации. Принято Постановлением Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 23 октября 1998 г. № 3158-II ГД..
Расійская Федэрацыя з’яўляецца правапераемнікам і дзяржавай-прадаўжальнікам СССР, а СССР — дзяржавай-папярэднікам Расійскай Федэрацыі. У сваю чаргу СССР з’яўляецца правапераемніцай Расійскай Рэспублікі, якая была абвешчана Актам Часовага ўрада 1 верасня 1917 і якая праіснавала да 25 кастрычніка 1917 года. І, нарэшце, Расійская Рэспубліка з’явілася правапераемніцай Расійскай імперыі. Расійская Федэрацыя з’яўляецца прадаўжальнікам СССР і правапераемніцай тых міжнародных абавязацельстваў Расійскай імперыі і Расійскай рэспублікі, якія былі прызнаныя СССР, а таксама ў межах тых абавязацельстваў Расійскай імперыі, якія Расія пагадзілася прыняць на сябе ў добраахвотным парадкуСправка МВД России по вопросам о правопреемстве Российской Федерации, принципе континуитета и репатриации Комментарии Правового управления Аппарата Совета Федерации Российской Федерации на справку МВД России .
Расія была абвешчана рэспублікай 1 верасня 1917, хоць фактычна стала ёю 3 сакавіка 1917 у выніку Лютаўскай рэвалюцыі. З 10 студзеня 1918 — РСФСР. 30 снежня 1922 г. РСФСР ўвайшла ў склад СССР, які ўтварыўся ў гэты дзень і пераняў шэраг функцый сваёй найбуйнейшай рэспублікі (так, у РСФСР да 1990 года, у адрозненне ад астатніх саюзных рэспублік, не было сваёй кампартыі, некаторых міністэрстваў, Акадэміі навук і інш.).
12 чэрвеня 1990 года I з'ездам народных дэпутатаў РСФСР прынята дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. 7-8 снежня 1991 года ў Белавежскай пушчы прайшла сустрэча кіраўнікоў Расіі, Украіны і Беларусі, дзе было абвешчана аб спыненні існавання СССР і ўтварэння СНД. Пасля гэтага 25 снежня 1991 РСФСР была афіцыйна пераназваная ў Расійскую ФедэрацыюТакая назва ўжывалася і ў савецкі час у дачыненні да РСФСР.. Цалкам гэта найменне замацавалася 25 снежня 1993 г, калі ўступіла ў сілу новая Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі.
Старажытная гісторыя
Першыя людзі. Каменны век. Бронзавы век Першабытны чалавек пранік на еўрапейскую тэрыторыю Расіі з Закаўказзя ў раннім палеаліцеБЭ, т. 13. С. 324. Археалагічныя культуры Расіі паказваюць на гісторыю асваення яе зямель не менш за 1 млн., магчыма 1,5 млн гадоў назад (Таманскі паўвостраў)Найдена древнейшая в России стоянка первобытных людей . Сляды ніжнепалеалітычнага чалавека, знойдзеныя на Паўночным Каўказе і ў Прыкубанні, датуюцца часамі каля 700 тыс. гадоў назадНароды России: Энцикл. С. 7.. Да сярэдняга палеаліту адносяцца паселішчы неандэртальцаў у нізоўях Дона, Ніжнім і Сярэднім Паволжы, на Сярэднім УралеБЭ, т. 13. С. 324. Народы России: Энцикл. С. 7. З верхняга палеаліту чалавек пачаў сяліцца не толькі ў натуральных пячорах, але і рабіць зямлянкі і паўзямлянкі. Самымі старажытнымі стаянкамі «homo sapiens» (людзей сучаснага выгляду) на тэрыторыі Расіі лічацца Касцёнкі, Зарайск стаянка (45-35 тыс. да н. э.) і Сунгір (25 тыс. да н. э.). Гэтыя паселішчы складаліся з пабудоў, нярэдка з костак маманта, абцягнутых шкурамі. Насельніцтва апраналіся ў футравае адзенне; целы памерлых хавалі, суправаджаючы багатым наборам рэчаў, і пасыпалі вохрай, што сведчыць аб развітым светапоглядзе. Большая частка тэрыторыі Еўрапейскай Расіі была занятая альбо ледавіком, альбо прылядніковай тундрай c мамантавай фаўнай.
У познім палеаліце, каля 10 тыс. гадоў таму назад, калі ледавік пачаў раставаць і ўсталяваўся блізкі да сучаснага клімат, адбывалася засяленне Сібіры і поўначы еўрапейскай часткі Расіі. Удасканальвалася тэхніка вырабу касцяных і каменных прылад, пачалі фарміравацца мастацтва і рэлігія.
У постледавіковую мезалітычную эпоху (10—6 тыс. гадоў назад) еўрапейскую частку Расіі засялілі краманьёнцы свідэрскай культуры, нашчадкамі якіх з’яўляліся народы Бутаўскай (VIII-VI тыс. да н. э.) і Верхняволжскай культуры (VI-III тыс. да н. э.). Яны ўжо выкарыстоўвалі лук і стрэлы ў якасці зброі. На позніх стадыях намячаецца пераход да субнеаліту, паколькі яны пачынаюць асвойваць кераміку.
З III тыс. да н. э. пачалося фарміраванне племянных саюзаўБЭ, т. 13. С. 325. На поўдні тэрыторыі паступова адбываўся пераход да вытворчай гаспадаркі — земляробства і жывёлагадоўлі; на поўначы пераважала паляўнічая і рыбалоўная гаспадаркаНароды России: Энцикл. С. 7.
Да III тыс. да н. э. адносіцца пачатак вытворчасці на Паўночным Каўказе металічных (бронзавых) вырабаў, якія да II тыс. да н. э. распаўсюдзіліся па ўсёй тэрыторыі, за выключэннем палярных раёнаў. Цэнтры вытворчасці ўзніклі ў Паволжы, на Урале, у Заходняй Сібіры.
Скіфія
У VII-III ст. да н.э. на Паўночным Каўказе ўтварылася аб’яднанне іранамоўных скіфскіх плямён, якія засялілі затым тэрыторыю Прычарнамор'я, Прыазоўя і Прыкаспія. Дзякуючы Герадоту ў антычнасці шырокія тэрыторыі Усходняй Еўропы (у тым ліку Еўрапейскай Расіі) былі вядомыя пад імем Скіфіі.
У гістарычны перыяд тэрыторыі лясной (паўночнай) Скіфіі засялялі пераважна фіна-вугорскія народы, якія пасяліліся тут у эпоху неаліту. Археолагі фіксуюць, як на змену мезалітычным краманьёнцам прыходзяць мангалоідная паляўнічая льялаўская і ямачна-грабеністая культуры (V-III тыс. да н. э.), якіх змяняе Валосаўская культура (кан. III — сяр. II тыс. да н. э.). «Азіяцкі» характар старажытных фінаў фіксуецца генетычна па гаплагрупы N. Разам з тым, лапландцы — нашчадкі старажытнага насельніцтва Паўночнай Расіі — захоўваюць гены палеаеўрапейцаў.
У лясной Скіфіі неаліце пад уздзеяннем культуры народаў Вялікага Стэпу змяняецца жалезным векам (I тыс. да н. э.): з’яўляецца сельская гаспадарка, тэкстыль і умацаваныя паселішчы. Герадотовых фісагетаў збліжаюць з носьбітамі Гарадзецкай культуры (мяшчэра, мурама, мардва), а ііркаў — з носьбітамі дзьякоўскай культуры (мера, весь). На паўночны ўсход ад іх Прыўралля насялялі пермяне (продкі ўдмуртаў і комі) — носьбіты ананьінскай культуры, якія адрозніваліся больш выяўленым мангалоідным абліччам. Герадоту яны былі вядомыя як аргіпеі.
Днепра-Дзвінская культура
На захадзе Расіі ў вярхоўях Дняпра насялялі андрафагы, якіх атаясняюць з носьбітамі днепра-дзвінскай культуры. Прадстаўнікоў гэтай культуры адрозніваў вельмі прымітыўны побыт, адсутнасць пахаванняў і каменныя сякеры. Мяркуецца, што яны маглі быць нашчадкамі індаеўрапейцаў, якія мігравалі на поўнач і здзічалі там.
Вялікі Стэп
У V тыс. да н. э. у стэпах паўднёвай Расіі на перыферыі Балканскага неаліту фармуецца Самарская культура, якую многія даследчыкі лічаць праіндоеўрапейскай. Яны займаліся жывёлагадоўляй, выраблялі ювелірныя ўпрыгажэнні і насыпалі над сваімі мерцвякамі курганы. У рэлігійных уяўленнях важнае месца займаў культ сонца (прота-мітраізм). Вядомыя былі ім і металічныя (медна-залатыя) ўпрыгажэнні. Іх нашчадкі (Ямная культура) распаўсюдзілі індаеўрапейскія мовы ў Еўропу (Культура баявых сякер), у Сярэднюю Азію (андронаўская культура), Іран і Індыю, дзе яны былі вядомыя як арыі, а іх прарадзіма як Аір'янэм-Ваэджа. Генетычна яны прасочваюцца па гаплагрупы R1а. Ужо ў III тыс. да н.э. на Урале з’яўляюцца першыя гараыа (Аркаім) і баявыя калясніцы. Ужо ва II тыс. народы індаеўрапейскага круга ўрываюцца ў лясную паласу Цэнтральнай Расіі, але саступаюць там гегемонію фіна-вугорскім народам д’якаўскай культуры. У гістарычную эпоху індаеўрапейскія народы Вялікага Стэпу вядомыя пад імёнамі кімерыйцаў, скіфаў і сарматаў, якія хоць і роднасныя ў лінгвістычным і генетычным плане сучасным рускім, але не з’яўляюцца іх прамымі продкамі. Уласна славяне — продкі рускіх — фармуюцца за межамі сучаснай тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.
У IV стагоддзі н. э. Вялікі Стэп цюркізуецца пад уплывам гунаў. На змену Імперыі Гунаў (Гуналанд) прыходзяць недаўгавечныя аб’яднанні качэўнікаў: Цюркскі каганат, Аварскі каганат, Вялікая Балгарыя, Хазарскі каганат. Пасля геапалітычным цэнтрам качавых імперый становіцца ніжняе Паволжа, дзе ствараюцца такія гандлёвыя цэнтры як Булгар і Ітыль. Першапачатковай рэлігіяй качавых цюркаў было тэнгрыянства, але неўзабаве з тэрыторыі Блізкага Усходу да іх трапляюць іслам (Волжская Булгарыя) і іўдаізм (хазары). Пасля гібелі Хазарыі Вялікі Стэп ператвараецца ў абіцель разрозненых цюркскіх народаў: печанегаў і полаўцаў. Апошняй уплывовай качавой імперыяй становіцца Залатая Арда (Вялікая Татарыя).
Прычарнамор'е
Першымі уласна дзяржаўнымі ўтварэннямі на тэрыторыі сучаснай Расіі сталі гарады-дзяржавы, у VI стагоддзі да н. э. заснаваныя старагрэчаскімі каланістамі ў Паўночным Прычарнамор'і: Фанагорыя, Германаса, Гаргыпія. Пазней яны аб’ядналіся ў Баспорскае царства, якое праіснавала да канца IV ст. н. э.
Сібір і Далёкі Усход У Сібіры, па верхнім цячэнні Енісея ў VI ст. ўтварылася дзяржава енісейскіх кыргызаў, цюркамоўнага народа, што жыў тут з пач. II ст. да н. э., продкаў сучасных хакасаў. У Прымор'і і Прыамур'і ў VIII ст. ўзнікла дзяржава Бахай, дзе пераважалі тунгуса-манчжурскія плямёны і продкі сучасных карэйцаў.
Рассяленне славян
У V стагоддзі н. э. з тэрыторыі паўночнай Польшчы праз ўсходнюю Прыбалтыку на тэрыторыю Расіі пранікаюць славянскія плямёны культуры пскоўскіх доўгіх курганоў, якія кладуць пачатак крывічам.
Тады ж увесь час ішло рассяленне славян на поўнач — да возера Ільмень, і на ўсход — да Волга-Окскага міжрэчча. У выніку, да VI-VIII стагоддзяў у агульных рысах складваюцца ўсе асноўныя плямёны ўсходніх славян, вядомыя з «Аповесці мінулых гадоў». Славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі працягвалася аж да XIV стагоддзя і складалася з некалькіх міграцыйных хваль — ад ранняй каланізацыі з зямель крывічаў і славян, да больш позняй з Паўднёвай Русі.
Да V стагоддзя славяне жылі пры радавым ладзе. На чале кожнай радавой абшчыны стаяў радавой старэйшына, які валодае неабмежаванай уладай. Зямля з’яўлялася ўласнасцю абшчыны, частка сельскагаспадарчых работ ажыццяўлялася калектыўна. З V стагоддзя пачалося разлажэнне радавога ладу, радавая абшчына пачатку замяняцца тэрытарыяльнай абшчынай (вяроўкаю), кіраванне суполкай нароўні са старэйшынамі стала ажыццяўляць веча — агульны сход членаў абшчыны.
Кіеўская Русь
Традыцыйна заснаванне Кіеўскай Русі звязваюць з прызваннем князя Рурыка ў 862 годзе на княжанне усходнеславянскім племянным саюзам славен. Дзяржава Рурыка ўключала ў сябе тэрыторыі паўднёвага Прыладажжа (Старая Ладага, Вялікі Ноўгарад) і верхняй Волгі (Мурам, Растоў). Насельніцтва складалі славяне (славене і крывічы), фіна-ўгорскія плямёны (весь, мера, чудзь), ваенную арыстакратыю складалі варагі. Пераемнік Рурыка — Вешчы Алег — далучыў да сваіх валадарстваў паўднёвы цэнтр усходніх славян, зрабіўшы ў 882 годзе галоўны горад палян — Кіеў сваёй сталіцай. У гістарыяграфіі аб’яднанне паўночнага і паўднёвага цэнтраў пад уладай Рурыкавічаў разглядаецца як заканчэнне працэсу фарміравання Кіеўскай Русі.