Хвоя сібірская кедраваяБеларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979. — С. 680., Хвоя кедравая сібірская (Pinus sibirica) — адзін з відаў роду Хвоя; вечназялёнае дрэва, дасягае 35-44 м у вышыню і 2 м у дыяметры ствала. Максімальная працягласць жыцця — 500 (па некаторых дадзеных 800—850) гадоў.
Батанічнае апісанне
Хвоя сібірская кедравая адрозніваецца густой, канічнай, часта шматверхавінавай кронай з тоўстымі сукамі.
Кара і ствол
Кара гладкая, шэрая, тонкая, што робіць дрэва адчувальным да механічных пашкоджанняў (асабліва падчас нарыхтоўкі насення), у старых дрэў кара шэра-бурая, патрэсканая лускаватая. Парасткі апошняга года карычневыя, пакрытыя густым рудым пухам.
Дыяметр ствала — да 2 метраў. Галінаванне мутоўкавае.
Корань Каранёвая сістэма магутная, паліморфная, яе будова залежыць ад асаблівасцяў глебы. Складаецца з кароткага стрыжневага кораня, ад якога адыходзяць бакавыя. Апошнія сканчаюцца дробнымі каранёвымі валасінкамі, на канцах якіх развіваецца мікарыза.
30 % усіх каранёў размешчаны на глыбіні 20 см, іншыя сыходзяць на глыбіню 1-1,5 м. На глебах, якія позна растаюць, каранёвая сістэма павярхоўная, але дрэва ад гэтага не становіцца. У такіх умовах карані вельмі доўгія і ствараюць вялікую плошчу супраціву; карані суседніх дрэў зрастаюцца, што значна павышае іх ветраўстойлівасць. У пераўвільготненых глебах, дзе добра развіта мохавае покрыва, нярэдка ўтвараюцца Даданыя карані. На добра дрэнажаваных, асабліва лёгкіх па механічным складзе глебах пры кароткім стрыжневым корані (да 40-50 сантыметраў) у дрэва развіваюцца магутныя якарныя карані, якія пранікаюць на глыбіню да 2-3 метраў. Якарныя карані разам з прыкаранёвымі лапамі забяспечваюць устойлівасць ствала і кроны.
Каранёвая сістэма завяршае фарміраванне да 40 гадоў, затым яна толькі павялічваецца і патаўшчаецца.
Ігліца
Ігліца шчыльная, 6-13 см у даўжыню, цёмна-зялёная з шызым налётам, шырокая (1-2 мм), даўжынёй 6-14 см, у разрэзе трохграневая, злёгку вышчэрбленая, мяккая, сабраная ў пучкі па 5. Працягласць жыцця ігліцы — 5-11 гадоў.
Сібірская хвоя вельмі падобная на і . Адрозніць ад апошняй можна з ігліцай — у сібірскай хвоі хваінкі сабраны ў пучкі па 5 штук, у звычайнай хвоі — па 2.
Шышкі
Хвоя сібірская кедравая — аднадомная, раздзельнаполая расліна, гэта значыць мужчынскія і жаночыя шышкі размяшчаюцца на адным дрэве. Расліна анемафільная: апыленне адбываецца пры дапамозе ветру. Мужчынскія шышкі (мікрастробілы) сабраны ля аснавання парасткаў (прыросту бягучага года), жаночыя (мегастробілы) утвараюцца на канцах роставых парасткаў, калі апошнія сканчаюць свой рост, каля верхавіннай пупышкі. Пупышкі канічныя, паступова звужваюцца, 6-10 мм даўжыні, не смалістыя; пупышкавыя лускі доўга і паступова завостраныя, ланцэтныя. Пылковыя стробілы на сваёй восі нясуць мікраспарафілы, больш буйныя ля аснавання, чым у вяршыні. На восі жаночых гузоў размешчаны крыючыя лускі. У іх пазухах знаходзяцца насенныя лускі з двума семазавязямі. Насенныя лускі ля аснавання шышак таксама больш буйныя, чым ля вяршыні.
Спелыя шышкі буйныя, выцягнутыя, яйкападобнай формы, спачатку фіялетавыя, а потым карычневыя, 5-8 сантыметраў шырынёй, у даўжыню да 13 сантыметраў; лускі іх шчыльныя, прыціснутыя, на паверхні пакрытыя кароткімі цвёрдымі валасінкамі. Шчыткі патоўшчаныя, шырока ромбападобныя, буйныя, да 2 см шырынёй з невялікім белым пупком. Шышкі выспяваюць на працягу 14-15 месяцаў.
Насенне
Кожная шышка ўтрымлівае ад 30 да 150 сямянак — кедравых «арэшкаў». Насенне буйное, 10-14 мм даўжыні і 6-10 мм шырыні, косазваротна-яйкападобнае, цёмна-бурае, без крылаў. Маса 1000 семачак — 100—400 грамаў. Спелыя шышкі лёгка лушчацца. З аднаго дрэва можна атрымаць да 12 кілаграмаў «арэхаў» за сезон. Плоданасіць хвоя сібірская кедравая пачынае ў сярэднім праз 60 гадоў, часам і пазней.
Шышкі ўтвараюцца толькі ў верхняй частцы кроны — вышынёй 1-1,5 м (рэдка — 2 м). Насенне пачынае з’яўляцца на асобных садовых дрэвах у 15-30 гадоў, калі яны маюць належны догляд і падкорм. У густых лясных насаджэннях — у 40-50 гадоў. Добрыя ўраджаі бываюць кожныя 4-5 гадоў, выдатныя — кожныя 10-15. Ва ўраджайныя гады на дарослым дрэве бывае да 80-100 шышак, рэдка — 140. Узмоцненае размнажэнне доўжыцца з 160 да 260 гадоў, пасля чаго паступова згасае.
Экалогія і размнажэнне
Вегетацыйны перыяд вельмі кароткі (40-45 дзён у годзе). Па гэтай прычыне кедр адносяць да маруднарослых парод. Яшчэ адно следства — прамы, роўны ствол.
Сібірская хвоя аддае перавагу ўрадлівым, добра дрэнаваным, свежым, глыбокім, лёгкім суглінкам. Дрэва святлалюбнае, але ў маладосці досыць ценевынослівае — нармальна развіваецца пад полагам матчыных раслін. Зімаўстойлівасць вельмі высокая — без пашкоджанняў вытрымлівае маразы да — 50 °C.
Сібірская хвоя патрабавальная да вільготнасці глебы і адноснай вільготнасці паветра, асабліва ў зімовы перыяд. Калі вільготнасць будзе недастатковай — насенне не ўтворыцца, таму ў месцах з сухім кліматам расці не можа, што абмяжоўвае яе рассялення ў лесастэпе.
Размнажаецца сібірская хвоя насеннем. Усходы магчымыя і пасля 4 гадоў адлёжвання. Шышкі спеюць у канцы жніўня — у пачатку верасня наступнага пасля цвіцення года і падаюць разам з насеннем на зямлю.
Для садовых насаджэнняў насенне дрэва лепш сеяць у год збору, у канцы верасня — у пачатку кастрычніка, за месяц да замярзання глебы. Першыя 20 гадоў хвоя расце вельмі павольна — сантыметраў на 10 у год. Далей — ужо на 30-40 см у год. У дарослым узросце дрэва дрэнна пераносіць перасадку. У 4-5 гадоў яго вышыня складае 15 см, у 10 гадоў — да 1,5 м, у 20 — 2,5 м, у 30 — да 9 м, дыяметр кроны — 3 м. У 70 гадоў сібірская хвоя дасягае 23 м вышынёй, дыяметр ствала — 0,5 м. У 100 гадоў вышыня дрэва складае каля 27 м. Працягласць жыцця хвоі можа складаць да 800—850 гадоў.
Штучна дрэва разводзяць і вегетатыўна — тронкамі, якія прышчапляюць на іншых відах хвоі — напрыклад, на хвоі звычайнай. Тронак верхавіны дарослага кедра, прышчэплены на падлеткавае дрэва, добра прыжываецца, хутка галінуецца і ўжо праз 3-4 гады дае шышкіЧивилихин Владимир. Слово о кедре. — М., 1968..
Лепшы час прышчэпкі — першая палова мая, калі ў шчэпа (невялікага дрэўца хвоі або кедру) пачынаюць гнаць смолы. Прышчапляюць невялікі кедравы тронак з пупышкай на галоўны верхавінны леташні парастак.
Кедравы промысел Нарыхтоўка кедравых арэхаў — даўні традыцыйны промысел сібіракоў. У дарэвалюцыйныя гады ў многіх раёнах Заходняга Сібірs ён меў вельмі важнае значэнне ў гаспадарчай дзейнасці насельніцтва, а месцамі быў асноўнай крыніцай грашовых даходаў. Да гэтага часу сярод насельніцтва тайговых пасёлкаў існуюць выказванні, звязаныя з тэрміналогіяй зборшчыкаў кедру, захаваліся прылады промыслуБех И. А. Проблемы неистощительного использования припоселковых кедровников. Пособие для студентов и школьных лесничеств. — Томск, 2006. — 20 с..
Да рэвалюцыі ўраджаі кедравых арэхаў часта збіралі неабдумана: проста секлі здаровыя дрэвы. З 30-х гадоў да гэтага часу зборшчыкі — шышкары — залазяць на дрэвы і адмысловымі шастамі збіваюць з іх шышкіГавеман А. В. Лес. Беседы лесовода. — М.: Государственное издательство детской литературы, 1959. — 250 с..
На пачатку 60-х гадоў мінулага стагоддзя ў СССР кедравыя хвоі ахоплівалі больш 25 мільёнаў гектараў.
Распаўсюджанне і экалогія
Сібірская хвоя мае вельмі вялікі арэал — ад вярхоўя ракі Вычагды на паўночным усходзе еўрапейскай часткі Расіі і ў вярхоўі ракі Алдан ва Усходняй Сібіры. Да поўначы гэтая хвоя даходзіць да 68° 30' паўночнай шыраты ўздоўж ракі Енісей, на поўдні — да паўночы Манголіі. Лясы сібірскай хвоі растуць у іглічна-тайговай зоне, паўночнай часткі Еўразіі, у цэнтры Кітая, у Японіі, Паўночнай Карэі, Манголіі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы.
Кедр вельмі распаўсюджаны ў Заходняй Сібіры ад 48 да 66 ° з. ш., ва Усходняй Сібіры і на . На захад ад Урала распаўсюджваецца толькі да Ціманскага кража. У Цэнтральным Алтаі верхняя мяжа распаўсюджвання кедра ляжыць на вышыні 1900—2000 метраў над узроўнем мора, а ў паўднёвых раёнах яна падымаецца да вышыні 2400 метраў. Сібірскі кедр расце таксама і на тэрыторыі Манголіі і Паўночнага Кітая. Сустракаецца таксама ў гарах Сіхатэ-Алінь (разам з ).
У мінулым від быў распаўсюджаны яшчэ шырэй і гусцей, але яго вынішчылі лясныя пажары і масавыя высечкі — для збору кедравых арэхаў і атрымання каштоўнай драўніны. Вядома, што продкі гэтага віду — родам з Усходняй Азіі — у трацічны перыяд (каля 66-2,5 млн гадоў таму) ахоплівалі вялікую тэрыторыю ад Азіі да Еўропы Сосна кедровая сибирская Московский институт леса.
Штучныя насаджэнні
На тэрыторыі Еўрапейскай Поўначы Расіі існуюць пасадкі сібірскага кедра. Гэта старыя «дарэвалюцыйныя» кедравыя гаі: у Архангельскай вобласці гэта Каражменскі, Чараўкоўскі, Саязерскі, Сійскі і два Салавецкіх; у Валагодскай вобласці — Чагрынскі пад Гразаўцам, Катаеўскі і Пятраеўскі паблізу Вялікага Усцюга. У XVI стагоддзі на землях пад Яраслаўлем быў закладзены гай сібірскага кедра плошчай у дзесяціну; каля пяцідзесяці дрэў жывыя да гэтага часу і багата плоданасяць. У 1957—1973 гадах зроблены пасадкі кедру ва Усцюжанскім спецнаслясгасеИпатов Л. Ф. Кедр на вологодской земле. — Архангельск, 2007..
Сібірскі кедр часта блытаюць з , і .
Кансарцыйныя сувязі
Паміж сібірскай хвояй і птушкамі віду гістарычна склаліся ўзаемна карысныя міжвідавыя . Насенне кедра служыць арэхаўкам асноўным кормам і, як вынік, у працэсе эвалюцыі гэта адбілася на будове некаторых яе органаў і ладзе жыцця, а інстынкт запасання арэхаўкамі корму на зіму апынуўся карысным для натуральнага аднаўлення і фарміравання насаджэнняў сібірскай хвоі. Ствараючы запасы насення, арэхаўка хавае іх невялікімі (да 30 арэшкаў) порцыямі ў шматлікіх месцах, больш-менш раўнамерна размешчаных на непакрытых і пакрытых лесам плошчах ў верхніх гарызонтах глебы і ў мохавым покрыве. Дзякуючы гэтаму ў месцах, дзе насенне арэхаўкай было згублена або па якіх-небудзь іншых прычынах не выкарыстана, утвараюцца адзінкавыя або групавыя ўсходы хвоі.
Акрамя кедраўкі насеннем кедра сібірскага сілкуюцца бурундук, вавёрка, собаль, мядзведзь, дзяцел, попаўзень і інш., Але аблігатнымі кансортамі сібірскай хвоі іх назваць нельга: у рацыёне гэтых жывёл насенне кедра не з’яўляюцца абавязковым. Толькі , як паказалі даследаванні Г. Дулькейт для нармальнай жыццядзейнасці і ўзнаўлення патрабуецца некаторая колькасць насення гэтай пароды.
Сярод жывёл, якія сілкуюцца іншымі часткамі кедра (ігліцай, драўнінай, лубам і г. д.) аблігатныя кансорты, відаць, адсутнічаюць. Няма аблігатных кансортаў у сібірскай хвоі, верагодна, і сярод грыбоў, у тым ліку якія ўтвараюць мікарызу. Хоць сібірская хвоя — расліна ў моцнай ступені мікатрофная і пры адсутнасці мікарызы расці не можа, звязаныя толькі з кедрам грыбы-мікарызаўтваральнікі да гэтага часу не выяўлены. Вядома пакуль толькі адно: кедр развівае мікарызу з тымі ж відамі грыбоў, што і іншыя .
Хваробы і шкоднікі Віды грыбоў і шкодзяць караням дрэва, што спрыяе буралому.
Таксама кедр вельмі ўспрыяльны да іржаўнага грыбу віду .
Фармакалагічныя ўласцівасці Алей кедровага арэха нармалізуе ліпідны спектр крыві, зніжае ўзровень халестэрыну, спрыяе памяншэнню залішняй масы цела. Шэраг фізіялагічных эфектаў кедровага алею звязаны з наяўнасцю ў ім выяўленых тэрпенаў.
Значэнне і ўжыванне
Драўніна Каштоўная драўніна сібірскай хвоі мяккая, з прыемным пахам, высока цэніцца. Яна ўстойлівая да гніення і парэпання, лёгка апрацоўваецца, мае прыгожую тэкстуру і бактэрыцыдныя ўласцівасці. З яе вырабляюць мэблю. У шафах, зробленых з сібірскай хвоі, не заводзіцца моль.
Драўніна валодае рэзананснымі ўласцівасцямі, з яе робяць раялі, арфы, гітары. Таксама яна мае меншую шчыльнасць і лягчэй у апрацоўцы, чым, напрыклад, драўніна хвоі звычайнай, з яе вырабляюць алоўкі і акумулятарны шпон.
Вуллі, вырабленыя з драўніны сібірскай хвоі, добра засяляюцца пчоламі. Малако ў такім драўляным посудзе доўга не кісне, мае прыемны смак.
У традыцыйных рамёствах, акрамя драўніны, выкарыстоўваюцца тонкія карані кедра. З іх плятуць посуд розных формаў і памераў — .