Герцагства Неапаль — фактычна незалежная дзяржава ў Паўднёвай Італіі ў VII — XII стст., фармальны васал Візантыйскай імперыі. На працягу пяці стагоддзяў свайго існавання прымаў актыўны ўдзел у палітычнай барацьбе ў Італіі.
Неапаль у VI—VII стагоддзях 200px|thumb|Італія ў 572—573 годзе Візантыйскія імператары пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі не перасталі разглядаць яе землі як частку сваёй, таксама Рымскай, імперыі. Пры імператары Юстыніяне I (527—565), нарэшце, склаліся спрыяльныя ўмовы для падпарадкавання Канстанцінопалю незалежных варварскіх каралеўстваў. У выніку дваццацігадовых візантыйска-гоцкіх войнаў Візантыйская імперыя ліквідавала Каралеўства остготаў і ўсталявала свой поўны кантроль над Італіяй. Аднак прайшло трынаццаць гадоў, і ў 568—572 годзе, пасля смерці імператара Юстыніяна I, лангабарды заваявалі ўсю Паўночную і большую частку астатняй Італіі і стварылі тут уласнае Лангабардскае каралеўства.
Тым часам Неапаль быў значным горадам з насельніцтвам 30-35 тысяч чалавек, і ён здолеў застацца не заваяваным лангабардамі.
Для эфектыўнай барацьбы з новымі праціўнікамі землі Цэнтральнай і Паўднёвай Італіі, якія заставаліся пад кантролем Візантыі, былі аб'яднаны ў так званы Равенскі экзархат, кіраўнік якога карыстаўся амаль імператарскай уладай.
У 615 годзе Неапаль паўстаў супраць экзарха. Пасля прыгнечання паўстання экзарх Элеўферый заснаваў у Неапалі ў 638 годзе новую адміністрацыйную адзінку — герцагства на чале з дукам (грэчаскі тытул «дука» эквівалентны заходняму «герцаг»). Неапалітанскі дука прызначаўся на сваю пасаду экзархам і падпарадкоўваўся візантыйскаму стратыгу Сіцыліі. Заснаванае такім чынам герцагства ахоплівала тэрыторыю, прыкладна адпаведную сучаснай правінцыі Неапаль, і складалася з, апроч уласна гарады, наваколлі Везувія, паўвостраў Сарэнта, Джуліяна, Аверсу, Афраголу, Нолу, а таксама астравы Іск'я і Прачыда.
У 661 годзе імператар Канстант II, адзіны з візантыйскіх імператараў які перасяліўся ў Італію, дараваў Неапалю права самакіравання. Неапалітанскі герцаг Васіль, які атрымаў тытулы патрыцыя і консула, валодаў значнай уладай, а пад кантроль герцагства перайшлі Гаэта і Амальфі. У гэту эпоху Неапалітанскае герцагства працягвала заставацца грэчаскім па насельніцтве і мове, а на мясцовых манетах чаканіліся профілі імператараў і грэчаскія надпісы.
Неапаль пад сюзерэнітэтам Папы У VIII стагоддзі Неапаль паступова выходзіць з пад кантролю Візантыі і прымае заступніцтва Рымскіх Пап. Прызначаны Візантыяй герцаг Іаан I (711—719) у сваёй барацьбе супраць лангабардаў не дачакаўся дапамогі ад імператара, але затое атрымаў падтрымку з Рыма. Пачатак іканаборскай смуты ў Візантыі прывёў да разрыву Пап з Візантыяй, і прыклад з пантыфікаў узялі і неапалітанскія герцагі. У 763 годзе герцаг Стэфан II прызнаў сюзерэнітэт Пап над Неапалем. Кіраванне Стэфана II азначала для Неапаля паварот ад іканаборскай Візантыі да папскага Рыма.
Напачатку IX стагоддзя лацінская мова выцясняе грэчаскую з афіцыйных дакументаў, неапалітанскія манеты пачынаюць чаканіцца з лацінскімі надпісамі, а месца імператара на манетах займае Святы Януарый — заступнік горада. Дакументы па-ранейшаму датаваліся гадамі кіравання візантыйскіх імператараў, але фактычна візантыйцы не мелі ніякага кантролю над герцагствам. Так, у 812 годзе імператар заклікаў сваіх італьянскіх васалаў падтрымаць візантыйскі флот на Сіцыліі ў барацьбе супраць арабскіх піратаў, але неапалітанскі герцаг Анфім праігнараваў імператарскі загад. У той жа час гарады Гаэта і Амальфі, якія ўваходзілі ў склад герцагства, накіравалі свой флот на Сіцылію. Такім чынам, неапалітанцы прадэманстравалі сваю незалежнасць ад Канстанцінопаля, а іх васалы, насупраць, выканалі свой абавязак перад імператарам.
У VIII-IX стст. тытул герцага не быў спадчынным. У 818 годзе стратыг Сіцыліі прызначыў герцагам Неапаля Феактыста, не дачакаўшыся згоды імператара. Канстанцінопаль не прызнаў гэта прызначэнне і накіраваў у Неапаль свайго герцага — Феадора II. У 821 годзе апошні, у сваю чаргу, быў выгнаны з Неапаля, а пасада перайшла да выбранага мясцовым насельніцтвам Стэфана III.
Адукацыя і развіццё спадчыннага герцагства right|300px|thumb|Герцагства Неапаль і яго суседзі ў 1000 годзе У 840 годзе на неапалітанскі прастол ўзыйшоў герцаг Сергій I, не чакаючы зацвярджэння ў Канстанцінопалі. У 850 годзе Сергій I прызначыў свайго сына суправіцелем, паклаўшы пачатак перадачы ўлады ў герцагстве па спадчыне. На працягу IX стагоддзя Неапаль стаў моцнай рэгіянальнай дзяржавай, якая ўдзельнічала ў шматлікіх мясцовых канфліктах. У адрозненне ад гандлёвых цэнтраў Гаэты і Амальфі, якія дамагліся фактычнай незалежнасці ад герцагаў, Неапаль валодаў значным ваенным флотам, які прыняў удзел у бітве пры Осціі супраць сарацынаў у 849 годзе. У пэўныя моманты Неапаль аб'ядноўваў свае сілы з мусульманамі супраць моцных лангабардскіх суседзяў — княстваў Беневента і Капуі. Доўгае супрацьстаянне з апошнімі ў выніку прывяло да памяншэння тэрыторыі герцагства.
Росквіт Неапалітанскага герцагства даводзіцца на кіраванне герцага-біскупа Афанасія і яго найбліжэйшых пераемнікаў (двое з іх, Рыгор IV і Іаан II, прынялі ўдзел у 915 годзе ў бітве пры Гарыльяна). Затым герцагства паступова прыходзіць у заняпад, а на кароткі час (1028—1029) скараецца свайму суседу Пандульфу IV, князю Капуі, празванаму «Воўк з Абруца».
Страта незалежнасці У барацьбе супраць Капуі герцаг Сергій IV заклікаў на дапамогу нарманаў і першым з паўднёваітальнскіх кіраўнікоў дараваў ім лен — графства Аверсу (1030). Для ўмацавання сваіх сувязяў з новым графам Аверсы Райнульфам Дрэнга Сергій IV аддаў яму ў жонкі сваю сястру. Пасля яе смерці (1034) Райнульф перайшоў на бок князя Капуі, а расчараваны Сергій IV пакінуў уладу і сышоў у манастыр. Сын Сергія IV Іаан V уступіў у саюз з князем Салерна Гвемарам IV і здолеў захаваць незалежнасць Неапаля.
У выніку ўмелага лавіравання неапалітанскія герцагі даўжэй за ўсіх сваіх суседзяў захоўвалі сваю незалежнасць ад нарманаў. Толькі ў 1137 годзе Сергій VII прызнаў сваім сюзерэнам Ражэра II і ў якасці яго васала прыняў удзел у бітве пры Рыньяна супраць Райнульфа Аліфанскага, у якой і загінуў 30 кастрычніка 1137 года. Пасля гібелі герцага ў Неапалі было ўсталявана рэспубліканскае кіраванне, але ўжо ў 1139 годзе неапалітанцы прызналі ўладу Ражэра II. Тытул герцага Неапаля Ражэр II дараваў свайму сыну Альфонса, але апошні кіраваў Неапалем толькі як каралеўскі васал. Пасля смерці Альфонса ў 1144 годзе Неапаль канчаткова перайшоў пад прамое кіраванне кароны.
Спіс герцагаў Неапаля
Прызначаныя герцагі 661—666 Васіль 666—670 Феафілакт I 670—673 Казьма 673—677 Андрэй I 677—684 Кесар I 684—687 Стэфан I 687—696 Банелюс 696—706 Феадосій I 706—711 Кесар II 711—719 Іаан I 719—729 Феадор I 729—739 Георгій 739—755 Рыгор I 755—766 Стэфан II 767—794 Рыгор II 794—801 Феафілакт II 801—818 Анфім 818—821 Феактыст 821 Феадор II 821—832 Стэфан III 832—834 Бонус 834 Леў 834—840 Андрэй II 840 Кантард
Спадчынныя герцагі 840—864 Сергій I 864—870 Рыгор III 870—877/878 Сергій II 877/878—898 Афанасій 898—915 Рыгор IV 915—919 Іаан II 919—928 Марын I 928—968 Іаан III 968—992 Марын II 992—997/999 Сергій III 997/999—1002 Іаан IV 1002—1034/1036 Сергій IV 1027—1029/1030 пад кантролем Пандульфа IV 1034/1036—1042 Іаан V 1042—1077/1082 Сергій V 1077/1082—1107 Сергій VI 1107—1120/1123 Іаан VI 1120/1123—1137 Сергій VII
Літаратура Skinner, Patricia. Family Power in Southern Italy: The Duchy of Gaeta and its Neighbours, 850—1139. Cambridge University Press: 1995. Naples in the Dark Ages by David Taylor and Jeff Matthews Норвич, Джон. Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание: 1016—1130 гг. — М, 2005. ISBN 5-9524-1751-5
Спасылкі
Катэгорыя:Гісторыя Неапаля Катэгорыя:Візантыя Н