Пё́тр Арка́дзьевіч Сталы́пін () (Дата нараджэння паводле: Д. Н. Шилов. Государственные деятели Российской империи. — , 2002. — С. 690., Дрэздэн, Саксонія, Германскі саюз — , Кіеў, Расійская імперыя) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі. У розныя гады займаў пасты павятовага правадыра дваранства ў Коўне, Гродзенскага і Саратаўскага губернатара, міністра ўнутраных спраў, прэм’ер-міністра.
У расійскай гісторыі пачатку XX стагоддзя вядомы перадусім як рэфарматар і дзяржаўны дзеяч, які адыграў значную ролю ў падаўленні рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. У красавіку 1906 года імператар Мікалай II прапанаваў Сталыпіну пост міністра ўнутраных спраў Расіі. Неўзабаве пасля гэтага ўрад быў распушчаны разам з , а Сталыпін быў прызначаны новым прэм’ер-міністрам.
На новай пасадзе, якую ён займаў да сваёй гібелі, Сталыпін правёў цэлы шэраг законапраектаў, якія ўвайшлі ў гісторыю як сталыпінская аграрная рэформа, галоўным здабыткам якой было ўвядзенне прыватнай сялянскай зямельнай уласнасці. Прыняты ўрадам закон пра ўзмацняў жорсткасць пакарання за здзяйсненне цяжкіх злачынстваў. Пазней Сталыпіна рэзка крытыкавалі за жорсткасць мер, якія ён праводзіў. Сярод іншых мерапрыемстваў Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра асаблівае значэнне маюць увядзенне , абмежаванне аўтаноміі Вялікага княства Фінляндскага, і роспуск , якія паклалі канец рэвалюцыі 1905—1907 гадоў.
Падчас выступаў перад дэпутатамі Дзяржаўнай думы выявіліся прамоўніцкія здольнасці Сталыпіна. Яго фразы «», «» і «» сталі крылатымі.
З асабістых рыс характару сучаснікамі асабліва вылучалася яго адвага:150. На Сталыпіна планаваліся і былі здзейсненыя 11 замахаў. Падчас апошняга, здзейсненага ў Кіеве , Сталыпін атрымаў раненне, ад якога праз некалькі дзён памёр.
Біяграфія
Паходжанне і раннія гады
Пётр Аркадзьевіч паходзіў з дваранскага роду, які існаваў ужо ў XVI стагоддзі. Родапачынальнікам з’яўляўся Рыгор Сталыпін. Яго сын Апанас і ўнук Сільвестр былі мурамскімі гарадскімі дваранамі. Сільвестр Апанасавіч браў удзел у вайне з Рэччу Паспалітай у другой палове XVII стагоддзя. За заслугі быў узнагароджаны маёнткам у .
Унук Емяльян Сямёнавіч меў два сыны — Дзмітрый і Аляксей. У Аляксея, прадзеда будучага прэм’ер-міністра, ад шлюбу з Марыяй Апанасаўнай Мешчарынавай нарадзіліся шасцёра сыноў і пяць дачок. Адзін з сыноў, Аляксандр, быў ад'ютантам Суворава, іншы — — стаў сенатарам, двое, і Дзмітрый, даслужыліся да генералаў. Адна з пяці сясцёр дзеда Пятра Сталыпіна выйшла замуж за Міхаіла Васільевіча Арсеньева. Іх дачка Марыя стала маці вялікага рускага паэта, драматурга і празаіка М. Ю. Лермантава. Такім чынам, Пётр Аркадзьевіч даводзіўся Лермантаву траюрадным братам. Пры гэтым у сям’і Сталыпіных стаўленне да свайго знакамітага сваяка было стрыманым. Так, дачка Пятра Аркадзьевіча Сталыпіна, Марыя, у сваіх успамінах піша:
Бацька будучага рэфарматара, генерал-ад-артылерыі Аркадзь Дзмітрыевіч Сталыпін, вылучыўся ў час руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў, па сканчэнні якой быў прызначаны губернатарам Усходняй Румеліі і Адрыянопальскага санджака. Ад яго шлюбу з Наталляй Міхайлаўнай , чый род узыходзіць да Рурыка, нарадзіўся ў 1862 годзе сын Пётр.
Радаводнае дрэва Сталыпіных:
Пётр Сталыпін нарадзіўся 2 (14) красавіка 1862 года ў сталіцы Саксоніі Дрэздэне, куды ездзіла да родных яго маці. Праз паўтара месяца — 24 мая — быў хрышчаны ў .
Дзяцінства правёў спачатку ў сядзібе Маскоўскай губерні (да 1869 года), потым у маёнтку Ковенскай губерні. Сям’я выязджала таксама ў Швейцарыю.
Калі прыйшоў час скіраваць дзяцей у гімназію, Аркадзь Дзмітрыевіч купіў дом у суседняй Вільні. Двухпавярховы дом з вялікім садам быў размешчаны на Стэфанаўскай вуліцы (цяпер вуліца Швянта Сцяпона). У 1874 годзе 12-гадовы Пётр быў залічаны ў другі клас Віленскай гімназіі, дзе правучыўся да шостага класа.
У верасні 1879 года 9-ы ваенны корпус пад камандаваннем бацькі быў вернуты з Балгарыі ў горад Арол. Пётр і яго брат Аляксандр былі пераведзеныя ў Арлоўскую мужчынскую гімназію. Пятра залічылі ў сёмы клас. Паводле слоў Б. Фёдарава, ён «вылучаўся сярод гімназістаў разважлівасцю і характарам».
3 чэрвеня 1881 года 19-гадовы Пётр скончыў і атрымаў атэстат сталасці. Ён з’ехаў у Санкт-Пецярбург, дзе 31 жніўня паступіў на натуральнае аддзяленне (спецыяльнасць — аграномія) фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага Імператарскага ўніверсітэта. Падчас навучання Сталыпіна адным з выкладчыкаў універсітэта быў знакаміты рускі навуковец Д. І. Мендзялееў. Ён прымаў у яго экзамен па хіміі і паставіў «выдатна»20—24.
Жаніўся 22-гадовы Пётр у 1884 годзе, з’яўляючыся студэнтам, што для таго часу было вельмі не тыповай з’явай. За нявестай быў значны пасаг: радавы маёнтак сям’і Нейдгарт — 4845 дзесяцін у Чыстопальскім павеце Казанскай губерні (Сам П. А. Сталыпін на 1907 год меў радавыя маёнткі 835 дзесяцін у Ковенскай і 950 — у Пензенскай губернях, а таксама набыты маёнтак у 320 дзесяцін у Ніжагародскай губерні).
Жаніцьба Сталыпіна была звячана з трагічнымі акалічнасцямі. На з князем загінуў старэйшы брат Міхаіл. Існуе паданне, што пазней сам Сталыпін таксама страляўся з забойцам брата. Падчас дуэлі ён быў паранены ў правую руку, якая пасля гэтага дрэнна функцыянавала, што часта адзначалі сучаснікі. Міхаіл быў заручаны з імператрыцы Марыі Фёдараўны Вольгай Барысаўнай Нейдгарт, якая з’яўлялася прапраўнучкай вялікага рускага палкаводца Аляксандра Суворава. Існуе паданне, што на божай пасцелі брат паклаў руку Пятра на руку сваёй нявесты. Праз некаторы час Сталыпін прасіў яе рукі ў бацькі Вольгі Барысаўны, паказаўшы пры гэтым на свой недахоп — «маладосць». Будучы цесць (правадзейны таемны саветнік, чын II класа), усміхнуўшыся, адказаў, што «маладосць — гэта тая нястача, якая выпраўляецца кожны дзень»20—24. Шлюб аказаўся вельмі шчаслівым. У пары Сталыпіных нарадзіліся пяць дачок і адзін сын. Сведчанняў пра якія-небудзь скандалы ці здрады ў іх сям’і няма.
Паводле розных крыніц, сваю дзяржаўную службу малады Сталыпін пачаў у . Аднак, згодна з «Фармулярным спісам пра службу Саратаўскага Губернатара» 27 кастрычніка 1884 года, яшчэ будучы студэнтам, ён быў залічаны на службу ў Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі.
Згодна з тым жа дакументам, 7 кастрычніка 1885 года Саветам Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Сталыпін «сцвярджаецца кандыдатам фізіка-матэматычнага факультэта», што давала яму адразу больш высокі службовы чын, адпавядала атрыманню навуковай ступені і сканчэнню ўніверсітэцкай адукацыі.
На апошнім курсе навучання ім была падрыхтавана выпускная праца эканоміка-статыстычнай тэматыкі — «Тытунь (тытунёвыя культуры ў Паўднёвай Расіі)».
Наступны запіс Фармулярнага спіса пацвярджае, што 5 лютага 1886 года Сталыпін «паводле прашэння пераведзены на службу ў лік урадоўцаў, прылічаных да Дэпартамента земляробства і сельскай прамысловасці» Міністэрства дзяржаўных маёмасцей.
Дакументы, што адносяцца да пачатковага перыяду службы П. А. Сталыпіна, у дзяржаўных архівах не захаваліся.
Пры гэтым паводле запісаў у вышэйзгаданым Фармулярным спісе, малады ўрадовец рабіў бліскучую кар’еру. У дзень сканчэння Універсітэта, 7 кастрычніка 1885 года, яму быў дараваны чын калежскага сакратара (што адпавядала X класу табеля аб рангах, хаця звычайна выпускнікі ўніверсітэта вызначаліся на службу з чынам XIV і вельмі рэдка XII класа); 26 студзеня 1887 года ён робіцца памочнікам столаначальніка Дэпартамента земляробства і сельскай прамысловасці.
Менш чым праз год (1 студзеня 1888 года) Сталыпін — з адступам ад кар’ерных адпаведнасцей і правіл — быў «узведзены ў званне камер-юнкера Двара Яго Імператарскай Вялікасці».
7 кастрычніка 1888 года, роўна праз тры гады пасля атрымання першага кар’ернага чыну, П. А. Сталыпін узведзены ў тытулярныя саветнікі (IX клас).
Праз пяць месяцаў у Сталыпіна чарговы кар’ерны ўзлёт: ён перайшоў на службу ў Міністэрства ўнутраных спраў і 18 сакавіка 1889 года быў прызначаны Ковенскім павятовым правадыром дваранства і старшынёй Ковенскага суда сусветных пасярэднікаў (на пасаду V класа дзяржаўнай службы, што на 4 рангі вышэй толькі што прысвоенага яму чына тытулярнага саветніка). Для сучаснага разумення: гэта як калі б 26-гадовага ваеннага капітана прызначылі на пасаду вышэй палкоўніцкай.
Служба ў Коўне
Сталыпін правёў на службе ў Коўне каля 13 гадоў — з 1889 па 1902 гады. Гэты час яго жыцця, паводле сведчання дачкі Марыі, быў самым спакойным.
Па прыездзе ў Коўна малады павятовы правадыр дваранства з галавой акунуўся ў справы краю. Прадметам яго клопату з’яўлялася Сельскагаспадарчае таварыства, якое, па сутнасці, узяло пад кантроль і апеку ўсё мясцовае гаспадарчае жыццё. Галоўнымі заданнямі таварыства былі асвета сялян і павелічэнне прадукцыйнасці іх гаспадарак. Асноўная ўвага надавалася ўкараненню перадавых метадаў гаспадарання і новых сартоў зерневых культур. Падчас службы правадыром дваранства Сталыпін блізка пазнаёміўся з мясцовымі патрэбамі, атрымаў адміністрацыйны досвед.
Стараннасць на службе была адзначана новымі і ўзнагародамі. У 1890 годзе ён быў прызначаны ганаровым міравым суддзёй, у 1891 узведзены ў калежскія асэсары, у 1893 узнагароджаны першым ордэнам Св. Ганны, у 1895 узведзены ў надворныя саветнікі, у 1896 атрымаў прыдворнае званне камергера, у 1899 узведзены ў калежскія, а ў 1901 і ў стацкія саветнікі.
Апроч спраў павета, Сталыпін займаўся сваім маёнткам у Калнабержэ, дзе вывучаў земляробства і праблемы сялянства.
Падчас жыцця ў Коўне ў Сталыпіна нарадзіліся чатыры дачкі — Наталля, Алена, Вольга і Аляксандра.
Гродзенскі губернатар
У сярэдзіне мая 1902 года П. А. Сталыпін вывез сваю сям’ю з найбліжэйшымі дамачадцамі «на воды» ў невялікі нямецкі горад :59. У сваіх успамінах старэйшая дачка Марыя апісвае гэты час як адзін з самых шчаслівых у жыцці сям’і Сталыпіных. Яна адзначыла таксама, што прапісаныя нямецкімі лекарамі гразевыя ванны для хворай правай рукі бацькі сталі даваць — да радасці ўсёй сям’і — станоўчыя вынікі:110—113.
Праз дзесяць дзён сямейная ідылія нечакана завяршылася. Ад міністра ўнутраных спраў В. К. Плевэ, які змяніў забітага рэвалюцыянерамі Д. С. Сіпягіна, прыйшла тэлеграма з вымогай з’явіцца ў Пецярбург. Праз тры дні прычына выкліку стала вядомай — П. А. Сталыпін 30 мая 1902 года быў нечакана прызначаны гродзенскім губернатарам. Ініцыятыва пры гэтым зыходзіла ад Плевэ, які ўзяў курс на замяшчэнне губернатарскіх пасад мясцовымі землеўласнікамі.
21 чэрвеня Сталыпін прыбыў у Гродна і прыступіў да выканання абавязкаў губернатара. У кіраванні губерні былі некаторыя асаблівасці: губернатар быў падкантрольны Віленскаму генерал-губернатару; губернскі цэнтр Гродна быў меншы двух павятовых гарадоў Беластока і Брэст-Літоўска; нацыянальны склад губерні быў неаднастайны (у вялікіх гарадах пераважалі яўрэі; дваранства, галоўным чынам, было польскім, а сялянства — беларускім).
Па ініцыятыве Сталыпіна ў Гродне былі адкрыты яўрэйскае двухкласнае народнае вучылішча, рамеснае вучылішча, а таксама жаночае прыходскае вучылішча асаблівага тыпу, у якім, апроч агульных прадметаў, выкладаліся маляванне, чарчэнне і рукадзелле.
На другі дзень працы ён зачыніў Польскі клуб, дзе панавалі «паўстанцкія настроі».
Асвоіўшыся на пасадзе губернатара, Сталыпін пачаў праводзіць рэформы, якія ўключалі рассяленне сялян на хутары, ліквідацыю , укараненне штучных угнаенняў, палепшаных сельскагаспадарчых прылад, шматпольных сяўбаабаротаў, меліярацыі, развіццё кааперацыі, сельскагаспадарчую адукацыю сялян.
Такія навінкі выклікалі крытыку буйных землеўласнікаў. На адным з пасяджэнняў князь Святаполк-Чацвярцінскі заявіў, што «нам патрэбна працоўная сіла чалавека, патрэбная фізічная праца і здольнасць да яе, а не адукацыя. Адукацыя павінна быць даступна забяспечаным класам, але не масе…». Сталыпін даў рэзкі адказ:
Саратаўскі губернатар