Вялі́кі князь Мікала́й Мікала́евіч (Мало́дшы), (; , Санкт-Пецярбург — 5 студзеня 1929, Антыб, Францыя) — першы сын вялікага князя Мікалая Мікалаевіча (старэйшага) і вялікай княгіні Аляксандры Пятроўны (народжанай прынцэсы Альдэнбургскай), унук Мікалая I; генерал-ад'ютант (1904), генерал ад кавалерыі (6 снежня 1900).
Вярхоўны галоўнакамандуючы усімі сухапутнымі і марскімі сіламі Расійскай Імперыі ў пачатку Першай сусветнай вайны (1914—1915); з 23 жніўня 1915 года да сакавіка 1917 — намеснік Яго Імператарскай Вялікасці на Каўказе, галоўнакамандуючы Каўказскай арміяй і вайсковы наказны атаман Каўказскіх казачых войскаў.
Яго жонка з 29 красавіка (12 мая) 1907 года — Анастасія (Стана) Чарнагорская, у першым шлюбе княгіня Раманаўская герцагіня Лейхтэнбергская.
Тытулаванні і мянушкі
У арміі атрымаў мянушку «Лукавы» за празмернае славалюбства, прагу ўлады, «абмежаванасць духоўных якасцяў, злы і пагардлівы характар», за тое, што «аддаваў перавагу працу за кулісамі і станавіўся, такім чынам, безадказным перад грамадскай думкай»Фамін С. В. Залаты клінок Імперыі // Граф Келер : НП «Пасеў», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стар. 428Сухамлінаў В. А. Успаміны, С.315.
Лукавы, як празвала Мікалая Мікалаевіча ўся кавалерыя ад генерала да салдата, — запазычаная гэта мянушка з слоў малітвы: «барані нас ад лукавага» … Імператарская пара называла дзядзьку Мікалая II «Мікалаша».
Роля ў развіцці псовага палявання
У 1887 годзе Мікалай Мікалаевіч купіў маёнтак, які прыйшоў ў заняпад у вёсцы Пяршына Алексінскага павета Тульскай губерні і заснаваў там Пяршынскае вялікакняжаскае паляванне. У Пяршыне была добра пастаўлена селекцыйная праца. Пяршынскія рускія сабакі харты лічыліся ўзорнымі. Шчанюкоў шырока раскуплялі замежнікі. Лічыцца, што менавіта Пяршынскае паляванне спрыяла папулярызацыі гэтай пароды ў свеце і яе захаванню пасля рэвалюцыіДар’я Ібрагімава Пяршынскае паляванне. Robb Report № 8 (48) верасня 2008Рускі псовы хорт. // Мой сябар. Сабака. № 1. 2013. с. 10 — 17.Дзмітрый Кусаў Пяршынскае паляванне. Аб сяле Пяршына і знакамітым Пяршынскім Імператарскім паляванні . Таксама менавіта ў Пяршына была выведзена кіраўніком спраў вялікага князя Д. П. Вальцавым парода «рускі рабы ганчак» . Праіснавала Пяршынскае паляванне да 1914 года.
Ваенная кар’ера
thumb|злева|140px|У форме лейб-гвардыі гусарскага палка. Карыстаўся папулярнасцю ў войску.
Удзельнік руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў, знаходзіўся для асаблівых даручэнняў пры сваім бацьку — галоўнакамандуючым.
З 6 мая 1884 года — камандзір лейб-гвардыі гусарскага палка. З 10 лістапада 1890 года — камандзір 2-й брыгады 2-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі, з 11 снежня 1890 года — 2-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі. З 6 мая 1895 года — генерал-інспектар кавалерыі (па 8 чэрвеня 1905 года).
З 8 чэрвеня 1905 года па 26 ліпеня 1908 года — старшыня Савета дзяржаўнай абароны (СДА: створаны па ініцыятыве М. М. 5 мая 1905 года). Правёў перагляд Палажэння аб палявым кіраванні войскамі і распрацоўку новага статута ў 1908 годзе, пастаянна ўмешваўся ў працу ваеннага і марскога міністраў, што стварала разнабой у кіраванні войскамі.
З 26 кастрычніка 1905 года — адначасова з старшынствам у СДА, Галоўнакамандуючы войскамі Гвардыі і Санкт-Пецярбургскай ваеннай акругі.
C 28 лютага 1909 года — папячыцель Афіцэрскага сходу Арміі і Флота.
Перад Вялікай вайной — генерал-ад'ютант, галоўнакамандуючы войскамі гвардыі і Пецярбургскай ваеннай акругі, генерал ад кавалерыі, Яго Імператарская Высокасць, Вялікі князь.
Першая сусветная вайна
20 ліпеня 1914 года, напярэдадні Першай сусветнай вайны, быў прызначаны Мікалаем Вярхоўным Галоўнакамандуючым усімі сухапутнымі і марскімі сіламі. Пры Мікалаю Мікалаевічу былі створаны Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага і штаб. Месцам Галоўнай кватэры абраныя Баранавічы, начальнікам штаба Стаўкі прызначаны генерал М. М. Янушкевіч, а генерал-кватэрмайстарам генерал Ю. Н. Данілаў.
Быў вядомы тым, што на прастоле Вярхоўнага галоўнакамандуючага назваў «далёка не своечасовымі» словы біскупа Таўрычнага і Сімферопальскага Дзімітрыя ў абарону асоб, якіх несправядліва забівалі за тое, што яны насілі нямецкія прозвішчы <ref>' С. В. Фамін Залаты клінок Імперыі // Граф Келер М .: НП «Пасеў», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стар. 387</ref>Генерал ад інфантэрыі М. М. Янушкевіч: "нямецкую паскудства звольніць, і без пяшчот … ". Дэпартацыі ў Расіі 1914—1918 гг. С.53.
10 кастрычніка 1914 года ўзнагароджаны ордэнам Святога Георгія 3-й ступені «у аддзяку мужнасці, рашучасці і непахіснай настойлівасці ў правядзенні планаў ваенных дзеянняў, пакрыўшых неўвядальнай славай рускую зброю».
9 сакавіка 1915 года ўзнагароджаны ордэнам Святога Георгія 2-й ступені за ўзяцце крэпасці Перамышль.
12 красавіка 1915 года ўзнагароджаны Георгіеўскай шабляй, упрыгожанай дыяментамі, з надпісам «За вызваленне Чырвонай Русі».
Пераацэнка вялікім князем сваіх здольнасцяў пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя абвінавачванні, пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найбольш значных эпізодаў стала завяршыўшаяся пакараннем смерцю невінаватага справа палкоўніка Мясаедава, дзе Мікалай Мікалаевіч гуляў першую скрыпку разам з А. І. Гучковым С. В. Фамін Залаты клінок Імперыі // Граф Келер М .: НП «Пасеў», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стар. 420. Камандуючы фронтам, з прычыны рознагалосся суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё роўна павесіць!».
Гэта справа, у якім вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і адыграла сваю ролю ў тым ліку ў майскім 1915 года нямецкім пагроме ў Маскве . Вядомы рускі даследчык праф. Каткоў пісаў:
Атрымаўшы ў арміі мянушку «Лукавы» за празмернае славалюбства і прагу ўлады, па сведчанні блізка з ім супрацоўнічага У. А. Сухамлінава, валодаўшы «абмежаванымі духоўнымі якасцямі, злым і напышлівым характарам», за тое, што «аддаваў перавагу працы за кулісамі і станавіўся, такім чынам, безадказным перад грамадскай думкай» Сухамлінаў У. А. Успаміны, стар.315. Дадзеныя якасці адзначаліся наведвальнікамі Стаўкі, Імператрыцай Аляксандрай Фёдараўнай, «царскім сябрам» Р. Я. Распуціным.
Ваенны міністр У. А. Сухамлінаў сведчыў:
Усё ж не гэтыя парушэнні вялікага князя як Вярхоўнага галоўнакамандуючага прымусілі Імператара прыняць рашэнне аб устараненні вялікага князя з гэтай пасады: як піша ваенны гісторык А. А. Кярсноўскі, да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа» А. А. Кярсноўскі Гісторыя Рускай Арміі. Т.3. С.306.
Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дадому С. В. Фамін Залаты клінок Імперыі // Граф Келер М .: НП «Пасеў», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стар. 429:
Генерал М. В. Аляксееў, які прыехаў у верасні 1914 года ў Стаўку таксама быў «здзіўлены панавальнай там бязладзіцай, разгубленасцю i засмучэннем. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-Заходняга фронту і не ведаюць, што рабіць»Нататкі М. М. Раманава // Чырвоны архіў. Т.47-48. М.1931. С.162
Няўдачы на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі ўзарваныя ўмацавання Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць не спраўляючагася вялікага князя і сам устаць на чале Рускай арміі. Па ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага такое рашэнне Імператара было адзіным выхадам :
На Каўказе
года М. М. выехаў з Стаўкі ў свой маёнтак Пяршына, дзе затрымаўся на тры тыдні, адкуль прыбыў у Тыфліс. Разам з ім у Тыфліс прыбыў М. М. Янушкевіч.
Заставаўся на Каўказе да 1917 года. Так як грамадзянскае кіраванне краем патрабавала сталага знаходжання вялікага князя ў Тыфлісе, непасрэднае камандаванне ўласна войскамі Каўказскай арміі было даверана генералу М. М. Юдзенічу. У Тыфлісе заставалася арганізацыйна-тылавая частка штаба арміі з начальнікам штаба генералам Балхавіцінавым на чале. Такі парадак усталяваўся яшчэ пры папярэдніку вялікага князя графе І. І. Варанцове-Дашкавым і захаваўся пры Мікалаю Мікалаевічу.
У 1915—1916 гадах Каўказская армія правяла шэраг паспяховых аперацый супраць турак, выдаліўшы іх ад рускіх межаў (гл. Каўказскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны). У сувязі з трывожным становішчам у Персіі, у Казвіне быў сфармаваны асобны экспедыцыйны корпус Баратава, які хутка ачысціў ад германска-турэцкага ўплыву паўночную Персію.
У перыяд яго намесніцтва разглядалася пытанне аб увядзенні земства на Каўказе, для чаго ўвясну 1916 года была склікана краявая нарада ў Тыфлісе.
11 мая 1916 года, па хадайніцтве Севастопальскай гарадской думы, Мікалай II зацвердзіў Вялікага князя Мікалая Мікалаевіча ў званні «Ганаровы грамадзянін горада Севастопаля» Вялікі князь апынуўся ганаровым грамадзянінам Севастопаля.
У лістападзе 1916 года М. М. выклікаўся ў Стаўку ў Магілёве для размовы з Мікалаем II. У снежні 1916 года ў Маскве адбылася таемная нарада змоўшчыкаў пад старшынствам князя Г. Я. Львова. Меркавалася, што Мікалай II будзе зрынуты, а ўсерасійскі прастол зойме Мікалай Мікалаевіч. Прапанова аб заняцці прастолу была перададзена М. М. 1 студзеня 1917 года праз ўдзельнічага у нарадзе Тыфліскага гарадскога галаву, старшыню Каўказскага аддзела Усерасійскага саюза гарадоў А. І. Хацісава. Па ўспамінах Хацісава, М. М. папрасіў некаторы час на разважанне, а праз два дні адмовіўся ад зробленай прапановы, заявіўшы, што «мужык» і «салдат» не зразумеюць гвалтоўнага перавароту.Спірыдовіч А. І. Вялікая Вайна і Лютаўская Рэвалюцыя 1914—1917 гг.
Пра падзеі Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе вялікі князь даведаўся ў Батумі, куды ездзіў на сустрэчу з камандуючым Чарнаморскім флотам адміралам А. В. Калчаком.
Вялікі князь выехаў з Тыфліса ў суправаджэнні свайго брата, вялікага князя Пятра Мікалаевіча, і яго сына, князя Рамана Пятровіча, і прыбыў у Стаўку ў Магілёў , каб заняць пасаду Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. Аднак, атрымаўшы ліст кіраўніка Часовага ўрада князя Г. Я. Львова з рашэннем Часовага ўрада аб немагчымасці для яго быць Вярхоўным Галоўнакамандуючым, пасля нарады з генералам М. В. Аляксеевым, адмовіўся ад гэтай пасады і выйшаў у адстаўку.
Пакінуў ваенную дзейнасць і з’ехаў у крымскі маёнтак Дзюльбер, які належаў яго малодшаму брату Пятру Мікалаевічу. У маёнтку ён жыў у час падзей кастрычніцкага перавароту і падчас германскай акупацыі Крыму ў 1918 годзе, ні з кім не размаўляючы і нікога не прымаючы. Па ўспамінах П. М. Урангеля, які гэтак жа знаходзіўся ў той перыяд у Крыме, на наступны дзень пасля заняцця германцамі Карэіза ў Дзюльбер прыбылі прадстаўнікі германскага камандавання. Мікалай Мікалаевіч перадаў прыехаўшым «што, калі яны жадаюць бачыць яго, як ваеннапалоннага, то ён, вядома, гатовы гэтаму падпарадкавацца, калі ж іх прыезд ёсць просты візіт, то ён не знаходзіць магчымым яго прыняць». Нямецкія афіцэры трымалі сябе карэктна і перадалі, што вялікі князь ні ў чым сціснутым не будзе. На пытанне афіцэраў, ці мае патрэбу ён у германскай ахове, Вялікі князь адказаў, што ён лічыць за лепшае сфармаваць рускую ахову, што і было зроблена.
Па ўспамінах Ф. Ф. Юсупава, таксама які знаходзіўся ў Крыме ў той перыяд, у маі 1918 года ў Крым прыбыў ад’ютант германскага імператара, з даручэннем ад апошняга знайсці якога-небудзь з Раманавых, каб той падпісаў Брэст-Літоўскі дагавор ў абмен на расійскі прастол. Усё з тых, да каго ад’ютант звярнуўся з гэтай прапановай яго гнеўна адхілілі, а Вялікі князь Аляксандр Міхайлавіч заявіў, «што ў сям’і яго не было, няма і не будзе здраднікаў».
З пагрозай уступлення ў Крым чырвоных войскаў у канцы сакавіка 1919 года пакінуў рускую зямлю на англійскім дрэдноўце «Мальбара», разам з імператрыцай Марыяй Фёдараўнай і іншымі членамі Расійскага Імператарскага Дома, якія заставаліся ў Крыме.
У эміграцыі
У эміграцыі з красавіка 1919 года жыў у Італіі у Генуі ў якасці госця караля Віктара Эмануіла III, свайго сваяка.