Мары́я Ю́зафаўна Чарно́ўская (каля 1790 — ) — беларуская фалькларыстка і этнограф пачатку XIX стагоддзя. Адна з першых даследчыц, якая апублікавала беларускія народныя песні з арыгінальным вымаўленнем і нотамі.

Біяграфія Паходзіла са шляхецкага роду Чарноўскіх. Яе дзед, Міхал Чарноўскі (нарадзіўся ў 1699 годзе), займаў пасаду падчашага лятычэўскага, валодаў маёнткам Беразытна і быў жанаты з Тарэзай Свяціцкай, прадстаўніцай старога роду з Мінскага ваяводства. У іх сям’і нарадзіліся тры сыны: Юзаф, Габрыэль і Андрэй.

Бацька Марыі, Юзаф Чарноўскі (нарадзіўся каля 1736 года), 17 сакавіка 1784 года атрымаў ад караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ганаровы тытул лоўчага мсціслаўскага. Паводле даследавання гісторыка Антона Мілера «Першая пасляраздзельная літоўская канспірацыя (1796—1797)» (, 1936), Юзаф Чарноўскі ўдзельнічаў у антырасійскім падполлі і змове супраць імператара Паўла I. У лістападзе 1797 года ён быў пазбаўлены ўсіх правоў расійскімі ўладамі, аднак у 1801 годзе патрапіў пад амністыю імператара Аляксандра I. У гэты перыяд Юзаф Чарноўскі выконваў функцыі адміністратара ў маёнтку Кайраны пад Вільняй, які належаў грамадскаму дзеячу Юзафу Лявону Лапацінскаму.

Маці даследчыцы, Петранэла Ваяводская (13 ліпеня 1755, Губенічы — 8 студзеня 1829, Вільня), паходзіла з роду герба «Абданк». Акрамя Марыі, якая была самай малодшай, у сям’і выхоўваліся чатыры сыны: Казімір, мастак і мастацтвазнаўца Міхал (1786—1861), Людвік і доктар медыцыны Станіслаў (1789—1856).

Вялікую частку жыцця Марыя Чарноўская пражыла ў Вільні. Яна не мела ўласнай сям’і, памерла 21 чэрвеня (3 ліпеня па новым стылі) 1870 года ва ўзросце 80 гадоў ад запалення лёгкіх і была пахаваная на могілках Росы.

Даследчая дзейнасць У 1816—1817 гадах даследчыца праводзіла палявыя назіранні і запісвала беларускія песні і абрады ў вёсцы Губеншчына (сучасная назва — Губіншчына) Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерні.

Вынікам гэтай працы стаў навуковы артыкул «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях вясковага люду на Белай Русі» (апублікаваны ў часопісе «Dziennik Wileński» ў 1817 годзе, том 6, № 34). У ім упершыню былі пададзены беларускія народныя песні ў арыгінальным вымаўленні, з нотамі і навуковым каментарыем, а таксама дадзены тлумачэнні некаторым словам. Чарноўская апісала народныя святы (Купалле, Радаўніца), вобразы беларускай міфалогіі, сялянскі побыт, стравы і адзенне. Яна звярнула ўвагу на глыбокую самабытнасць духоўнай культуры беларускага народа, пры гэтым падкрэсліла, што менавіта сялянства з’яўляецца галоўным захавальнікам старадаўніх традыцый. У цэнтр мясцова-краязнаўчай праблематыкі яна ставіла фальклорна-этнаграфічны аспект.

Неўзабаве праца даследчыцы была перакладзена на рускую мову. Яе перадрукавалі ў часопісах «Вестник Европы» (1818 год, том 102) і «Северный архив» (1822 год, том 4).

Прызнанне і памяць Артыкул Марыі Чарноўскай высока ацэньваўся наступнымі пакаленнямі навукоўцаў. Выдатны этнограф і кампазітар Оскар Кольберг згадаў яе імя і працу ў сваім фундаментальным томе «Bialorus — Polesie» (1968). Мовазнаўца і фалькларыст Яўхім Карскі ў першым томе свайго даследавання «Беларусы» (1903) сцвярджаў, што яе публікацыя не страціла каштоўнасці для даследчыкаў нават праз стагоддзе.

Запісы Чарноўскай былі ўключаны ў «Анталогію беларускай народнай песні», якую ўклалі Генадзь Цітовіч і Рыгор Шырма. Звесткі пра яе дзейнасць змешчаны ў «Кароткай энцыклапедыі Беларускай ССР» (1981), выданні «Гісторыя беларускага тэатра» (1983), энцыклапедыях «Этнаграфія Беларусі» (1989), «Беларускі фальклор» (2006) і «Міфалогія беларусаў» (2011). У пятым томе «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1987) біяграфічную даведку пра яе склаў гісторык і літаратуразнаўца Генадзь Каханоўскі. Творчы партрэт даследчыцы таксама аналізаваў фалькларыст Уладзімір Васілевіч у сваёй кнізе «Збіральнікі» (1991).

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце Катэгорыя:Памерлі 3 ліпеня Катэгорыя:Памерлі ў 1870 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Вільні Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы Катэгорыя:Фалькларысты XIX стагоддзя Катэгорыя:Этнографы XIX стагоддзя Катэгорыя:Жанчыны Беларусі Катэгорыя:Памерлі ад запалення лёгкіх