Republika Srpska jest, prema Dejtonskom sporazumu, jedan od dva entiteta u Bosni i Hercegovini (pored Federacije Bosne i Hercegovine) i zauzima 49% njene teritorije. Nalazi se u sjevernim i istočnim dijelovima zemlje, a prema popisu stanovništva iz 2013. imala je 1.228.423 stanovnika. Njen najveći grad i administrativno središte je Banja Luka.
Republika Srpska uspostavljena je 1992. na početku rata u Bosni i Hercegovini, s ciljem zaštite interesa Srba u Bosni i Hercegovini. Tokom sukoba, s teritorija pod kontrolom Republike Srpske protjerana je većina Hrvata i Bošnjaka, dok su brojni Srbi raseljeni ili protjerani iz Federacije Bosne i Hercegovine u Republiku Srpsku. Dejtonskim sporazumom iz 1995. Republika Srpska je službeno priznata kao jedan od dva entiteta Bosne i Hercegovine. Danas u njoj većinom živi srpsko stanovništvo.
Narodna skupština Republike Srpske vrši ustavotvornu i zakonodavnu vlast, a čini je 83 zastupnika koji se biraju na izborima svake četiri godine. Vlada Republike Srpske vrši izvršnu vlast. Predsjednik Republike Srpske se bira na neposrednim izborima svake četiri godine. Nivoi vlasti su općina, odnosno grad i entitet.
Historija
Nastanak Predstavnici glavnih političkih i nacionalnih organizacija i institucija srpskog naroda u Bosni i Hercegovini sastali su se 13. oktobra 1990. u Banjoj Luci i osnovali "Srpsko nacionalno vijeće Bosne i Hercegovine" kao koordinaciono i reprezentativno političko tijelo.Foreign Broadcast Information Service Daily Reports: Eastern Europe (1990). p. 58-59. Tokom političke krize koja je uslijedila nakon otcjepljenja Slovenije i Hrvatske od SFR Jugoslavije 25. juna 1991, osnovana je skupština Srba 24. oktobra 1991, kao predstavničko tijelo Srba iz Bosne i Hercegovine.
Srpski politički predstavnici tvrdili su da je to bio neophodan korak, budući da je tadašnji Ustav Bosne i Hercegovine propisivao da se veće promjene mogu donijeti samo jednoglasnim dogovorom sve tri strane. Bošnjaci i Hrvati u Bosni i Hercegovini zalagali su se za nezavisnost, dok su srpski predstavnici insistirali na ostanku u Jugoslaviji.lijevo|mini|Srpske autonomne oblasti u Bosni i Hercegovini 1991. i 1992. godine.Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine, u kojoj su većinu činili bošnjački i hrvatski zastupnici, proglasila je plebiscit nezakonitim, dok ga je Skupština Srba u Bosni i Hercegovini priznala. Dana 21. novembra 1991, Skupština Srba u BiH donijela je odluku da teritorij savezne jugoslavenske države čine sve općine, mjesne zajednice i naseljena mjesta u kojima je na referendumu glasalo više od 50 % građana srpske nacionalnosti, kao i ona područja u kojima su se građani drugih nacionalnosti izjasnili za ostanak u Jugoslaviji.
Skupština Srba u BiH usvojila je 9. januara 1992. deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Dana 28. februara 1992. usvojen je ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine i proglašen da teritorij države uključuje srpske autonomne oblasti, općine i druge srpske etničke entitete u Bosni i Hercegovini (uključujući oblasti opisane kao "mjesta u kojima je srpski narod ostao u manjini zbog genocida provedenog nad njim tokom Drugog svjetskog rata"), te je proglašen dijelom savezne jugoslavenske države.
Od 29. februara do 2. marta 1992, u Bosni i Hercegovini je održan referendum o nezavisnosti. Većina Srba bojkotirala je glasanje obrazlažući da je neustavno, jer je referendum zaobišao pravo veta predstavnika srpskog naroda u parlamentu. Dana 6. aprila 1992, Evropska unija je formalno priznala nezavisnost Bosne i Hercegovine. Srpska Republika Bosna i Hercegovina proglasila je svoju nezavisnost 7. aprila 1992. godine.
Dana 12. augusta 1992. iz naziva ovog entiteta uklonjena je referenca na Bosnu i Hercegovinu, nakon čega je usvojen naziv Republika Srpska.
Tokom raspada Jugoslavije, predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić izjavio je da ne želi da Srpska bude u federaciji zajedno sa Srbijom u Jugoslaviji, već da Srpska treba biti direktno uključena u sastav Srbije.Daily report: East Europe, Issues 191–210. Front Cover United States. Foreign Broadcast Information Service. Pp. 38. (A recorded conversation between Branko Kostic and Srpska's President Radovan Karadzic, Kostic asks whether Karadzic wants Srpska to be an autonomous federal unit in federation with Serbia, Karadzic responds by saying that he wants complete unification of Srpska with Serbia as a unitary state similar to France.)
Rat u Bosni i Hercegovini
desno|mini|280x280piksel|Granice sukobljenih strana prije Dejtonskog sporazuma Dana 12. maja 1992, na zasjedanju skupštine Republike Srpske, Radovan Karadžić najavio je šest "strateških ciljeva" srpskog naroda u Bosni i Hercegovini:
Uspostaviti državne granice razdvajajući srpski narod od druge dvije etničke zajednice. Postaviti koridor između Semberije i Krajine . Uspostaviti koridor u dolini rijeke Drine, odnosno eliminirati Drinu kao granicu koja razdvaja srpske države. Uspostaviti granicu na rijekama Uni i Neretvi. Podijeliti grad Sarajevo na srpski i bošnjački dio i uspostaviti efikasne državne vlasti u oba dijela. Osigurati pristup moru za Republiku Srpsku.
Na istoj sjednici, skupština izglasala je stvaranje Vojske Republike Srpske (VRS) i imenovala Ratka Mladića, zapovjednika Druge vojne oblasti Jugoslavenske narodne armije, za zapovjednika VRS-a. Krajem maja 1992, nakon povlačenja jugoslavenskih snaga iz Bosne i Hercegovine, Druga vojna oblast u osnovi je transformirana u Glavni štab VRS-a. Nova vojska je odmah krenula vojnim putem da ostvari šest "strateških ciljeva" Republike Srpske, koji su potvrđeni operativnom direktivom koju je Ratko Mladić izdao 19. novembra 1992.
VRS je tokom rata u Bosni i Hercegovini proširila granice Republike Srpske. Do 1993, Republika Srpska je kontrolirala većinu teritorije Republike Bosne i Hercegovine, približno 70 %. Konačnim dogovorom postignutim Dejtonskim sporazumom 1995, Republici Srpskoj pripalo je 49 % teritorije Bosne i Hercegovine.
Ratni zločini Od početka rata VRS (Vojska Republike Srpske) i političko rukovodstvo Republike Srpske optuženi su za ratne zločine, zločine protiv čovječnosti, genocid, etničko čišćenje nesrpskog stanovništva, stvaranje i vođenje koncentracionih logora i uništavanjem bosanskohercegovačke kulturne i historijske baštine.
Nezavisni promatrači uglavnom se slažu da su se desila i mnoga silovanja i drugi ratni zločini od strane VRS. Njihove žrtve su bili prvenstveno Bošnjaci, ali i Hrvati.
Visoko klasificirani izvještaj CIA-e, koji je procurio u štampu, otkrio je da srpsko rukovodstvo bilo prvo počinilo zločine, da su izvršili 90% ratnih zločina i bili jedina strana koja je sustavno pokušavala "ukloniti sve tragove drugih etničkih grupa iz svojih teritorija".
Najteže od tih krivičnih djela bio je genocid u Srebrenici 1995. godine, gdje je sistematski pogubljeno preko 8.000 bošnjačkih muškaraca i dječaka, te duga vojna opsada Sarajeva koja je rezultirala sa 12.000 civilnih žrtava.
Etničko čišćenje nesrpskog stanovništva bilo je posebno uobičajeno na teritorijama regije Bosanske Krajine i doline rijeke Drine. U mnogim slučajevima postupak se vodio putem dobro organizirane i efikasne birokratije koju su uspostavile vlasti, kao što je slučaj u Banjoj Luci. Ti i drugi slučajevi etničkog čišćenja dramatično su promijenili demografsku sliku Republike Srpske i Bosne i Hercegovine.
Mnogi zvaničnici Republike Srpske također su optuženi za stvaranje i upravljanje zatočeničkim logorima, posebno Omarska, Manjača, Keraterm, Uzamnica i Trnopolje, u kojima su bile zatočene hiljade ljudi. Duško Tadić, bivši lider SDS-a u Kozarcu i bivši pripadnik paravojnih snaga podržavajući napad na Prijedor, MKSJ je proglasio krivim za zločine protiv čovječnosti, teška kršenja Ženevskih konvencija i kršenja ratnih običaja u logorima Omarska, Trnopolje i Keraterm. U Omarskoj potvrđeno je oko 500 smrtnih slučajeva povezanih sa ovim pritvorskim objektima.
Prema nalazima Državne komisije za dokumentaciju ratnih zločina na teritoriji Bosne i Hercegovine, VRS i drugi neidentifikovani pojedinci iz Republike Srpske tokom rata u BiH uništili su ili oštetili 68,67% ili 789 džamija u džematu. Većina uništenih džamija klasifikovana je kao bosanskohercegovački nacionalni spomenik; neki, uglavnom građeni između 15. i 17. vijeka, bili su na popisu UNESCO-a kao spomenici svjetske baštine. Mnoge katoličke crkve na istoj teritoriji također su uništene ili oštećene, posebno tokom 1995.
Pored svetih spomenika, vojska RS-a, poput Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine, teško su oštetile ili uništile i mnoge svjetovne spomenike. Biblioteka je zapaljena granatiranjem sa položaja VRS oko Sarajeva tokom opsade 1992. godine.
Iako pojedinci odgovorni za uništavanje nacionalne baštine još nisu pronađeni, niti su podignute optužnice, međunarodne agencije za ljudska prava naveliko su izvještavale da su "vlasti srpskog naroda u BiH izdale naredbe ili organizirale ili odobrile napore da unište bošnjačke i hrvatske kulturne i vjerske institucije". U drugim slučajevima, poput slučaja Ferhadije džamije utvrđeno je da su: "Vlasti Banjaluke aktivno su se bavile ili su barem pasivno tolerirale diskriminaciju Muslimana na osnovu njihovog vjerskog i etničkog porijekla." i da "[...] srpska vlada [Republika Srpska] nije ispunila svoju obavezu prema Sporazumu o ljudskim pravima da poštuje i osigura pravo na slobodu vjeroispovijesti bez diskriminacije." Lokalni sudija presudio je da vlasti grada Banje Luke pod kontrolom Srba moraju platiti 42 miliona dolara svojoj islamskoj zajednici za 16 lokalnih džamija uništenih tokom rata u BiH od 1992. do 1995. godine.Godine 1993., Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija stvorilo je u Haagu Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (ICTY) s ciljem privođenja odgovornih osoba za teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava na teritoriji bivše Jugoslavije od 1991. godine. Haški sud je 24. jula 1995. podigao optužnicu protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića zbog optužbi za genocid i zločine protiv čovječnosti; dana 14. novembra 1995., obojica su ponovo optuženi po optužbama specifičnim za genocid u Srebrenici. Haški tribunal je 2. augusta 2001. godine general-majora Radislava Krstića, zapovjednika Drinskog korpusa VRS-a u to vrijeme odgovornog za genocid u Srebrenici, proglasio krivim za genocid. Mnoge druge političke lidere Republike Srpske i oficire VRS-a Haški sud je optužio, sudio i osudio za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti počinjene tokom rata u BiH od 1992. do 1995. godine.