Derventa je grad i središte istoimene općine na sjeveru Bosne i Hercegovine. Graniči sa općinama Brod, Modriča, Doboj, Prnjavor, a na sjeveru je rijeka Sava, koja predstavlja deset kilometara dugu granicu sa Republikom Hrvatskom. Na prostoru površine 517 km2 u 56 naselja i gradu Derventi po popisu iz 1991. godine, živjelo je 56.489 stanovnika, od toga u samom gradu Derventi - 17.748. Prema nezvaničnim rezultatima popisa 2013. u gradu Derventi je živjelo 12.680 stanovnika, a u općini Derventa 30.177.
Historija
Iz osmanlijskih izvora saznajemo da se na mjestu današnjeg grada nalazilo selo Gornja Ukrina, koje je 1600. godine imalo dvije stotine petnaest kuća. Krajem 19. vijeka bio je to već grad sa 3.200 domaćinstava. Prva osnovna škola počela je da radi 1864. a gradska bolnica dvadesetak godina kasnije. Do kraja 19. vijeka već su razvijeni i prvi industrijski pogoni. Izgrađen je parni mlin, tkačnica, štamparija, vodovod, a kroz Derventu je prošla i pruga uskog kolosjeka koja je povezivala Bosanski Brod i Sarajevo. Početkom 20. vijeka Derventa je već postala i bogato trgovačko mjesto, a njena okolina važila je kao jedan od najplodnijih krajeva tadašnje Bosne. Pred Prvi svjetski rat u Derventi su otvorene gimnazija, učiteljska i poljoprivredna škola. Nakon Drugog svjetskog rata u kome je život izgubilo oko 1000 ljudi sa ovog područja i znatnih razaranja, Derventa 1980-ih godina dostiže vrhunac u svom razvoju i svrstava se u gornji dio ljestvice srednje razvijenih općina Bosne i Hercegovine. Pred posljednji rat od 57.000 stanovnika općine u industriji tekstila, kože i obuće, crne metalurgije i metaloprerade, poljoprivredne proizvodnje, građevinarstvu, grafičkoj industriji i drugim pratećim djelatnostima bilo je trinaest i po hiljada zaposlenih. Derventa je imala 17.000 stanovnika, a sa svim centrima mjesnih zajednica bila je povezana kategorisanim putevima. Do važnijih centara u širem okruženju i centara susjednih općina vodili su magistralni putevi. To je sa njenim geografskim položajem činilo posebnu pogodnost za protok roba, ljudi i brzu komunikaciju sa većim regionalnim centrima bivše Jugoslavije.
Derventa u ratu u Bosni i Hercegovini odnosi se na vojne operacije, ratne zločine, razaranja i demografske promjene na području Dervente tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine. Derventa je bila jedno od važnijih ratišta u Bosanskoj Posavini, a borbe za grad i njegovu okolinu pratile su masovna zatvaranja civila, zlostavljanja u logorima, razaranje vjerskih i stambenih objekata te veliko raseljavanje stanovništva.
Rat u Bosni i Hercegovini Derventa je bila jedno od važnijih ratišta u Bosanskoj Posavini, a borbe za grad i njegovu okolinu pratile su masovna zatvaranja civila, zlostavljanja u logorima, razaranje vjerskih i stambenih objekata te veliko raseljavanje stanovništva.<ref name="DetektorFacts">
Uoči rata Derventa je bila etnički mješovita općina u sjevernoj Bosni, smještena na prostoru Bosanske Posavine. Tokom raspada SFRJ i jačanja nacionalnih stranaka područje općine dobilo je dodatni strateški značaj zbog cestovnih pravaca koji povezuju sjevernu Bosnu sa zapadnim dijelovima zemlje i sa susjednom Hrvatskom.
Tok rata Prema sudski utvrđenim činjenicama, u Derventi su se već u aprilu 1992. vodile borbe između JNA i drugih jedinica, uz prisustvo hrvatskih brigada, a grad i okolna naselja bili su izloženi granatiranju, privođenjima i ispitivanjima civila nesrpske nacionalnosti.
U prvoj polovini 1992. Derventa je bila pod kontrolom jedinica Hrvatske vojske i HVO-a, dok je početkom jula 1992. grad zauzela Vojska Republike Srpske u okviru borbi u Bosanskoj Posavini. Nakon promjene kontrole nad gradom uslijedila su dodatna razaranja, protjerivanja i dugotrajne posljedice po lokalno stanovništvo.
Logori i ratni zločini Prema sudski utvrđenim činjenicama koje je sistematizirao Detektor na osnovu pravosnažnih presuda, civili srpske nacionalnosti su krajem aprila 1992. nakon napada u naselju Čardak hapšeni i odvođeni u Dom JNA u Derventi, gdje su zatvorenici premlaćivani, ponižavani i mučeni; jedan zatočenik je ubijen nakon premlaćivanja.
Na području Dervente su od kraja aprila do ljeta 1992. postojali i drugi logori za zatočenike srpske nacionalnosti, uključujući hangar u Rabiću, objekat silosa u Polju i školu u mjestu Poljari, gdje su zatvorenici fizički zlostavljani, izvođeni na prisilne radove, a dio njih korišten za kopanje rovova na borbenim linijama.
S druge strane, sudski utvrđene činjenice i novije optužnice domaćih pravosudnih institucija bilježe i zločine nad civilima hrvatske nacionalnosti. U maju 1992. civili hrvatske nacionalnosti bili su zatvarani u fiskulturnoj sali osnovne škole u Kalenderovcima, gdje su pojedini zatočenici izvođeni i premlaćivani. Detektor također navodi da su osobe srpske nacionalnosti tokom juna 1992. držane zatvorene u školi u Poljarima, gdje su premlaćivane, te da je jedan zatvorenik ubijen ispred logora.
Godine 2023. potvrđena je i optužnica protiv bivšeg pripadnika 103. brigade HVO-a zbog navodnog učešća u ubistvu, protivzakonitom zatvaranju i zlostavljanju civila srpske nacionalnosti u logoru u zgradi bivšeg Doma JNA u Derventi tokom aprila i maja 1992. godine.
Razaranje vjerskih i kulturnih objekata Rat u Derventi bio je praćen i uništavanjem vjerskih objekata. Franjevački samostan i crkva sv. Marka Evanđelista na Plehanu minirani su 2. jula 1992. i potpuno srušeni. Radio Slobodna Evropa navodi da su srpske snage u julu 1992. minirale i potpuno uništile samostanski kompleks na Plehanu.
Na području Dervente porušena je i gradska džamija iz osmanskog perioda. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u svojoj odluci o mjestu i ostacima graditeljske cjeline navodi da se novi objekt gradi na mjestu Gradske džamije porušene 1992. godine.
Posljedice Posljedice rata u Derventi ogledale su se u velikom broju ubijenih i raseljenih, promjeni etničke strukture stanovništva, te dugotrajnoj sporoj obnovi porušenih naselja i vjerskih objekata. Poslijeratni povratak odvijao se sporo, a razrušene kuće i infrastrukturna devastacija ostali su vidljivi i godinama nakon završetka rata.
Ratna zbivanja u Derventi ostala su predmet sudskih postupaka pred domaćim sudovima i dio su šire historije ratnih zločina u Bosanskoj Posavini.
Geografija mini|Katolička crkva Derventa Općina Derventa nalazi se na sjeveru BIH. Derventa leži na obalama rijeke Ukrine, a sam grad je smješten na desnoj obali Ukrine. Derventa se nalazi na 44°55's.g.š. i 17°54'i.g.d. područje ove općine prostire se između niskih planina: Matojice na sjeverozapadu, Vučjaka na sjeveroistoku i Krnjina na jugozapadu, a na sjeveru je rijeka Sava koja predstavlja 10 km dugu granicu sa Republikom Hrvatskom. Derventa graniči sa općinama Bos.Brod, Modriča, Doboj, Stanari, Prnjavor i Srbac. U saobraćajno-geografskom pogledu općina Derventa ima jako povoljan položaj. Smještena je na raskrsnici putnih pravaca za Bos. Brod, Bos. Šamac, Doboj i B.Luku. U regionalno-geografskom pogledu teritorij općine Derventa pripada makroregiji Peripanonske Bosne, mezoregiji Posavsko-donjovrbasko-donjobosanska. U geotektonskom pogledu prostor ove općine pripada unutrašnjoj srednjobosanskoj flišnoj zoni. u većem dijelu teritorija je aluvijalna ravan koju je izgradila rijeka Sava i njene pritoke u ovom dijelu djelovanjem bočne erozije. Što se tiče geološke građe na ovom prostoru najviše dominiraju neogene i kvartarne naslage. Prostor aluvijalne ravni izgrađen je od najmlađih sedimenata: šljunka, pijeska, glina. ovakav geološki sastav imaju brežuljkasta uzvišenja Vučjaka, za razliku od obronaka Matojice gdje više dolaze do izražaja starije eruptivne stijene graniti. U pogledu reljefa ovaj prostor pripada južnom obodu Panonske nizije. To je pretežno brežuljkasto nizijski kraj, kojeg karakterišu niski brežuljci različitog pravca pružanja od 200–250 m nadmorske visine. U klimatskom pogledu prostor općine Derventa ima Cfb-umjerenokontinentalnu klimu sa toplim ljetom. Prosječna godišja temperatura zraka kreće se oko 11 °C. Srednja januarska temperatura je oko -1 °C, a srednja julska iznosi 22 °C. Prosječna godišnja količina padavina kreće se oko 1000 mm. Od vegetacijskog pokrova prisutne su vlažne šume hrasta lužnjaka i poljskog jasena, te umjereno vlažne šume vrba i topola.
Stanovništvo
Austrougarski popisi stanovništva Kotar 1879. 1885. 1895. 1910. Derventa 39 385 43 970 53 136 65 784 Franjo Marić, Pregled pučanstva BiH između 1879. i 1995. godine., II. izdanje, Katehetski salezijanski centar – Zagreb 1996. godine Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Derventa imala je 56.489 stanovnika, raspoređenih u 57 naselja. mini|Dolnjačka džamija Derventa
Nacionalni sastav stanovništva – grad Derventa
Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Derventa
Mjesne zajednice Gradske mjesne zajednice MZ Derventa I MZ Derventa II MZ Derventa III MZ Potočani MZ Ukrina
obuhvataju naseljeno mjesto Derventa (najveći dio)
Prigradska mjesna zajednica - MZ Bišnja - obuhvata naseljena mjesta: Derventa (manji dio), Donja Bišnja, Gornja Bišnja, Osojci i Tetima
Seoske mjesne zajednice MZ Agići - obuhvata naseljena mjesta: Agići, Lug, Lužani i Rapćani MZ Begluci - obuhvata naseljena mjesta: Begluci i Gradac MZ Bijelo Brdo - obuhvata naseljeno mjesto Bijelo Brdo MZ Bosanski Dubočac - obuhvata naseljena mjesta: Bosanski Dubočac i Pjevalovac MZ Bukovica - obuhvata naseljena mjesta: Bukovica Mala i Bukovica Velika MZ Bunar - obuhvata naseljena mjesta: Brezici, Bukovac, Bunar, Kovačevci, Stanići i Velika MZ Cerani - obuhvata naseljeno mjesto Cerani MZ Crnča - obuhvata naseljeno mjesto Crnča MZ Donji Višnjik - obuhvata dio naseljenog mjesta Donji Višnjik MZ Gornji Višnjik - obuhvata naseljeno mjesto Gornji Višnjik i dio naseljenog mjesta Donji Višnjik MZ Kalenderovci - obuhvata naseljena mjesta: Donja Lupljanica, Donji Detlak, Drijen, Gornji Detlak, Kalenderovci Donji i Kalenderovci Gornji MZ Kostreš - obuhvata naseljeno mjesto Kostreš MZ Kulina - obuhvata naseljena mjesta: Gornji Božinci, Kulina i Poljari MZ Kuljenovci - obuhvata naseljeno mjesto Kuljenovci MZ Lupljanica - obuhvata naseljeno mjesto Gornja Lupljanica i Vrhovi MZ Lužani Bosanski - obuhvata naseljeno mjesto Lužani Bosanski MZ Lužani Novi - obuhvata naseljeno mjesto Lužani Novi MZ Mišinci - obuhvata naseljena mjesta: Gradina, Mala Sočanica, Mišinci i Tunjestala MZ Miškovci - obuhvata naseljeno mjesto Miškovci MZ Modran - obuhvata naseljena mjesta: Dažnica i Modran MZ Osinja - obuhvata naseljeno mjesto Osinja MZ Pojezna - obuhvata naseljeno mjesto Pojezna MZ Polje - obuhvata naseljeno mjesto Polje MZ Trstenci - obuhvata naseljeno mjesto Trstenci MZ Velika Sočanica - obuhvata naseljeno mjesto Velika Sočanica MZ Zelenike - obuhvata naseljena mjesta: Šušnjari, Zelenike i Živinice MZ Žeravac - obuhvata naseljeno mjesto Žeravac
Privreda