Reza Shah Pahlavi (perz. رضا شاه پهلوی; rođen kao Reza Khan 15. marta 1878. u Alashtu, Mazandaran; preminuo 26. jula 1944. u Johannesburgu) bio je iranski vojni oficir i državnik, osnivač Pahlavijeve dinastije te šah Irana od 1925. do 1941. godine. Porijeklom prost vojnik u Perzijskoj kozačkoj brigadi, putem vojnog udara 1921. preuzeo je vlast u Teheranu, a 1925. svrgnuo je posljednjeg šaha iz Kadžarske dinastije i parlamentarnom odlukom bio proglašen novim šahom. Tokom svog šesnaestogodišnjeg vladanja sproveo je opsežne modernizacijske reforme, transformirajući Iran u centralističku sekularnu državu po uzoru na savremene evropske nacije, što ga čini jednim od ključnih arhitekata modernog Irana.
Biografija
Rani život i vojni počeci
Reza Khan rođen je 15. marta 1878. u selu Alasht u planinskom okrugu Savadkuh, provincija Mazandaran, kao sin vojnog oficira Abbasa Alija Khana i majke Nushafarin Ayromlu, poreklom iz Gruzije. Otac mu je preminuo kada je Reza bio dijete, a majka ga je odvela u Teheran, gdje se u ranoj mladosti upisao u vojsku. Bez formalnog školovanja, ali snažne volje i izrazite inteligencije, svrstao se kao regrutni vojnik u Perzijsku kozačku brigadu pod ruskim komandantima.
Reza je brzo napredovao kroz vojne činove: 1911. unaprijeđen je u čin poručnika, 1912. u kapetana — zahvaljujući vještom rukovanju mitraljezima — a 1915. dostigao je čin pukovnika. U novembru 1919. odabrao je prezime Pahlavi, ime drevnog iranskog (partskog) jezika i pisma, koje je potom postalo naziv čitave dinastije. Do 1920. dostigao je čin general-bojnika () u Perzijskoj kozačkoj brigadi.
Državni udar i uspon na vlast
U februaru 1921. Reza Khan je na čelu oko 3.000 kozačkih vojnika marširao prema Teheranu i u roku od nekoliko dana zauzeo grad bez ikakvog ozbiljnijeg otpora. Ubrzo je imenovan za ministra rata, a zatim i za premijera (1923.), čime je de facto postao najmoćnija osoba u Iranu, dok je formalni šah Ahmad Shah Qajar boravio u inozemstvu. Dana 31. oktobra 1925. iranski parlament (Madžlis) glasanjem je svrgnuo Ahmada Šaha i povjerio vlast Rezi Khanu, koji je 12. decembra iste godine proglašen šahom pod imenom Reza Shah Pahlavi. Krunidba je održana 25. aprila 1926.
Vladavina (1925–1941)
Modernizacijske reforme
Reza Shah je tokom svog vladanja pokrenuo sveobuhvatan program modernizacije Irana, koji se temeljio na centralizaciji državne vlasti, sekularizaciji i izgradnji infrastrukture. Uveo je obavezan vojni rok i izgradio modernu regularnu vojsku, a s njom i mrežu puteva koji su po prvi put međusobno povezali udaljene pokrajine.
Najambiciozniji infrastrukturni projekt bila je Transiranska željeznica, koja je od Kaspijskog mora na sjeveru do Perzijskog zaljeva na jugu prolazila kroz planinska i pustinjska područja na ukupnoj dužini od oko 1.400 km. Projekt je finansiran isključivo iz državnih sredstava — porezima na uvoz čaja i šećera — bez ijednog stranog zajma, i svečano inauguriran 26. augusta 1938. uz ukupni trošak od oko 500 miliona dolara.
Na polju obrazovanja uveo je besplatno osnovno školovanje, a 1935. svečano je otvorio Teheranski univerzitet, prvu modernu državnu visokoškolsku ustanovu u Iranu, u kojoj su od 1937. studirali i muškarci i žene. Tokom Reza Shahove vladavine u Iranu je osnovano više od 300 modernih škola u Teheranu i provincijskim gradovima, a upis učenika u sekundarno obrazovanje do 1941. dostigao je oko 27.000, dok je između 1936. i 1940. više od 467.000 odraslih naučilo čitati i pisati u sklopu programa obrazovanja za odrasle.
Sekularizacija i sukobi s klerom
Reza Shah je u okviru sekularnih reformi uveo novi građanski i krivični zakonik po uzoru na evropske modele, čime je znatno ograničio nadležnost šerijatskih sudova. Osobito kontroverzan bio je dekret iz 1936. kojim je ženama zabranio nošenje hidžaba na javnim mjestima, što je nailazilo na snažan otpor konzervativnih vjerskih krugova. Uprkos protestima, Reza Shah je mjeru proveo silom, pa su policajci skidali veo ženama na ulici. Paralelno je suzbijao moć plemenskih poglavica i šiitskog sveštenstva, nameći centralnu državnu vlast nad dotad autonomnim regionima.
Drugi svjetski rat i abdikacija
Na početku Drugog svjetskog rata Reza Shah je proglasio iransku neutralnost, odbivši zahtjeve Britanaca i Sovjeta da proteraju oko 1.000 njemačkih tehničara i inženjera koji su radili u Iranu na infrastrukturnim projektima. U augustu 1941., bez zvanične objave rata, britanske i sovjetske trupe ušle su u Iran, brzo savladale skroman iranski otpor i zauzele Teheran. Premijer Mohammad Ali Foroughi pregovarao je s Britancima i Sovjetima te postigao kompromis: Reza Shah abdicira u korist sina, a Pahlavijeva dynastija ostaje na prijestolju. Reza Shah je 16. septembra 1941. potpisao abdikaciju, a prijestolje je preuzeo njegov sin Muhamed Reza Pahlavi.
Egzil i smrt
Nakon abdikacije Britanci su Rezu Šaha odvezli brodom u egzil. Dana 6. oktobra 1941. brod Burma isplovio je iz Bombaja i 18. oktobra stigao na Mauricijus, gdje je bivši šah smješten u vilu Valory u Moki, pod nadzorom britanskih vlasti. U aprilu 1942. prebačen je brodom u Durban, Južnoafrička Unija, a potom na vlastiti zahtjev u Johannesburg, gdje mu je klima više odgovarala.
Reza Shah je živio pod britanskim nadzorom, uz ograničenja kretanja i praćenje prepiske. Zdravlje mu se pogoršavalo, a on je patio od srčane bolesti. Preminuo je 26. jula 1944. u Johannesburgu, u dobi od 66 godina. Posmrtni ostaci su balzamirani i privremeno pohranjeni u Egiptu. Sin Muhamed Reza Pahlavi je 1950. dao prenijeti tijelo u Iran, gdje je sahranjeno u mauzoleju kraj svetišta Shah Abdol-Azim, južno od Teherana. Mauzolej je porušen nakon Islamske revolucije 1979.
Nasljeđe
Historiografska ocjena Reze Šaha ostaje podvojena. Pristalice ga smatraju tvorcem modernog Irana koji je zemlju izveo iz feudalne zaostalosti i postavio temelje sekularnog državnog uređenja. Kritičari s druge strane naglašavaju autoritarnu prirodu njegovih metoda: gušenje slobode govora i štampe, konfiskaciju imovine, zastrašivanje i fizičku likvidaciju protivnika, uključujući ugledne intelektualce i vjerske ličnosti. Wilson centar ocjenjuje da je njegovo vladanje transformiralo Iran, ali da je završilo „u sramoti" i prisilnom abdikacijom pod stranom vojnom silom.
Reference
Vanjski linkovi
Kategorija:Rođeni 1878. Kategorija:Umrli 1944.