Vrelo Bune jest kraško vrelo rijeke Bune u Blagaju, jugoistočno od Mostara. Smješteno je u podnožju strme krečnjačke stijene, uz Blagajsku tekiju, i čini jednu od najprepoznatljivijih prirodno-graditeljskih cjelina u Hercegovini. U hidrogeološkoj literaturi opisuje se kao snažno uzlazno sifonsko kraško vrelo, s velikim kolebanjem protoka i razvijenim podzemnim kanalima.
Položaj Vrelo je na jugoistočnom rubu Blagaja, na lijevoj strani doline Neretve, približno 12 km od Mostara. Buna iz njega istječe kao već formirana rijeka i nakon kratkog toka ulijeva se u Neretvu kod naselja Buna. Širi prostor Blagaja pripada području prelaza između kraških zaravni istočne Hercegovine i dolinskog sistema Neretve, što je odredilo i hidrološke osobine izvorišta.
UNESCO-ov opis prirodno-graditeljske cjeline Blagaja navodi da izvor Bune sa stijenama ima obilježja geomorfološkog i hidrološkog prirodnog spomenika, dok se vrijednost cjeline zasniva na povezanosti vode, stijenskog sklopa, naselja i graditeljskog naslijeđa.
Hidrogeologija Vrelo nastaje na kontaktu krednih krečnjaka i eocenskog fliša. Voda izbija iz pećinskog otvora ispod visoke stijene, pri čemu je tektonski sklop presudan za formiranje izvorišta i okolnog kraškog reljefa. U stručnim opisima klasificira se kao uzlazno sifonsko kraško vrelo, što znači da voda iz dubljih kraških kanala pod pritiskom izlazi prema površini.
Minimalni protok vrela iznosi 3 m³/s, srednji 23,7 m³/s, dok najveći zabilježeni protoci dosežu 120 m³/s. Na Buni je u januaru 1971. zabilježen protok 380 m³/s, što pokazuje izrazitu promjenjivost sistema pri visokim vodama. Temperatura vode iznosi 10–11 °C.
Ronilačka istraživanja sifonskog sistema počela su 1973, a nastavljena su u ekspedicijama 1984, 1999. i 2003. Ukupna istražena dužina potopljenih sifona iznosi 520 m, dok je vertikalna razlika između najdublje istražene tačke i izlaza vode 72 m. Procijenjeno slivno područje vrela obuhvata 1100 km², uključujući Nevesinjsko polje, sliv Zalomke i širi prostor Veleži.
Prirodno i graditeljsko naslijeđe Neposredno uz izvor je Blagajska tekija, derviški kompleks podignut u osmanskom periodu, čiji je položaj neposredno vezan za stijenu, pećinski otvor i tok Bune. Veza prirodnog oblika i sakralne osmanske arhitekture učinila je lokalitet jednim od najpoznatijih primjera gradnje u kraškom pejzažu Bosne i Hercegovine.
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je "Prirodno-graditeljsku cjelinu – Tekija u Blagaju na Buni" nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Prirodno i urbano područje Blagaja uvršteno je i na Tentativnu listu UNESCO-a 2007.
Arhitekt Ahmet Hadrović u radu o Vrelu Bune opisuje lokalitet kroz odnos vode, čovjeka i izgrađenog prostora, naglašavajući da se prirodna sredina, duhovno naslijeđe i arhitektonske strukture čitaju kao jedinstvena cjelina.
Galerija
Literatura
Reference
Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine Kategorija:Blagaj Kategorija:Mostar Kategorija:Neretva Kategorija:Kraška vrela u Bosni i Hercegovini Kategorija:Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini