O enterro do conde de Orgaz ou O enterro do señor de Orgaz é un cadro ó óleo pintado por El Greco (Domenikos Theotokopoulos, 1541-1614), de estilo manierista, realizado para a parroquia de San Tomé de Toledo entre o anos 1586 e 1588. A pintura atópase aínda nese mesmo lugar e está considerada unha das pinturas máis senlleiras e coñecidas do artista.Baltés (2007): p. 89
A obra está no punto medio de desenvolvemento artístico do pintor e foi encargada polo capelán reitor de Santo Tomé, Andrés Núñez. O tema baséase nunha lenda do século XIV, segundo a cal santo Estevo e santo Agostiño baixaron do ceo para trasladar o corpo de Gonzalo Ruiz de Toledo, señor da vila de Orgaz (provincia de Toledo), á tumba feita para el nunha capela da devandita parroquia. A participación dos santos era un premio por unha vida exemplar de devoción aos santos, pola súa humildad e polas obras de caridade que levara a cabo.Álvarez Lopera (2001), p. 33
A pintura amosa a característica elongación das figuras que facía El Greco, así como o horror vacui «medo ó baleiro», aspectos que se farían cada vez máis acusados a medida que o autor se avellentaba. Estes trazos seus proviñan do manierismo e da súa época veneciana, aínda que na composición deixouse influenciar polas súas orixes bizantinas cretenses, especialmente na parte superior do cadro.Álvarez Lopera (2001), p. 35
Para algúns autores esta obra é "o paradigma do xeito de pintar do cretense".Rozalén Medina (2009), p. 173
O autor miniatura|Autorretrato de El Greco Domenikos Theotokopoulos naceu en 1541 en Heraklion (Creta). Coñecido como El Greco, foi un pintor de finais do Alto Renacemento e comezos do manierismo que desenvolveu un estilo moi persoal nas súas obras de madureza. Viviu até os 26 anos en Creta, onde era un recoñecido mestre de iconas no estilo romano de Oriente vixente na illa.Alcolea (1988), p. 305
Despois residiu dez anos en Italia, onde se converteu nun pintor renacentista. Primeiro viviu en Venecia, arredor de 1567, onde asumiu plenamente o estilo de Tiziano e Tintoretto; e logo en Roma, estudando o manierismo a partir das obras de Michelangelo.Salas (1992), pp. 67-68 En 1577 estableceuse en Toledo, onde viviu e traballou o resto da súa vida.Tazartes (2004), p. 36 Naquel momento, Toledo era a capital relixiosa da Coroa de Castela e unha das maiores cidades de Europa. No ano 1571, a poboación da cidade era duns 62.000 habitantes. O pintor pronto se adaptou e identificou coa atmosfera relixiosa e mística da cidade, e en moitas das súas obras, no máis profundo das súas composicións, aparecen diferentes vistas de Toledo.
A súa obra está composta por grandes lenzos para retablos das igrexas, numerosas pinturas de devoción para institucións relixiosas como O espolio para a catedral de Toledo ou o retablo maior de Santo Domingo el Antiguo -no que o seu taller participou a miúdo- e un grupo de retratos considerados do máis alto nivel. As súas primeiras obras mestras amosan a influencia dos mestres italianos. No entanto, pronto evolucionou cara a un estilo persoal caracterizado por figuras manieristas extraordinariamente alongadas, cunha iluminación propia, delgada, fantasmal, moi expresiva, situada en ambientes indefinidos e cunha gama de cores coas que buscaba o contraste, cos azuis fríos e claros e amarelos estridentes. Este estilo identificouse co espírito da Contrarreforma e adquiriu un carácter máis extremo nos últimos anos.
Actualmente está considerado un dos maiores artistas da civilización occidental. Esta consideración é recente, dos últimos cen anos, nos que a valoración sobre a súa pintura formouse dous séculos e medio despois da súa morte; pois chegou a ser considerado como un pintor excéntrico e marxinal na historia da arte.Brown (1982), p. 15
Trazos do manierismo O manierismo foi o movemento artístico producido durante o Cinquecento, cuxa formación se produce nas primeiras décadas do século XVI e esténdese ata principios do XVII. Quizais o cambio máis dramático introducido polo manierismo na pintura é a transformación da noción de espazo. O Renacemento foi capaz de construír a representación visual do espazo, dun xeito moi homoxéneo, coherente e lóxico, baseándose na perspectiva clásica e na colocación dos personaxes fronte a un escenario uniforme e en correspondencia cunha xerarquía de proporcións que simulou con éxito un retroceso gradual desde o primeiro plano ao horizonte. O manierismo rompe esta unidade con diferentes puntos de vista coexistindo nun mesmo cadro e coa ausencia dunha xerarquía lóxica das proporcións relativas das figuras entre elas, onde a escena principal adoita situarse a distancia e os elementos secundarios en primeiro plano. Polo tanto, as relacións naturalistas foron suprimidas e ficaron fóra de calquera convencionalismo.Alcolea (1988), p. 308
O estilo maniféstase, tamén, por figuras de proporcións verticais alongadas e posicións dinámicas ou artificiais e en escorzo, a miúdo en grupos de gran movemento e tensión, moitas veces en paralelo coa realidade imposible, o inacabado dalgunhas partes e as cores violentas representadas en Venecia, principalmente, por Tintoretto e seguidas por El Greco.Hernández (1988), p. 204 Existe unha forte tendencia ao horror vacui, a aversión ao baleiro que rodea a escena principal cunha gran cantidade de elementos decorativos moi importantes por si mesmos. Un atopa unha sensación de experimentación ao tratar temas tradicionais, coa intensificación do drama, empregando moitos referentes literarios, cunha actitude de antítese e puntos de vista doutros autores, como Leonardo ou Michelangelo, entre moitos outros, e que se chamou "la maniera",Hernández (1988), p. 168 de onde provén o nome do movemento. A medida que o manierismo se estendeu dende Italia polo resto de Europa adquiriu diferentes estilos rexionais: este foi o xeito de atopar artistas que traballaron máis en estilos clásicos naturalistas ou doutros que crearon atmosferas de gran misticismo segundo a imposición do Concilio de Trento; este foi o caso de El Greco.Hernández (1988), p. 194
Historia miniatura|Torre mudéxar da igrexa de santo Tomé Na capela da Concepción da igrexa de Santo Tomé de Toledo atopáronse os restos de Gonzalo Ruiz de Toledo, señor de Orgaz, que morrera en decembro de 1312. O mencionado cabaleiro fora alcalde de Toledo e notario maior do Reino de Castela durante o reinado de Fernando IV.Fernández González (2003), p. 176 Despois dunha vida moi xenerosa en doazóns a institucións relixiosas en Toledo, entre as que se incluíron a igrexa de Santo Tomé, que reconstruíu e que rematou a antiga torre mudéxar como campanario, pediu ser enterrado alí. Segundo unha lenda local, transcrita en numerosos documentos do século XVI, a caridade do Señor de Orgaz fora recompensada no momento do seu enterro, coa aparición milagreira santo Estevo e santo Agostiño, que coas súas mans introduciron o seu cadáver na tumba, mentres se escoitaba unha voz que dicía: "Este premio é para os que serven a Deus e aos seus santos".Fernández González (2003), p. 178
No seu testamento, este nobre mandara que cada ano para a festa de santo Tomé, a vila de Orgaz enviase á igrexa de Santo Tomé de Toledo "dezaseis galiñas e dous carneiros e dous pelexos de viño, 2 cargas de leña e 800 maravedíes".Schizzano (2007), p. 233 A mediados do século XVI, en 1562, o concello de Orgaz deixou de pagar esta carga, que foi solicitada de novo polo reitor Andrés Núñez e como se negaran, en 1564 iniciouse o preito que rematou cun un veredicto favorable na Chancelería de Valladolid en 1570. Co diñeiro recibido e para celebrar este triunfo, o reitor, decidiu restaurar a capela da tumba e colocou un epitafio no muro central describindo o milagre producido durante o enterro do señor Orgaz, e obtivo o recoñecemento deste milagre por un real decreto do 24 de setembro. de 1583.Schizzano (2007), p. 234 Daquela, pediulle permiso ao cardeal arcebispo de Toledo Gaspar de Quiroga para encargar un cadro que representase o milagre antes mencionado segundo a narración na placa do epitafio.
Contrato miniatura|Retrato do capelán reitor Andrés Núñez Para realiza-la obra, escolleuse a El Greco, un artista residente en Toledo, que está documentado que tiña un taller dende 1585 e tiña como axudante, entre outros, ao pintor italiano Francisco Preboste.Gudiol (1962), p.195 Unha vez renovada a capela, Andrés Núñez asinaron o contrato, o 18 de marzo de 1586, no que se incluía unha descrición dos elementos que debía representar o artista:
Especificouse, tamén, que a pintura debía estar rematada para Nadal do mesmo ano e que debía estar pintada "dende a parte superior do arco ata o fondo, e todo debe estar pintado sobre un lenzo ata o epitafio no muro mencionado".San Román (1982), pp. 156-160 O traballo valorouse en 1.200 ducados, mais a parroquia considerou que era un prezo moi elevado polo que se nomearon dous novos taxadores que elevaron o prezo a 1.600 ducados. Finalmente, chegouse a un acordo para volver á primeira cifra a pesar das protestas do pintor:
Descrición O enterro do conde de Orgaz, é unha pintura ao óleo sobre lenzo que se adapta á forma que ten a forma dun arco semicircular na parede da capela da igrexa de Santo Tomé de Toledo para o que se completou en 1586. Está asinado como "domenikos theotokopoulos, 1578" - a data corresponde ao nacemento do fillo do autor, Jorge Manuel Theotocópuli, e non ao cadro-.
Tema miniatura|Detalle de Gonzalo Ruiz de Toledo, o señor de Orgaz. Representa o suceso, concibido coma un milagre, do enterro de Gonzalo Ruiz de Toledo, señor da cidade de Orgaz. O título de Conde foi outorgado aos seus descendentes en 1520 polo rei Carlos V do Sacro Imperio Romano-Xermánico. Seguindo as instrucións recibidas por Andrés Núñez, a representación do feito divídese en dúas partes: a parte inferior mostra a escena terreal do enterro, o tema principal do cadro, rodeado dos personaxes oficiantes e mailos asistentes, así como as figuras de santo Estevo e santo Agostiño; na parte superior, a escena celestial con Cristo na parte central coa Virxe María, á esquerda, e San Xoán Bautista, á dereita, os apóstolos e benaventurados e, como símbolo de unión entre ambos, a figuración da alma ascendente do conde levada por un anxo aos ceos. Aínda que a data histórica do enterro era en 1323, o autor mostra aos seus personaxes con traxes de douscentos cincuenta anos despois, é dicir, da época do pintor, e tamén incluíu, entre os asistentes, retratos de persoas coetáneas da pintura.Schizzano (2007), p. 232
Composición miniatura|A Durmición da Virxe (El Greco, 1565-1567; etapa xuvenil do autor). É unha composición aberta, invitando ao espectador a participar dos propios feitos A composición está determinada polas figuras dispostas de xeito horizontal, todas vestidas de negro, a xeito dun friso, cun sentido isocefálico -o aliñamento das cabezas á mesma altura-. Os dous monxes, mostrado co corpo completo, colocados nos lados, enmarcan a parte inferior da zona terreal. A parte central onde se realiza o enterro ten unha composición circular marcada pola posición curvilínea dos dous santos.
Na parte celestial ou superior, presenta no centro unha composición triangular con Cristo, a virxe e san Xoán. A presenza de Cristo ten unha clara influencia do motivo da Deese, propio da arte romana de Oriente, como a que aparece na mesma obra do autor, na súa etapa xuvenil, A dormición da Virxe, da illa de Syros. Xusto debaixo está un segundo triángulo, que inclúe o anxo que acompaña a alma do Conde ata a súa entrada ao ceo.
Igualmente, emprégase a luz para diferenciar tamén as dúas zonas: a iluminación principal corresponde á parte celestial, onde as figuras parecen máis atractivas para a vista, mentres que na parte terrestre o foco está limitado á parte central, onde están as vestimentas dos santos reflicten a única luz existente nesta parte inferior.