miniatura|Mihrab da Mesquita de Córdoba. miniatura|Filigrana procedente da Aljafería de Zaragoza. miniatura|Vaso das Gacelas, procedente da Alhambra de Granada. A arte islámica desenvolveuse en Al-Andalus (a Hispania musulmá) entre os séculos VIII e XV. Dada a limitación polo aniconismo islámico (a non representación icónica) que afecta á escultura e a pintura (a pesar da cal hai algúns exemplos), a súa manifestación principal foi a arquitectura andalusí ou hispano-musulmá. Aínda que as artes suntuarias (ou artes decorativas ou artes menores –cerámica andalusí, eboraria de figuras en marfil, ourivaría, téxtil...) tiveron un gran desenvolvemento.
Os monumentos máis importantes que chegaron até nós son a Mesquita de Córdoba e a Alhambra de Granada. A mesquita construíuse aproveitando materiais antigos sobre un templo previo e incorporando o dobre arco de ferradura como solución fronte ao atirantado. Está orientada a sur-sueste e non á Meca xa que se axusta a límites tardo-romanos preexistentes. A Alhambra é o palacio real nazarí, e á vez unha alcazaba (castelo).
Moi vinculados á arte andalusí están dous estilos artísticos da Idade Media da Península Ibérica: a arte mozárabe (dos cristiáns baixo dominio musulmán, ou emigrados desde Al-Andalus aos reinos cristiáns do norte, onde influíron no prerrománico local) e a arte mudéxar (dos musulmáns baixo dominio cristián, moitos especializados en artesanías da construción –albaneis, carpinteiros, aplicadores de estuco...–, que caracterizou estilos híbridos denominados románico-mudéxar e gótico-mudéxar, e deixou influencia en estilos de transición ao renacemento hispánico –hispanoflamengo, plateresco, isabelino...).
No Reino de Galicia, a presenza musulmá foi moi escasa, tanto que as diversas fontes musulmás chamaban á parte da Península que non era Al-Andalus cos nomes Djalikiyah, Al-Yalalika ou Jalikiya (Galicia/Gallaecia) ou ardhu al-Jalalkah (terra dos galegos).(Os musulmáns) referíanse invariablemente á parte cristiá da Península como Djalikiyah ou Al-Yalalika. Este topónimo, a pesar de ser bastante transparente, foi sempre unha tradución excepcionalmente difícil para algúns historiadores. Moyrata, na súa Historia Xeral de España, por exemplo, convérteo milagrosamente en Cantabria. Gayangos, na súa edición das crónicas de al-Maccari, traduce "ardhu al-Jalalkah" (a terra dos galegos) por "Galicia y Asturias", e para Lafuente "Jalikiya" non se sabe como é "Reino de León" ". (...) Incluso o famoso don Paio (Pelayo) aparece na crónica de al-Maqqari como "galego" (tamén, todo hai que dicilo, como "burro salvaxe").
As mostras de arquitectura influenciadas pola arte andalusí son por tanto moi escasas no país galego. Se ben hai quen cita a capela prerrománica de San Miguel, erguida por San Rosendo de Celanova como arte mozárabe, a profesora Barral Ribadulla da USC di que se debe chamar de "arte de repoboación, ou mostra de arte do século X". A igrexa de San Francisco de Lugo, de estilo gótico, agora chamada de San Pedro, ten influencias mudéxares no revestimento dos paneis e na cúpula.
A invasión musulmá da Península Ibérica significou no ámbito artístico e cultural un cambio de orientación dos modelos, pero tamén un sincretismo do que a civilización árabe é característica; destacadamente, a reutilización de elementos de igrexas visigodas que se transformaron en mesquitas, o que implicou a adopción e transformación do arco de ferradura.
Até 1492, cando desaparece o reino nazarí de Granada, en Al-Ándalus mantivéronse unhas condicións culturais peculiares que o diferenciaron tanto do islam oriental como da arte europea. Ao mesmo tempo esta singularidade xeográfica e cultural repercutiu no decorrer da Baixa Idade Media que seguiu á caída do Imperio Romano de Occidente. A conquista musulmá non supuxo a extinción das comunidades cristiás e xudías. Uns fuxiron ao norte e algúns deles opuxéronse ao novo poder instituído en Córdoba, outros convertéronse coma os Banu Qasi, e os cristiáns que permaneceron en territorio musulmán pasaron a ser coñecidos co apelativo de mozárabes. Tanto esta minoría como a xudía gozaron dalgún grao de protección conformando comunidades numerosas en cidades como Mérida, Toledo, Valencia, Córdoba, Sevilla, Almería, Málaga, etc. aínda que houbo episodios coma o pogromo de Granada de 1066.
Arte emiral e califal
miniatura|Mesquita de Córdoba. miniatura|Porta do Primeiro Ministro en Medina Azahara. Desde o punto de vista artístico, o emirato andalusí emprega un estilo que non difire moito do resto do Califato Omeia. É dicir, a adecuación de fórmulas e elementos das culturas que lles precederon, neste caso do mundo romano e visigodo. En ningún momento se produce unha repetición literal de motivos e formas; ao contrario, a súa intelixente incorporación e asimilación tradúcese nunha eclosión creadora, orixinándose o momento cúspide da arte califal. Nel fúndense elementos da tradición local hispanorromano-visigótica cos elementos orientais, tanto bizantinos, como omeias ou abasíes.
Os edificios artísticos céntranse, desde o primeiro momento, ao redor da seu capital, Córdoba, na que se construíu unha mesquita destinada a converterse no monumento máis importante do Occidente islámico. Destacan, entre outras, as obras levadas a cabo durante o reinado de Abd ar-Rahmán II, corte que acolleu a numerosos artistas, modas e costumes orientais; impulsou, entre outras, as construcións do Alcázar de Mérida así como a do alminar ou minarete da igrexa de San Xoán en Córdoba e fixo mellorar as súas murallas e as de Sevilla. O califa Abderramán III, seguindo a tradición oriental, (segundo a cal cada monarca, como signo de prestixio, debía posuír o seu propio palacio), decidiu fundar a cidade áulica de Medina Azahara.
En boa parte do territorio peninsular tamén é patente o florecemento artístico impulsado polo califato. Entre os de carácter relixioso figuran as mesquitas, medersas ou madrasas, e mausoleos. Na cidade de Toledo aínda se perciben restos da súa fortificación, así como algúns vestixios que definen a súa alcazaba, medina e contorna. De entre elas destaca a pequena mesquita do Cristo da Luz ou de Bab ao-Mardum. E obras tan significativas como a rábida (ou arrábida) de Guardamar do Segura (Alacante), o Castelo de Gormaz (Soria) ou a Cidade de Vascos (Toledo).
O refinamento imperante na corte califal propiciou a creación de toda clase de obxectos decorativos que, baixo o patrocinio real, se traduciron nas máis variadas expresións artísticas. Mención especial merecen os traballos en marfil, entre os que se atopan todo tipo de obxectos de uso cotián minuciosamente tallados: botes e arquetas destinadas a gardar xoias, ungüentos e perfumes; píos, caldeiros, ataifores, xerras e cuncas de cerámica vidrada, etc. No Museo Arqueolóxico Nacional, poden contemplarse o Bote de Zamora, destinado á muller de Hakam II ou a arqueta de Leyre.
Os monarcas, igual que en Bagdad e O Cairo, crean a súa propia fábrica de tecidos ou bandas, o que dá lugar ao principio da historia da produción de tecidos en seda bordada en Al-Ándalus. Os motivos vexetais e de figuras xeométricas inscríbense en medallóns que forman bandas tal como aparecen no veo ou almejí de Hisham II que, a modo de turbante, lle cubría a cabeza e lle colgaba até os brazos.
Así mesmo existían os talleres nos que se traballaba o bronce, tallado con figuras que representaban leóns e cervos co corpo cuberto de círculos tanxentes evocando tecidos e que se utilizaban como chafarices nas fontes. O seu paralelismo formal e estilístico con pezas dos fatimis conduciu á controversia acerca da lexitimidade dalgunhas destas pezas.
A cerámica conta con tipos de produción coñecida como verde e manganeso. A súa decoración a base de motivos epigráficos, xeométricos e unha destacada presenza de motivos figurativos conséguense mediante a aplicación do óxido de cobre (verde) e óxido de manganeso (morado).
Arte taifal
miniatura|Vista nocturna das estancias da Aljafería, o palacio que mandou erixir o rei Ao-Muqtadir en 1065. A destrución da unidade política levou á abolición do califato cordobés en 1031 e á creación dun mosaico de reinos independentes denominados taifas (de tawaifs, partidos, faccións). As rivalidades entre eles, reivindicando a herdanza do prestixio e a autoridade do Califato, constituíron a tónica dominante do período. Esta situación traduciuse no terreo artístico na emulación de modelos cordobeses.
Neste contexto, a arquitectura palatina é patrocinada por cada un dos monarcas. Un dos mellores testemuños é a Aljafería de Zaragoza, emparentada tipoloxicamente co palacio omeia de Msatta (Xordania). Conta con organización tripartita onde cada un dos sectores estaba dedicado a funcións diferenciadas. O sector central, de uso protocolario, está dominado por un patio rectangular cuxos lados menores estaban ocupados por albercas, pórticos e estancias alargadas acoutadas nos extremos por alcobas. Este esquema deriva dos modelos palatinos cordobeses, e a esta mesma tradición responde o repertorio de arcos despregado no edificio, entre os que atopamos desde lobulados, mixtilíneos, de ferradura semicircular e apuntada, a complexas organizacións de arcos entrecruzados, superpostos e contrapostos. Todos eles están realizados con materiais pobres, pero revestidos de xeserías con motivos vexetais, xeométricos e epigráficos, buscando unha aparencia de riqueza.
As vellas alcazabas dos distintos reinos tamén sufriron importantes remodelacións. Na de Málaga engadiuse un dobre recinto amurallado con torres cadradas e un palacio ao que corresponden os restos dos chamados Cuartos de Granada. A vella alcazaba de Granada, coñecida como qadima (antiga), situada no outeiro do Albaicín, fortificouse con torres cadradas e redondas e engadíronselle algunhas portas en recodo, como a porta Monaita e a porta Nova. Así mesmo, a cidade conserva uns baños coñecidos como El Bañuelo, na carreira do Darro, organizados en tres estancias das cales a central ou templada adquire, por razóns de uso, unhas maiores dimensións. Baños moi similares consérvanse en Toledo, Baza e Palma de Mallorca. A alcazaba de Almería foi fortificada con muros de tapial, construíndose no seu interior un palacio, al-Sumadihiyya, rodeado de xardíns. Nos casos de Toledo e Sevilla, taifas que poxaron máis fortemente pola herdanza cordobesa, consérvanse algúns testemuños das crónicas árabes sobre os seus palacios e algúns fragmentos descontextualizados. miniatura|Arqueta de Palencia tallada na Taifa de Toledo (s. XI, M.A.N., Madrid) Do mesmo xeito que a arquitectura, as artes suntuarias seguiron a tradición cordobesa, aínda que o protagonismo foi parar a outros centros. Así a produción de marfil trasladouse ao taller de Cuenca mentres que o prestixio nos téxtiles foi adquirido polo taller de Almería. Polo que respecta á cerámica, consolidouse unha técnica que aparecera durante o califato pero que nestes momentos adquiriu un gran desenvolvemento. Trátase da cerámica de "corda seca" cuxas pezas se decoran con liñas de óxido de manganeso formando diferentes motivos que se enchen con vidro de diferentes cores e tamaños.
Arte almorábide As obras realizadas durante o reinado do monarca Yusuf ibn Tasufin, evidenciaban, aínda, a austeridade e falta de ornamentación impostas polo seu fervor relixioso. Rigor formal que non mantivo o seu fillo Alí ibn Yusuf que, cegado polo refinamento cortesán das taifas andalusís, patrocinou a construción de varios edificios decorados cos máis belos elementos.