Quinto Sertorio, orixinalmente Quintus Sertorius, nado preto do 126 a. C. e falecido no outono de 73 a. C., foi un xeneral e estadista romano que liderou unha grande rebelión contra o Senado romano na Península Ibérica. Fora un membro destacado da facción populista de Lucio Cornelio Cinna e Caio Mario. Durante os últimos anos da guerra civil do 83 a.C. ao 81 a.C., foi enviado para recuperar a Península Ibérica. Cando a súa facción perdeu a guerra, Sertorio foi proscrito polo ditador Lucio Cornelio Sila. Apoiado pola maioría das tribos nativas ibéricas, Sertorio usou hábilmente a guerra irregular para derrotar repetidamente a varios comandantes enviados por Roma para sometelo. Nunca foi derrotado de forma decisiva no campo de batalla e permaneceu como unha espiña no costado do Senado ata o seu asasinato no 73 a.C..
O famoso biógrafo grego Plutarco dedicoulle a Sertorio unha das súas Vidas paralelas; nela emparella a Sertorio con Eumenes. Como Eumenes, Sertorio foi traizoado polos seus propios homes.
Traxectoria Sertorio naceu en Nursia (Perugia, Italia) ao redor do 126 a.C. A familia Sertorio eran aristócratas menores, case con toda seguridade Equites Romani (cabalaría romana), a clase directamente por debaixo da clase senatorial. O seu pai morreu antes de que el fose maior de idade e a súa nai, Rhae, centrouse en criar ao seu único fillo. Ela asegurouse de que recibise a mellor educación posible para un mozo da súa condición. A cambio, segundo Plutarco, afeccionouse en exceso á súa nai. Do mesmo xeito que moitos outros mozos domi nobiles, Sertorio mudouse a Roma na súa adolescencia, intentando facerse grande como orador e xurista.
Causou unha "impresión" suficiente no mozo Cicerón para merecer unha mención especial nun tratado de oratoria:De todos os oradores totalmente analfabetos e bastos, ben, en realidade declamadores, eu sempre souben -e tamén podería engadir "completamente basto e rústico"- o máis rudo e listo era Q. Sertorius...Despois da súa mediocre carreira en Roma como xurista e orador, entrou no exército. A súa primeira campaña rexistrada foi baixo Quinto Servilio Cepión e rematou na batalla de Arausio no 105 a. C., onde demostrou ter moita coraxe. Servindo ao mando de Caio Mario, Sertorio conseguiu espiar as tribos xermánicas errantes que derrotaran a Cepión. Despois deste éxito, case con toda seguridade loitou na batalla de Aquae Sextiae (hoxe Aix-en-Provence, Francia) no 102 a. C. na que os teutóns e os ambrones foron derrotados decisivamente. Probablemente tamén loitou na batalla de Vercellae no 101 a. C., onde os cimbros foron tamén derrotados, poñendo fin á invasión xermánica. Poucos anos despois da Guerra cimbria, o mecenas de Sertorio, Caio Mario, caeu en desgraza polo seu apoio ao demagogo Lucio Apuleio Saturnino e el e Sertorio tiveron que saír de Roma por un tempo. Sertorio viaxou a Hispania Ulterior e serviu ao seu gobernador, Tito Didio, como tribuno militar. Distinguiuse por sufocar unha insurrección en Cástulo e foi galardoado coa Coroa gramínea.
Guerra Social miniatura|Lucio Cornelio Sila No 91 a. C., foi elixido cuestor e serviu na Galia Cisalpina, onde se encargou de recrutar e formar lexionarios para a Guerra Social. Durante a guerra sufriu unha ferida que lle custou un dos seus ollos. Sertorio utilizou as súas feridas como propaganda persoal. Estar marcado na cara tiña as súas vantaxes.Outros homes, adoitaba dicir, non sempre podían levar con eles a evidencia dos seus logros heroicos. Os seus amuletos, coroas de flores e lanzas de honra deben deixarse de lado nalgúns momentos. A súa proba de valor permaneceu con el en todo momento. Ao seu regreso a Roma presentouse como tribuno da plebe, pero Lucio Cornelio Sila frustrou os seus esforzos (por razóns descoñecidas, pero probablemente porque estaba na clientela de Mario, e Sila e Mario estaban en conflito), o que provocou que Sertorio se opuxese a Sila. Sertorio, con todo, logrou converterse en senador grazas á súa anterior cuestura.
No 88 a. C., tras ser apartado polos seus opoñentes políticos, Sila marchou coas súas lexións a Roma e tomou a capital. Vingouse dos seus inimigos e obrigou a Mario ao exilio, despois Sila abandonou Italia para loitar na Primeira Guerra Mitridática contra Mitrídates VI do Ponto. Despois da marcha de Sila, estalou a violencia entre os optimates, dirixidos polo cónsul Cneo Octavio, e os populares, dirixidos polo cónsul Lucio Cornelio Cinna. Sertorio, sendo un antigo subordinado de Mario, declarouse por Cinna e os populares. Cando Cinna foi expulsado de Roma, el e Sertorio comezaron a recrutar ex-lexionarios e reunir o suficiente apoio para permitirlles, á súa vez, marchar sobre Roma. Aínda que para entón tiña unha moi mala opinión de Mario, consentiu o seu regreso ao entender que Mario atendía á petición de Cinna e non por vontade propia.De veras? Aquí estaba a pensar que Mario decidira por si mesmo vir a Italia, e por iso estaba tentando decidir que ben podería facer. Pero resulta que non hai nada que discutir. Xa que despois de todo o convidaches, entón tes que recibilo e empregalo. Non hai dúbida sobre iso.En outubro do 87 a. C., Cinna marchou sobre Roma, Sertorio comandaba unha das divisións de Cinna e loitou unha batalla coas tropas comandadas por Pompeio Estrabón. Despois de que Octavio rendise Roma ás forzas de Mario, Cinna e Sertorio, Sertorio abstívose de cumprir a proscrición a que se comprometeron os seus compañeiros comandantes. Sertorio chegou a reprender a Mario e mover a Cinna á moderación. Despois da morte de Mario, aniquilou o exército de escravos de Mario que aínda estaba aterrorizando Roma.
Os anos 87 e 84 a. C. descríbense a miúdo como gastados "esperando a Sila". Mario morreu en xaneiro do 86 a. C. Cinna foi asasinado no 84 a. C., linchado polas súas propias tropas. É probable que Sertorio se convertese en pretor no ano da morte de Cinna.
Guerra Civil de Sila
Ao regreso de Sila de Oriente no 83 a. C., estalou a Segunda Guerra Civil de Sila. Sertorio, agora pretor, foi chamado a servir nos exércitos do goberno. Cando o cónsul Lucio Cornelio Escipión Asiático marchou contra Sila, Sertorio formaba parte do seu persoal. Sila chegou a Campania e atopou ao outro cónsul, Caio Norbano, bloqueando o camiño a Capua, Caserta. Na batalla do monte Tifata, Sila inflixiu unha esmagadora derrota a Norbano, e Norbano perdeu seis mil dos seus homes ante os setenta de Sila. O vencido Norbano retirouse cos restos do seu exército a Capua. Sila foi detido na súa persecución polo avance de Escipión. Porén, Escipión non estaba disposto a arriscarse a unha batalla e comezou as negociacións. Sertorio non confiaba en Sila e aconselloulle a Escipión que forzase unha acción decisiva. En cambio, foi enviado a Norbano para explicar que un armisticio estaba en vigor e as negociacións estaban en curso. Sertorio fixo un rodeo polo seu camiño e capturou a cidade de Suessa que pasara a Sila. Cando Sila se queixou a Escipión por esta falta de confianza, devolvéronlle os seus reféns como mostra de boa fe, este comportamento fixo que as tropas de Escipión perderan a fe nel, non querendo loitar na guerra de Sila e os veteranos desertaron. Escipión e o seu fillo foron atopados nas súas tendas e leváronos a Sila, quen os soltou despois de facerlles prometer que nunca volverían loitar contra el nin volverían a reunirse con Carbo. No 82 a. C., o fillo de Mario, Caio Mario o Mozo, converteuse en cónsul sen ter ocupado os cargos que debería ter ocupado un candidato ao consulado, e á idade inconstitucional de 27 anos, pero isto foi ignorado. Plutarco resume os acontecementos:Cinna foi asasinado contra os desexos de Sertorio, e contra a lei, o máis novo Mario tomou o consulado mentres homes [ineficaces] como Carbo, Norbano e Escipión non tiveron éxito en deter o avance de Sila sobre Roma, polo que a causa mariana estaba a ser arruinada e perdida; a covardía e a debilidade dos xenerais desempeñaron o seu papel, e a traizón fixo o resto, e non había razón para que Sertorio se quedara a ver as cousas ir de mal en peor grazas ao xuízo inferior dos homes con poder superior.
Propraetor de Hispania e Fuxitivo miniatura|430x430px|Sertorio e o exemplo dos cabalos, de Hans Holbein o Novo. O debuxo ilustra o exemplo que deu Sertorio aos seus seguidores de que, da mesma maneira, a cola dun cabalo pode ser escollida pelo a pelo pero non se tira dunha soa vez, polo que as forzas máis pequenas poderían derrotar aos exércitos romanos.Despois de ter peleado co novo liderado popular, Sertorio foi enviado a Hispania como propretor, representando á facción Cinna-Mariana e a súa causa en Hispania. Cando Sertorio marchou pola cordilleira dos Pireneos topou con mal tempo e unha tribo da montaña esixiulle un tributo por permitir o seu paso. Os seus compañeiros aínda que consideraban vergonzoso ceder á extorsión, Sertorio simplemente pagou á tribo e comentou que se gañaba tempo, e que se un home tiña moito que facer, nada é máis precioso que o tempo. O gobernador das dúas provincias, Hispania Ulterior e Hispania Citerior, Caio Valerio Flaco non recoñeceu a súa autoridade, pero Sertorio utilizou o seu exército para asumir o control. Despois convenceu aos xefes locais de que o aceptasen como novo gobernador e compadeceuse coa poboación reducindo os impostos. Despois de facerse co control de ambas as provincias, Sertorio buscou controlalas enviando un exército, ao mando de Xulio Salinator, para fortificar o paso polos Pireneos; con todo, as forzas de Sila, baixo o mando de Caio Anio Lusco, romperon despois de que Salinator fose asasinado por Calpurnio Lanario, quen desertou e marchou con Sila.
Incapaz de convencer ás tribos ibéricas de que loitasen por el, Sertorio viuse seriamente superado en número e decidiu abandonar as súas provincias. Con 3.000 dos seus seguidores máis leais fuxiu a Mauritania, pero foi expulsado polos veciños que non querían participar na súa rebelión. Logo entrou cunha banda de piratas cilicios que saqueaban a costa ibérica. Xuntos atacaron e tomaron as Pitiusas, a máis meridional das illas Baleares, que comezaron a utilizar como base. Cando isto foi informado a Anio Lusco, enviou unha frota de buques de guerra e case unha lexión completa que expulsou a Sertorio e aos seus aliados piratas das Baleares. Os piratas desertaron e foron a África para axudar a instalar ao tirano Ascalis, un cliente local de Sila, no trono de Tingis (Tánxer). Sertorio seguiunos ata África, reuniu aos veciños nas proximidades de Tingis, que estaban descontentos con Ascalis porque o vían como un monicreque de Sila, e derrotou aos homes de Ascalis e aos piratas na batalla.
Despois de conseguir o control de Tingis, Sertorio derrotou a Paciano, un dos xenerais de Sila, que fora enviado para poñer a Ascalis no trono.
Conta a lenda local que Anteo, o fillo de Poseidón e Xea, e o marido de Tinge que deu nome a Tingis, foi enterrado en Mauritania. Sertorio mandou escavar a tumba porque quería ver o corpo de Anteo, que tiña sesenta cóbados de tamaño (noventa pés). Segundo Plutarco, Sertorio quedou abraiado polo que viu e, despois de realizar un sacrificio, encheu de novo a tumba, e despois estivo entre os que promovían as súas tradicións e honras.
O éxito do norte de África gañoulle a fama e admiración do pobo de Hispania, en particular a dos belicosos lusitanos do occidente, a quen os xenerais romanos e os procónsules do partido de Sila saquearan e oprimiran. Os lusitanos, sendo ameazados de novo por un gobernador de Sila, pediron a Sertorio que fose o seu xefe de guerra. Sertorio decidiu aceptar a oferta lusitana e preparou o seu exército e a súa frota para regresar á península.
Guerra de Sertorio miniatura|Cneo Pompeio Magno, copia augustea dun orixinal do 70 - 60 a. C., Museo Archeologico Nazionale di Venezia