Forma de goberno, sistema de goberno ou réxime político son diferentes termos, que en ocasións se utilizan con matices diferentes, pero que son comunmente utilizados para referirse ao conxunto das institucións políticas mediante as cales un estado se organiza para exercer os seus poderes sobre unha comunidade política. Esta definición é válida aínda que o goberno sexa ilexítimo ou estea incapacitado para exercer os seus poderes.
Moi habitualmente emprégase de forma sinónima a expresión forma de estado, que tamén se utiliza, ás veces, limitada á contraposición monarquía-república, aínda que a súa definición pode ser máis complexa.
Un concepto confluente é o de sistema político, que pode entenderse coa simplificación do espectro político esquerda-dereita, co que é un concepto máis efémero e cambiante, mentres que a forma de goberno é máis estable no tempo, aínda que tamén suxeita a cambios e ata a transformacións revolucionarias. O sistema político adoita incorporarse ao nome oficial do estado, como no caso da República Arxentina, os Estados Unidos Mexicanos, o Reino de España, a Federación Rusa ou a Gran Jamahiriya Árabe Libia Popular e Socialista. Só hai dezaoito países que non o fan así, como Xamaica, mentres que once só indican que son "estados". A forma máis común é "república", con 132 casos de moi distinto tipo. As monarquías son 33, 18 delas "reinos".
Clasificacións clásicas Non houbo historicamente acordo na determinación das diferentes formas de goberno ou de estado, desde a antigüidade clásica ata a Idade Contemporánea: Segundo Platón: a forma perfecta: aristocracia ou goberno dos filósofos as formas dexeneradas: timocracia ou oligarquía dos ricos (time: honra; oligos: uns poucos), democracia das masas (demos: o pobo) e tiranía dun usurpador. Segundo Aristóteles, que mestura un criterio numérico (atendendo ao número de persoas que exercen o poder) e un criterio cualitativo (atendendo ao ben público): formas puras ou perfectas: monarquía, aristocracia e democracia. formas impuras ou corruptas: respectivamente dexeneradas das perfectas: tiranía, oligarquía e demagoxia. Polibio define a forma de goberno mixto ou goberno constitucional que combina as tres formas puras aristotélicas nun sistema de equilibrio de poderes, e que estarían representadas nas institucións romanas: o consulado, o senado e os comicios. A ruptura do equilibrio fai caer na sedición ou a tiranía. Esta definición sería seguida polo pensamento político medieval e de comezos da Idade Moderna (Tomé de Aquino, Dante, Padre Suárez) Maquiavelo só recoñece dúas formas: todos os Estados ou son Repúblicas ou son Principados (O Príncipe, 1513) Montesquieu (Do Espírito das Leis, 1748) modifica a clasificación aristotélica coa distinción entre monarquía, despotismo e república; e dentro desta entre democracia e aristocracia.
Rousseau distingue democracia, aristocracia e monarquía, como Aristóteles, pero sentenza que se confunden no seu exercicio. Kant distingue máis ben entre formas de soberanía, xa no contexto histórico da Revolución Francesa. O pensamento político marxista céntrase no compoñente de clase do Estado como superestrutura xurídico-política que xustifica e asegura a posición das clases dominantes e as relacións sociais de cada modo de produción (escravista, feudal, capitalista). Na época contemporánea habería formas de estado democrático-burgués e distintas formas de estado autoritario ou ditatorial, como as ditaduras fascistas. Como forma de transición cara a unha teórica sociedade comunista postúlase a existencia da ditadura do proletariado. Juan José Linz distinguiu, dentro das formas de goberno ditatoriais ou non democráticas, entre autoritarismo e totalitarismo.Linz Juan J. e Alfred Stepan (1978) The Breakdown of Democratic Regimes. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Hai tradución española (1987) A quebra das democracias Madrid: Alianza Editorial ISBN 84-206-2497-7
Clasificación das formas de goberno segundo a estrutura política actual Como subdisciplina das ciencias políticas, o estudo da organización política e das institucións políticas é unha ciencia comparativa, especializada e en constante actualización. Non existe unha clasificación fixa e exhaustiva das diversas formas de goberno debido á súa variabilidade. A división tradicional dos gobernos foi a dicotomía entre democracia e ditadura e non unha topoloxía con múltiples posibilidades. A maioría dos investigadores enfócanse no estudo especializado e comparativo de dous ou tres diferentes tipos de réximes. Os expertos nos sistemas electorais permiten definir e comparar os diversos sistemas de elección dos poderes de goberno dun réxime determinado ou independentemente do réxime. Así, outra dicotomía para clasificar as formas de gobernos é república e monarquía, independentemente da forma de organización gobernamental nacional e rexional, ou do grao de democracia dos estados.
Sistemas republicanos Unha república é unha organización dun estado na que todos os cargos públicos son escollidos democraticamente. No entanto algúns gobernos ditatoriais, unipartidistas a miúdo, utilizan o termo república para referirse ao réxime de goberno aínda que os cargos públicos non sexan elixidos de xeito democrático. As seguintes inclúen a todas as repúblicas segundo o seu réxime interno constitucional, independentemente de que se elixiron democraticamente ou non.
Parlamentarismo O parlamentarismo é un sistema de organización política na que a rama executiva do goberno depende do apoio directo ou indirecto do parlamento, a miúdo expresado por medio dun voto de confianza. O poder executivo dos sistemas parlamentarios provén e depende do poder lexislativo; o xefe de goberno (chamado primeiro ministro) ás veces é o líder do partido ou coalición con maior representación no parlamento ou corpo lexislativo. Existe tamén un xefe de Estado independente, chamado presidente, con poderes limitados, simbólicos ou soamente cerimoniais. Os seguintes estados son repúblicas parlamentarias:
África América Asia Europa Oceanía Etiopía Dominica Bangladesh Albania Fiyi Mauricio Trinidad e Tobago India Alemaña Vanuatu Iraq Austria Israel Bulgaria Singapur Croacia Timor Oriental Eslovaquia Turquía Eslovenia Estonia Finlandia Grecia Hungría Irlanda Islandia Italia Letonia Lituania Macedonia do Norte Malta Polonia Portugal República Checa Suíza
Presidencialismo Os sistemas presidencialistas teñen unha clara separación de poderes de goberno. O executivo é elixido de xeito independente da rama lexislativa, a cal a miúdo se coñece como congreso. O xefe de goberno é á vez xefe de estado (chamado presidente) e, xa que logo, non existe o cargo de primeiro ministro. Os seguintes estados son repúblicas presidencialistas:
África América Asia Europa Oceanía Benín Arxentina Afganistán Belarús Kiribati Botswana Bolivia Armenia Chipre Illas Marshall Burkina Faso Brasil Azerbaidján Montenegro Micronesia Burundi Chile Corea do Sur Serbia Nauru Camerún Colombia Filipinas Palau Chad Costa Rica Xeorxia Comores O Salvador Indonesia Costa do Marfil Ecuador Kazakhstán Gabón Estados Unidos Kirguistán Gambia Guatemala Maldivas Ghana Honduras Tadjiikistán Guinea México Turkmenistán Guinea-Bissau Nicaragua Uzbekistán Guinea Ecuatorial Panamá Kenya Paraguai Liberia Perú Madagascar República Dominicana Malawi Suriname Malí Uruguai Mauritania Venezuela Mozambique Namibia Níxer Nixeria Rep. Centroafricana Rep. Dem. do Congo Rep. do Congo Ruanda Senegal Seicheles Serra Leoa Sudán Tanzania Togo Tunisia Uganda Djibuti Zambia Zimbabwe
Semipresidencialismo Nos sistemas semipresidencialistas existe un primeiro ministro e un presidente. A diferenza dos sistemas parlamentarios o presidente non é unha figura cerimonial, senón que posúe algúns poderes executivos e encárgase dalgunha areas do goberno. O presidente a miúdo elíxese de xeito separado da rama lexislativa. As seguintes son repúblicas semipresidencialistas (inclúense gobernos de pobos que aspiran á independencia e que son recoñecidos pola comunidade internacional):
África América Asia Europa Oceanía Alxeria Güiana Iemen Bosnia e Hercegovina Angola Líbano Francia Cabo Verde Mongolia Moldova Exipto Paquistán Romanía República Árabe Sahauri Democrática Palestina Rusia San Tomé e Príncipe Sri Lanka San Marino Suráfrica Taiwán Ucraína
Repúblicas unipartidistas e apartidistas As repúblicas unipartidistas son estados nos que un partido único ten todo o poder goberno ou estados en que a estrutura do partido é á vez a estrutura do goberno e que non permiten a creación doutros partidos (ou se existen outros partidos, teñen unha representación moi limitada). Nos estados apartidistas non se permite a creación de ningún partido político. As seguintes son repúblicas unipartidistas:
África América Asia Europa Oceanía Eritrea(Fronte Popular pola Democracia e a Xustiza) Cuba(Partido Comunista de Cuba) Corea do Norte(Partido dos Traballadores de Corea) Laos(Partido Popular Revolucionario) República Popular da China(Partido Comunista da China) Siria(Partido Árabe Socialista Ba'ath) Turkmenistán(Partido Democrático de Turkmenistán) Vietnam(Partido Comunista de Vietnam)
Monarquías As monarquías son sistemas de goberno en que o xefe de estado non é elixido de xeito democrático (a miúdo é un cargo hereditario)
Monarquías constitucionais Nas monarquías constitucionais o monarca é o xefe de estado con poderes moi limitados ou soamente simbólicos ou cerimoniais que exerce a súa autoridade mediante o xefe de goberno, chamado primeiro ministro ou, máis raramente, presidente do goberno. Este é o líder do partido ou coalición con maior representación no parlamento ou corpo lexislativo elixido democraticamente. Xa que logo, as monarquías constitucionais non se diferencian en nada das repúblicas parlamentarias, excepto polo feito de que o xefe de estado non é escollido de xeito democrático. As seguintes son monarquías constitucionais ou parlamentarias:
África América Asia Europa Oceanía Lesotho Camboxa Andorra Samoa Xapón Bélxica Malaisia Dinamarca Tailandia España Luxemburgo Noruega Países Baixos Suecia
Reino da Mancomunidade Británica de Nacións O Reino da Mancomunidade Británica de Nacións está integrado por todos os estados o xefe de estado dos cales é a raíña Isabel II do Reino Unido. Ela é a monarca de cada un dos estados e, xa que logo, toma o título correspondente (p. ex. raíña de Australia, raíña do Canadá etc.). A raíña designa un Gobernador-Xeral para cada estado (excepto para o Reino Unido) como representante seu con poderes executivos limitados e cerimoniais. O primeiro ministro é o xefe de goberno da rama executiva de cada un dos estados do Reino da Mancomunidade Británica de Nacións, o cal provén do corpo lexislativo como líder do partido ou coalición con máis representación. Excepto da existencia do Gobernador-Xeral como representante do xefe de estado, os estados que conforman o Reino da Mancomunidade Británica de Nacións son monarquías constitucionais e de feito sistemas parlamentarios. O Reino da Mancomunidade Británica de Nacións está integrado polos seguintes estados:
África América Asia Europa Oceanía Antiga e Barbuda Reino Unido Australia Bahamas Illas Salomón Barbados Nova Zelandia Belize Papúa-Nova Guinea Canadá Tuvalu Selecta Xamaica San Cristóbal e Neves Santa Lucía San Vicente e as Granadinas
Monarquías semiconstitucionais As monarquías semiconstitucionais son monarquías en que o primeiro ministro é o xefe de goberno activo da nación, pero o monarca aínda conserva poderes executivos significativos que pode utilizar a discreción. Os seguintes estados son monarquías semiconstitucionais:
África América Asia Europa Oceanía Marrocos Texto da cela Bahréin Mónaco Xordania Liechtenstein Kuwait Nepal
Monarquías absolutas As monarquías absolutas son réximes monárquicos nos que o monarca ten o poder absoluto do goberno. As seguintes son monarquías absolutas: