miniatura|Os deuses Horus, Osiris e Isis da relixión exipcia. O politeísmo (do grego πολύς "moito" e θεός "deus") consiste en crer e/ou adorar moitos deuses e divindades. Segundo a Oxford Reference (en), non é doado contar os deuses, e polo tanto non sempre é obvio se unha relixión aparentemente politeísta, como as relixións populares chinesas, o é realmente, ou se os diferentes obxectos de adoración aparentemente deben considerarse como manifestacións dunha divindade singular. Politeísmo é toda aquela doutrina relixiosa que cre na existencia de múltiples deuses ou divindades organizadas nunha xerarquía ou panteón máis ou menos independentes.
O politeísmo, pois, é unha construción relixiosa e un tipo de teísmo que contrasta co monoteísmo, a crenza nun deus singular. Os politeístas non sempre renden culto a todos os deuses por igual, pois poden ser henoteísta, que se especializan na adoración dunha deidade en particular. Outros poden ser politeístas kathenoteistas, que poden adorar deidades diferentes en momentos diferentes. Algúns cultos henoteísta terminaron sendo monoteístas co paso do tempo. Os deuses principais de cada panteón adoitan estar emparentados con relacións de parentesco.
A gran maioría das relixións son politeístas, aínda que o total de adherentes das tres grandes relixións monoteístas -chamadas abrahámicas: islam, cristianismo e xudaísmo -, as que afirman que só hai un só Deus, no presente supera o daquelas debido á forte expansión das relixións monoteístas, mediante o proselitismo e en bastantes ocasións a violencia, especialmente durante a Idade media. As divindades politeístas adoitan ter unha vinculación moi directa coa natureza, as actividades da vida cotiá ou os ciclos vitais (xeralmente as divindades relacionadas coa morte, o máis aló ou os defuntos teñen unha gran relevancia), que contrastan coa dimensión eminentemente trascendente do monoteísmo.
O politeísmo era a forma típica de relixión durante a Idade de Bronce e a Idade de Ferro ata a Era Axial (período que transcorre entre o 800 a. C. e o 200 a. C.) e nalgúns casos sufriron un desenvolvemento gradual cara ao monoteísmo ou panteísmo e, en épocas máis recentes, o ateísmo racionalista. Está ben documentado nas relixións históricas da antigüidade clásica, especialmente o politeísmo grego e o politeísmo romano, e logo da decadencia do politeísmo grecorromano, nas relixións tribais como o paganismo xermánico ou a mitoloxía eslava. A propagación do concepto aparece ante a existencia das relixións monoteístas. De feito, as relixións antigas tiveron un compoñente moi político, e existían grandes panteóns de deidades asociadas coas tradicións de cada lugar. A maioría de relixións antigas eran politeístas e tiñan panteóns de deuses tradicionais, a miúdo acumulados durante os séculos de intercambios culturais e de experiencias locais.
As relixións politeístas actuais inclúen o hinduísmo, o xintoísmo, algunhas formas da wicca (unha relixión neopagá fundada por Gerald Gardner o 1930), o vodú, a relixión popular chinesa, o druidismo, o taoísmo, o candomblé, thelema e a ásatrú. O budismo, o hinduísmo, e algunhas relixións neopagás son politeístas na medida que se trata dunha filosofía teolóxica que mantén a adoración de diversos aspectos da divindade. Algúns estudosos xudeus e islámicos ven a doutrina cristiá da trindade relacionada co politeísmo, un concepto que os cristiáns, en xeral, rexeitan enerxicamente. Terminoloxía miniatura|500px|Procesión dos deuses diante do sarcófago de Prometeo, c. 240 a.C., no Museo do Louvre O termo foi acuñado polo filósofo xudeu Filón de Alexandría no século d.C., aínda que designa unha realidade moito máis antiga, que o quería utilizar nas súas discusións cos gregos. Durante a época na que o cristianismo se estaba estendendo por Europa e o Mediterráneo, os non cristiáns eran chamados xentís (un termo que na súa orixe era utilizado polos xudeus para referirse aos non xudeus), pagáns ou idólatras, este último, máis pexorativo. O uso da palabra no seu sentido actual orixínase no francés, polo autor Jean Bodin en 1580, seguido polo uso que fai Samuel Purchas en inglés en 1614. Brando contra duro Unha división importante nas prácticas politeístas modernas é a que existe entre o chamado politeísmo brando e o politeísmo duro.
O politeísmo "brando" é a crenza de que os diferentes deuses poden ser arquetipos psicolóxicos, personificacións de forzas naturais ou un único deus esencial interpretado a través do prisma de diferentes culturas (por exemplo, Odín, Zeus e Indra, todos eles o mesmo deus interpretado polos pobos xermánico, grego e indio, respectivamente), o que se coñece como omnitheísmo (en). Desta maneira, os deuses poden ser intercambiables entre si en diferentes culturas.
O politeísmo "duro" é a crenza de que os deuses son seres divinos distintos, separados e reais, en lugar de arquetipos psicolóxicos ou personificacións de forzas naturais. Os politeístas duros rexeitan a idea de que "todos os deuses son un deus esencial" e tamén poden rexeitar por completo a existencia de deuses fóra do seu propio panteón. Deuses e divindades As deidades do politeísmo adoitan ser retratadas como personaxes complexos de maior ou menor status, con habilidades, necesidades, desexos e historias individuais, en moitos aspectos similares aos humanos (antropomórficos) nos seus trazos de personalidade, pero con poderes, habilidades, coñecementos ou percepcións individuais adicionais. O politeísmo non se pode separar claramente das crenzas animistas prevalentes na maioría das relixións populares. Os deuses do politeísmo son en moitos casos a orde máis alta dun continuo de seres ou espíritos sobrenaturais, que poden incluír antepasados, demos, espectros e outros. Nalgúns casos, estes espíritos divídense en clases celestiais ou ctónicas, e a crenza na existencia de todos estes seres non implica que todos sexan adorados.
Características Non se refire a unha diferenza de nomenclatura -os distintos nomes dunha deidade- senón que se trata de distintos deuses con características individuais identificables. No politeísmo cada deidade pode ser honrada e invocada de xeito individual dependendo dos aspectos que se lle atribúan. Dentro do politeísmo existe tamén o henoteísmo, dentro do cal unha deidade ocupa un lugar de preeminencia e honra por encima das demais. Un exemplo típico de relixión politeísta é o hinduísmo. Exemplos históricos son a relixión e mitoloxía grega, romana e nórdica.
Nas sociedades politeístas non adoita existir unha teoloxía propiamente dita, pero adoitan convivir con sistemas filosóficos e éticos bastante complexos. Cada forza sobrenatural (como o raio, a morte ou o embarazo) atende a uns mecanismos establecidos, que conforman unha complexa orde cósmica moi xerarquizada, descrita mediante mitos, lendas e obras sacras. No politeísmo, debido a un armazón moi consolidado de transmisión, oral ou escrita, o coñecemento é acumulativo, é dicir, é perfectamente ampliado ben pola especulación dos individuos dedicados a iso (xamáns, bruxos, poetas etc.) ou polo contacto intercultural.
Adóitase sinalar que o politeísmo corresponde a miúdo con sociedades igualmente xerarquizadas, cunha gran demarcación en clases sociais. Exemplos habituais darianse no antigo Exipto, na cultura clásica grega e romana ou no hinduísmo. Algunhas crenzas politeístas sitúan ademais a preeminencia dun deus sobre o resto do panteón (culto coñecido como henoteísmo), o que fixo crer aos antropólogos evolucionistas que este sería o paso natural ao monoteísmo.
O politeísmo está considerado polos antropólogos evolucionistas como unha forma bastante avanzada de relixiosidade (propia dun certo nivel de civilización), na que as forzas da natureza son discriminadas, separadas e seleccionadas, e, finalmente, representadas por unha serie de deuses antropomórficos. Diferenzas entre monoteísmo e politeísmo A fe, o crer, é a base do monoteísmo; as crenzas e a fe son conceptos alleos ao politeísmo. As relixións politeístas non suscitan o problema das orixes e a creación; na maioría delas o mundo é eterno, ou polo menos atopa a súa orixe nun caos primordial, pola intervención ou non dos deuses.
Fronte á diversidade e a multiplicidade do mundo, certas formas do politeísmo consideran a multiplicidade de creacións e orixes, que se producen pola transformación da existente. Xa que logo, non existe en consecuencia, nas relixións pagás, un mito da creación que os fieis deben aceptar de forma dogmática, aínda que poida haber unha historia predominante, por exemplo, a Teogonía de Hesíodo.
Cada relixión pagá ten o seu propio panteón, que aínda que é relativamente estable, admite algúns cambios: pode desenvolverse e novos deuses poden incorporarse, por importación doutros cultos ou polo nacemento de novos cultos locais. Aínda así, hai que ter en conta que se un novo deus se incorpórase e ten unhas características moi similares a un que xa preexiste, unifícase xeralmente nunha soa figura que xeralmente leva o nome da deidade tradicional.
O culto baséase na veneración dos deuses, dos que un ou un pequeno grupo destacan como máis importantes, co fin de asumir as características da principal deidade. No caso de que o culto aos deuses menos importantes desapareza e só permaneza activa a veneración a un deus principal, entón fálase de henoteísmo ou monolatría.
Crenzas Os politeístas radicais cren que os deuses son seres diferentes e independentes, pero tamén poden crer nun principio unificador, como é o caso dos platónicos. Os politeístas moderados respectan a multiplicidade de deuses, pero chégana a considerar como unha multiplicidade dunha unidade divina superior, non un Deus persoal como nas relixións monoteístas, senón máis ben unha múltiple realidade divina. De feito, este monismo estende e en certo xeito achégase ao monoteísmo, pero sen forma e sen os atributos que o constitúen. O exemplo máis característico sería o do Brahma, con correntes hinduístas como o Vedanta e o Ioga, e representa un concepto filosófico e espiritual que fai referencia ao principio orixinario do universo. Incluso algunhas correntes neopagás modernas seguen este modelo.
O politeísmo non pode ser netamente separado das crenzas animistas que prevalecen na maioría das relixións populares. Os deuses do politeísmo son, en moitos casos, o máis alto nivel dun continuo de seres sobrenaturais ou espíritos, que pode incluír antepasados, demos, espectros e outros seres máxicos ou mistéricos. Nalgúns casos estes espíritos divídense en celestiais ou ctónicos (do outro mundo), e a crenza na existencia de todos estes seres non implica que todos sexan venerados por igual.
Aínda que moitas formas do budismo inclúen a veneración aos bodhisattva, estes non son vistos como entidades divinas. Pola contra, os bodhisattva considéranse uns seres humanos que alcanzaron un maior nivel de iluminación, e un dos principios do budismo é que, no curso de moitas vidas, calquera ser humano pode chegar a un nivel similar.
Que unha persoa pode crer en varios deuses non significa necesariamente que todos eles deben ser adorados. Moitos politeístas cren na existencia de máis dun deus, pero só adorán un ou algúns deles. Max Müller fala dunha tendencia ao culto dirixida a un ser ou principio, recoñecido como tal, pero que ten moitas manifestacións; este tipo de teísmo chamouse henoteísmo. Algunhas persoas ven a henoteísmo como unha forma de monoteísmo, e outros, como monismo; tamén algúns historiadores afirmaron que as relixións monoteístas orixinaron do henoteísmo. Desde a perspectiva dos cristiáns, os xudeus e os musulmáns actuais, con todo, o henoteísmo considérase como un equivalente do politeísmo e unha concepción afastada do seu sistema relixioso.
Tipo de deidades Algúns tipos de deidades que a miúdo se atopan no politeísmo poden incluír: Deidade creadora. Heroe cultural. Deidade da morte (ctónico). Deidade da vida-morte-renacemento. Deusa do amor. Deusa nai.