O Protectorado Español de Marrocos (en árabe: حماية إسبانيا في المغرب ḥimāyat Isbāniyā fi-l-Magrib) é a figura xurídica aplicada a unha serie de territorios de Marrocos nos que España, segundo os acordos franco-españois asinados o 27 de novembro de 1912, exerceu un réxime de protectorado.
O protectorado consistía en dous territorios do actual Marrocos, xeograficamente separados: a zona do norte de Marrocos, que inclúe as rexións do Rif e Yebala, e a de Tarfaya, lindando coa ex colonia española do Sáhara Español, ao suroeste e ao norte co río Draa como fronteira. Oito meses antes dos acordos, Francia creara o seu propio protectorado sobre a maior parte do actual Marrocos. Con todo, a creación dunha administración colonial sobre os territorios do protectorado no Rif non se produciría ata 1927, unha vez a zona fora pacificada. O protectorado duraría ata o día 7 de abril de 1956, salvo o que se coñecía como o protectorado meridional ou rexión norte das tres en que se dividiu o Sáhara Español.
Antecedentes As orixes remotas do protectorado poderían acharse nos intentos casteláns e portugueses de expansión no norte de África. Durante a segunda metade do século XV e primeira do XVI, Castela ocuparía sucesivamente Melilla (1496), Cazaza e Mazalquivir (1505), o Peñón de Vélez da Gomera (1508), Orán (1509), o peñón de Alxer, Béjaïa e Trípoli (1510), Bona, Bizerta, Tunisia e La Goulette (1535), en tanto que Portugal centraba a súa expansión no litoral atlántico, tomando Ceuta (1415), Tánxer (1471), Mazagán (1502), Mogador (1516), Agadir (1505)...
A maior parte das prazas foron perdidas durante o mesmo século XVI, de forma que á asunción da coroa portuguesa por parte de Filipe II, as únicas prazas en mans dos reis hispánicos eran Melilla, o Peñón de Vélez da Gomera, Orán-Mazalquivir (polo lado castelán) e Ceuta, Tánxer e Mazagán (polo portugués).
Aínda que durante o reinado de Filipe III conquistáronse tamén Larache (1610) e A Mámora (1614), o ascenso da dinastía alauí significou a conquista da maior parte das prazas en mans de países occidentais. Á morte do sultán Ismail (1672-1727), só Mazagán (Portugal), Tánxer (Inglaterra) e Ceuta (que preferira seguir á beira dos reis españois en 1640, cando Portugal independizouse), Melilla, as illas Alhucemas (ocupadas en 1673) e o Peñón de Vélez da Gomera, en mans españolas, escapaban do seu dominio. Desta forma, só Ceuta, Melilla, as illas Alhucemas e o Peñón de Vélez da Gomera seguían en mans españolas ao comezo do século XIX.
miniatura|300px|A Batalla de Tetuán, de Mariano Fortuny (MNAC)
As prazas conservaran sempre un carácter de presidios, cuxa ampliación fora unha constante durante o século XVIII. En 1774, o sultán Sidi Mohamed atacou Melilla, a cal estivo sometida a un asedio que durou tres meses. Con todo, o asedio foi infrutuoso e o sultán de Marrocos decidiu adoptar unha política amigable cara a España.
Xa no século XIX, a debilidade do sultanato marroquí leva a unha progresiva intervención de países occidentais nos seus asuntos internos, notablemente Francia, Reino Unido e España. No caso español, co pretexto de responder a un ataque sobre Ceuta levado a cabo por algunhas tribos limítrofes (as tribos de Anyera), España ataca ás forzas marroquís desenvolvendo unhas operacións militares de certa envergadura que desembocan na batalla dos Castillejos, a toma de Tetuán (1860) e a firma dos tratados de 1860 (Tratado de Paz e de Amizade entre España e Marrocos ou de Wad-Ras) e 1861. Mediante estes tratados: Amplíanse os límites de Ceuta e Melilla. Concédese a España un territorio en Santa Cruz do Mar Pequeno (o que sería logo Sidi Ifni) que permita instalar un establecemento pesqueiro. Obrígase ao sultán de Marrocos a pagar unha indemnización de 100 millóns de francos-ouro, garantidos pola ocupación de Tetuán. Marrocos comprométese á firma dun tratado comercial e a facilitar o establecemento diplomático español en Fes.
Aínda que o pago da indemnización creou enormes dificultades financeiras a Marrocos, a indemnización foi finalmente pagada, polo que Tetuán foi devolta o 2 de maio de 1862.
Marrocos converteuse nunha encrucillada dos intereses europeos: Reino Unido, moi sensible a calquera ameaza á súa ruta imperial cara á India, recelaba da presenza francesa no norte de África. Francia, dona xa de Alxeria e logo de Tunisia, desexa consolidar o seu dominio sobre o norte de África, á vez que velaba pola seguridade de Alxeria, pronto dividida en tres departamentos franceses. España, pola súa banda, buscaba asegurar os seus presidios norteafricanos á vez que impedir ser afogada por outros países, notablemente Francia. Tamén buscaba unha alternativa aos imperios coloniais perdidos en América. Finalmente, Alemaña interviría en Marrocos buscando atizar as diverxencias entre Reino Unido e Francia. Son precisamente as apetencias alemás as que forzan a Francia e o Reino Unido a chegar a un acordo, de forma que en 1890, Reino Unido decide deixar mans libres en Marrocos a Francia, que fixo o propio con Exipto en favor de Alemaña.
Tras os tratados asinados entre o sultán de Marrocos e o goberno español nos anos sesenta, as relacións con España foron de paz relativa, co propósito de manter o statu quo. Con todo, a paz veríase perturbada pola crise de Melilla, que comezou en 1890 e seguiu durante os tres anos seguintes. Durante eses anos, os choques entre as tropas españolas estacionadas en Melilla e as tribos rifeñas limítrofes foran incrementándose, ata culminar no ataque á cidade durante os días 27 e 28 de outubro de 1893, no que morreu o xeneral Margallo, gobernador militar de Melilla. O goberno español destaca tropas a Melilla ao mando do xeneral Martínez Campos, ante a posibilidade dunha guerra, o sultán Hassan I destaca ao seu irmán, con fortes efectivos, o cal logra reducir a rebelión rifeña.
A estes enfrontamentos seguiu un novo período de paz relativa, que habería de cambiar tras a perda das últimas colonias en América e o Pacífico en 1898. A partir de entón, a política exterior de España céntrase no norte de África. Ademais España intenta saír do seu illamento internacional e intentar participar nas novas políticas de alianzas que se dan en Europa a comezos do século XX. Desde 1898 España intentou establecer acordos entre Francia, Inglaterra ou ambos á vez, pero foron dificultados polos continuos cambios de goberno. Foi achegando posicións con Francia, estando interesada esta en dominar Marrocos para unificar o norte de África baixo dominio francés. Xa en 1902 ofreceu a España a repartición de Marrocos en dúas zonas de influencia. Daba a España unha zona ao norte, entre os ríos Sebú e Muluya, e outra ao sur, en torno ao antigo establecemento de Santa Cruz do Mar Pequeno. O goberno español non aceptou entón, reclamando que Inglaterra fose informada para evitar a súa hostilidade. España intentou un novo acordo ao ano seguinte, pero xa non interesaba a Francia, que iniciara un achegamento a Inglaterra. Nestes momentos España era partidaria de manter o status quo na zona, pero en 1904 unha declaración conxunta franco-británica deixaba sen efecto esa política, pasando á idea de penetración pacífica en ausencia dun goberno estable ou a existencia dun goberno hostil. España non tiña intereses coloniais en Marrocos, vía a cuestión como unha necesidade de defensa nacional, vendo con malos ollos que unha potencia como Francia fose fronteira tanto ao norte como ao sur.
A nova situación internacional supuña a marxinación de Alemaña. En resposta a esa situación e coa escusa das crecentes presións francesa sobre o goberno marroquí, o Káiser desembarcou en Tánxer en 1905, reclamando a independencia do sultán. Para evitar unha guerra, convocouse unha Conferencia internacional para falar sobre Marrocos. En 1906 celebrouse a Conferencia de Alxeciras (15 de xaneiro-7 de abril), a cal, aínda que afirmando respectar a independencia marroquí, significaría de feito o seu fin. Na conferencia víronse frustrados os intentos alemáns por participar na repartición de Marrocos, pero se acordou o dereito de todos os países de lograr acordos económicos con Marrocos. Ademais, aceptábase a repartición do país en zonas de influencia entre Francia e España, e o dereito destas a intervir nelas, se o sultán non era capaz de manter a orde. Tras as desordes de Casablanca (1907), comézase a ocupación das diferentes zonas de influencia. Finalmente, Francia e España aceptan retirar as súas tropas tras diversos episodios bélicos. No caso de España, hai que destacar a denominada guerra de Melilla de 1909, na que as tropas españolas sofren un grave revés militar no monte Gurugú e o barranco do Lobo (endereitado a duras penas) con graves repercusións na política interior española (Semana Tráxica). O resultado sería finalmente a ampliación da zona de influencia melillense pola conca do río Kert ata Zeluan e Nador por unha banda, e ata o Cabo Tres Forcas pola parte oposta.
En 1911, Marrocos estaba en completa anarquía. De acordo co previsto na Conferencia de Alxeciras, o sultán pediu axuda a Francia. As tropas francesas ocuparon a capital de Marrocos, Fes. España ocupou Larache e Alcazarquivir. Alemaña enviou un canoneiro a Agadir. Isto deu lugar ao acordo franco-alemán polo que Alemaña renunciaba a Marrocos, e aceptaba o Protectorado francés sobre este, a cambio dunha cesión de territorios no África Ecuatorial.
Evolución do protectorado As continuas inxerencias franco-españolas fan insostible a posición do sultán, que en marzo de 1912 asina o Tratado de Fes con Francia, polo que se establece formalmente o protectorado. Mediante o Tratado hispano-francés asinado o 27 de novembro, Francia recoñeceu a España o territorio da zona norte de Marrocos, establecéndose o protectorado español, con capital en Tetuán. Establecíanse os límites entre as zonas francesa e española ao norte do río Uarga. Mediante real decreto de 27 de febreiro de 1913 estableceuse a súa organización.
En febreiro de 1913, comeza a ocupación formal do territorio, coa ocupación pacífica de Tetuán por parte do xeneral español Felipe Alfau Mendoza. Posteriormente chega o primeiro jalifa ou representante do sultán da zona Muley Mohammed Mehedi Uld Ben Ismael, substituído polo seu fillo Muley El Hassan Ben El Mehdi en 1923. A prensa do día seguinte titulou: «La bandera de España tremola al viento sobre la Alcazaba de Tetuán como 53 años ha» (recordando así a primeira entrada realizada en 1860 polo xeneral Prim.
A resistencia dos marroquís á ocupación fixo que houbese que enviar reforzos: en 1913 alcanzáronse os 50.000 soldados españois. Con todo, o comezo da Primeira guerra mundial, fixo que España deixase de ocupar territorios, para evitar unha guerra con outras potencias europeas.
Terminada a guerra, renóvanse as operacións militares que levan en 1919 ao alto comisario, xeral Dámaso Berenguer, a establecer a paz en Anyera, o Haus e Wad Ras. En 1920 tómanse as alturas do Gorges e Ben Karrich e en setembro, tras unha longa marcha, as alturas de Beni Hasan e Xauen. Tras o desastre de Annual, en xullo de 1921, ante as cábilas de Abd el-Krim, ábrese o camiño cara á ditadura de Primo de Rivera. Sería no entanto o ditador o que organizaría en 1925 o desembarco de Alhucemas, que con axuda francesa suporía o fin das guerras de Marrocos e o inicio da pacificación definitiva da zona e a súa articulación administrativa.
Durante a Guerra do Rif, en 1921-1927, forzas combinadas franco-españolas lanzaron bombas de gas mostaza sobre os rebeldes bérberes. 100.000 soldados españois e 325.000 franceses foron necesarios para completar o control do territorio.
O 1 de maio de 1931 os obreiros marroquís maniféstanse pedindo a igualdade cos españois, e 800 notables marroquís envían unha carta ao Presidente Niceto Alcalá-Zamora pedíndolle a igualdade en todos os aspectos cos españois. Con todo, a II República só trouxo dous cambios: concedeuse a nacionalidade española aos xudeus, e o 5 de abril de 1934 ocupouse Ifni.