мини|286x286пкс| Законоправило на Свети Сава, Иловички препис од 1262 година. Законоправило, Крмчија или Номоканон на Свети Сава (грчки номос — „граѓански закон“, канон — „црковно правило“) го претставува приемот на византиското право и Номоканонот. Иако е земено од византиски извори, Законоправилото е била сосема нова компилација на световни и црковни норми . Архиепископот Сава го вклопил својот авторски печат во Законоправилото со прилагодување на нормите од византиското право на општествениот контекст на Србија. Се смета дека Законоправилото на Свети Сава е создадено на почетокот на XIII век (1219 или 1220 година), по добивањето на автокефалноста на Српската црква. Тој е првиот српски правен акт и е напишан на народен јазик.
Како извори за пишување на Законоправилото на Архиепископот Сава: му користеле Номоканонот во 50 наслови, Номоканонот во 14 наслови (т.н. Номоканон на Фотиј), толкувањата на угледните правници Аристин и Зонара, како и преводот на Прохирон (под името „Закон градски“).
Историја За време на владеењето на династијата Немањиќ (1166-1371), српската средновековна држава се развила во сферата на политиката, религијата и културата. Изградени се голем број манастири, многу повеќе отколку во претходните векови. Земјата се проширила на пространството меѓу трите мориња, а градскиот живот достигнал високо ниво на развој. Трговијата, рударството и производството значително напреднале.
Подигнувањето на државата од ранг на кнежевство на ранг на кралство (1217) и стекнување на црковна автокефалност (1219) се резултат на обемните политички напори на Стефан Немања (родоначалник на династијата) и неговите синови Стефан Немањиќ. (првиот српски крал) и Растко Немањиќ - Сава (првиот српски архиепископ). За да се постави трајна основа на оваа новоформирана независна држава, беше неопходно да се создаде правен систем со кој се воспоставуваа прописи за српското кралство и црква. Во овој период, само царот можел да воспоставува закони и други реални акти. Како што напредувала државата, така и индустријата напредувала, така правниот систем морал да регулира различни правни односи. Пред ерата на Немањиќ, Србија не била управувана од крал, па затоа претходните владетели не можеле да создаваат законски кодекси кои би ги регулирале односите меѓу државата и црквата. Српските владетели управуваа со земјата со поединечни правни акти. За да го надмине овој проблем и да го организира правниот систем по стекнувањето на црковната независност, Свети Сава го објавил Законоправилото во 1220 година.
Законоправилото е нераскинливо поврзано со стекнувањето на црковната автокефалност. Свети Сава отишол во Никеја во 1219 година со цел да се обиде да добие независност на Српската православна црква од вселенскиот патријарх . Се претпоставува дека во тоа време номоканонот бил веќе завршен, бидејќи е тешко да се поверува дека патријархот би прифатил создавање на српска автокефалност без претходно да има увид во книгата што ќе го регулира функционирањето на новата црква. После тоа, по враќањето во Србија, Свети Сава кратко престојувал во Солун, каде што ја завршил работата на номоканонот. Најверојатно почнал да го пишува Законоправилото во 1208 година додека бил на Света Гора (Халкидики).
Византиски номоканони Во номоканоните биле собирани царските закони (nomoi), црковни прописи (канони), толкувања на угледни правници.
За првпат овој вид црковна збирка се споменува во 451 г. во врска со одлуките на Халкидонскиот собор. Во овој зборник - синопсис се вклучени скратени текстови на сите правила. Составувањето на овој зборник му се припишува на Стефан од Ефес, по кого е наречен Синопсис на Стефан од Ефес. Составувањето на црковно-граѓанскиот компендиум, во кој материјалот е систематски претставен според правните прашања што ги обработува, му се припишува на цариградскиот патријарх Јован III Схоластика. Оваа збирка содржи и делови од 12 новели на императорот Јустинијан кои се однесуваат на црковно-правни прашања. Познат е како Номоканон на Јован Схоластика (околу 550 г.), а некаде се нарекува и Синтагма на Јован Схоластика.
Ако зборникот од типот номоканон содржи само правила без толкување, тој се нарекува синтагма. На почетокот на VII век, во времето на патријархот Сергиј (610-638), бил создаден црковниот зборник Канонска Синтагма, кој правникот Јулијан го споил со збирката закони од законодавството на Јустинијан (Collectio tripartita), непознат составувач од истиот период. Така е создаден Номоканонот во 14 наслови. Во овој номоканон има 883 воведени правила на соборот во Трула и на Вториот собор во Никеја, потоа правилата на помесни собори во Цариград и голем број световни собори. Патријархот Фотиј го напишал предговорот за овој номоканон и е именуван по него. Номоканон на Фотиј со одлука на Цариградскиотт собор, на кој присуствувале четворица патријарси на источните цркви, тој станал официјален правен акт на христијанската црква.
Секој номоканон содржи:
правила на светите апостоли, правилата на десет помесни совети, правила на шест вселенски собори, правила на светите отци.
Методиев номоканон Првиот словенски номоканон го составил Методиј (околу 868 г. година). Тоа би бил Liber Sclavorum qui dicitur Methodius, спомнат во Кралството Словени, дело на попот Дукљанин од Бар, напишано помеѓу 1167 и 1173 година година. Законикот го добил името по словенскиот просветител Методиј, кој бил негов составувач. Се состоеше од преводот на Методиј на Номоканонот на Јован Схоластика околу 550 г. и од Законот за судење на луѓето (словенска адаптација на Еклогот). Номоканонот на Методиј (како што се нарекувал овој законик) најверојатно бил создаден пред заминувањето на Методиј во Долна Панонија, со кнезот Коцељ и неговите Словени (869-870 и 873-874) и бил наменет за сите Словени.
Содржина на Законот десно|мини|268x268пкс| Фреска на Свети Сава, Царска црква во манастирот Студеница, од 1314 година. Свети Сава во 1220 година составил номоканон наречен Правен кодекс. Некои автори тврдат дека Законот може да се смета за првиот српски устав (на пр. Миодраг Петровиќ), меѓутоа, мнозинството укажува дека овој современ термин не може да се примени во однос на средновековен писмен акт.
Законоправило или Крмчија регулирал многу голема област на општествени односи, и црковни и граѓански. Делот поврзан со црковното право го сочинуваат: Синопсис на Стефан од Ефес, Номоканон на Јован Схоластика, Номоканон во 14 наслови (номоканон на Фотиј), Номоканон во 50 наслови, толкувања на канонистите Аристин и Зонара... Додека делот поврзан со граѓанското право содржел: Извадоци од Новелите на Јустинијан (околу 550 г.), правниот зборник составен од Јован Схоластик, Collectio tripartita, збирка закони од законодавството на Јустинијан и Прохиронhttp://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2004/0584-98880441099S.pdf (Закон градски) од 879 година, зборник на византиско граѓанско, кривично и процесно право.
Законоправилото било сосема нова збирка на световно и црковно право, преземено од византиски извори, но приспособена на општествениот и локалниот контекст на Србија. Српското средновековно право не познавало легални непресадувања, бидејќи сите прописи биле преземени од римско-византиското право. Србија стана дел од европската и христијанската цивилизација. Во Србија, Номоканонот на Свети Сава се нарекува и божествен закон.
Законодавството има 70 поглавја: 6 воведни, 44 црковни и 20 световни закони. Кодексот на правото не е само едноставен превод на византиските граѓански и црковни правни акти, туку ги содржи и толкувањата на канонистите Аристино и Зонара. Затоа Законот има своја оригиналност и вредност. Сава ја нагласи хармоничната врска помеѓу духовната и световната власт во Кодексот на законите. Така, благодарение на Сава, теоријата за симфонија (конкорд) била пренесена во Србија во двојна смисла: еднаквост меѓу државата и црквата, а не државната власт над црквата, и еднаквост меѓу православните цркви, а не хегемонијата на Константинополска патријаршија. Правниот кодекс е единствен меѓу номоканоните од следниве причини: при составувањето на Кодексот на законите, архиепископот Сава користел толкувања на истакнати правници, истакнатите византиски канонисти Аристин и Зонара, при што се претпочитала Зонара и содржи Прохирон (под името „Градски закон“).
Зачувани се неколку преписи од Савиното Законоправило.
Иловички препис е создаден во 1262 година во манастирот Свети Архангел Михаил на Иловица, денешниот манастир на Светите Архангели кај Тиват, каде што се наоѓало седиштето на епископијата Зета. Напишан е на пергамент и има 398 листови. Се чува во библиотеката на Хрватската академија на науките и уметностите во Загреб. Рашки препис е создаден во 1305 година во црквата Петар во Рас. Напишана е на пергамент и има 427 листови. Се чува во Историскиот музеј во Москва . Дечански препис е создаден околу 1340 година. Испишан е на тенок пергамент и има 284 листови. Се чува во библиотеката на манастирот Дечани. Пчињскиот препис е создаден околу 1370 година. Напишан е на хартија, во кожна поврзница и има 305 листови. Се чува во Српската академија на науките и уметностите во Белград. Морачки препис бил создаден околу 1615 година. Напишан е на хартија и има 347 листови. Зачуван е во Музејот на Српската православна црква во Белград. Сараевски препис е создаден во 14 век. Хиландарски препис е создаден во XIV век. Белградски препис е создаден во 15 век. Пеќски препис е создаден во 16 век. Савински препис е создаден во 16 век. Законик на Јован Злокруховиќ е создаден во 17 век. Номоканонот на Сант'Андреа е создаден во 17 век.
Законоправилото служело како основа за законодавството на српските владетели, вклучувајќи го и Душановиот законик од 1349 година и 1354 година (членови 6, 8, 11, 101, 109 и 196). Првично, во Савиното Законоправило не биле вклучени Законот за судења на луѓето и Судот на царевите Леон и Константин (словенски адаптации на Еклогот). Испечатениот текст ги содржи. Законоправилото станало првиот кодекс на обновената Србија, на почетокот на мај 1804 година, кога српската револуција штотуку започна. Прота Матеја Ненадовиќ на тој начин ја продолжил законодавната работа на Методије и Сава. Законоправилото се наоѓа и во Српскиот Граѓански законик од 1844 година. (членови 93 и 94). Во 19 век, започнатото во 9 век било проширено.
И покрај вековниот прекин на државноста, Србите ја зачувале својата моќ да го градат и зачуваат законскиот поредок.
Содржина на Законоправилото Законоправилото се состоело од следните 7 воведни поглавја:
Слово за седум свети и вселенски собори Толкување на следниот стих: „Господи Исусе Христе Боже наш, помилуј нè“ Толкување на симболот на верата, односно: верувам во еден Бог Толкувањето на молитвата што Господ Исус Христос ги научи на своите ученици и со нив нè поучува, нè учи да се молиме и да велиме „Оче наш, Кој си на небесата“ Пролог, т.е. предговор на составувачот на светите правила во 14 гранки Номоканон во 14 наслови Вовед во Номоканон
Потоа следуваат преостанатите 63 глави:
Апостолските и татковските правила проткаени со толкувањето на Алексеј Аристин Правила на светиот апостол Павле Правилата на двата света и врховните апостоли Павле и Петар Правилата на сите свети апостоли заедно Одлуки и правила на Првиот Вселенски Собор Правилата на светиот помесен собор во Анкара Правила на Светиот Собор во Нова Кесарија Правилата на Светиот помесен совет во Гангра Правила на светиот помесен собор во сириска Антиохија Правила на Светиот помесен Собор во Фригиска Лаодикија Одлуки и правила на Вториот Вселенски Собор Одлуки и правила на Третиот вселенски собор Одлуки и правила на Четвртиот Вселенски Собор Правилник на Светиот помесен Собор во Сардика Правила на Светиот и Месниот собор во Картагена За она што се случи во Цариград, за Агап и Гавади Одлуки и правила на Шестиот вселенски собор Одлуки и правила на Седмиот Вселенски Собор Правилник на Првиот и Вториот собор, одржан во Цариград во црквата на Светите апостоли