Грузиски Евреи () — заедница на Евреи кои мигрирале во Грузија за време на вавилонското заробеништво во 6 век п.н.е.The Wellspring of Georgian Historiography: The Early Medieval Historical Chronicle The Conversion of Katli and The Life of St. Nino, Constantine B. Lerner, England: Bennett and Bloom, London, 2004, p. 60 Таа е една од најстарите заедници во таа земја.
Пред анексијата на Грузија кон Руското Царство во 1801 година, 2.600-годишната историја на грузиските Евреи била обележана со речиси целосно отсуство на антисемитизам и видлива асимилација во грузискиот јазик и култура.Forget Atlanta - this is the Georgia on my mind By Jewish Discoveries and Harry D. Wall Feb. 7, 2015, Haaretz Грузиските Евреи се сметале за етнички и културно различни од соседните планински Евреи.Mountain Jews: customs and daily life in the Caucasus, Leʼah Miḳdash-Shemaʻʼilov, Liya Mikdash-Shamailov, Muzeʼon Yiśraʼel (Jerusalem), UPNE, 2002, page 9 Тие, исто така, традиционално биле многу одвоена група од Евреите Ашкенази во Грузија, кои пристигнале по руската анексија на Грузија.
Како резултат на големиот емиграциски бран во 1990-тите, огромното мнозинство грузиски Евреи сега живеат во Израел, а најголемата заедница во светот живее во градот Ашдод.
Историја Грузиските Евреи традиционално живееле одвоено, не само од околниот грузиски народ, туку и од Евреите Ашкенази во Тбилиси, кои имале различни практики и јазик.
Заедницата, која броела скоро 60.000 во 1970-тите, во голема мера емигрирала во Израел, САД, Руската Федерација и Белгија (во Антверпен).. Од 2014 година, само околу 1.500 грузиски Евреи останале во Грузија. Според Првиот генерален национален попис на Грузија од 2002 година, во земјата има 3.541 еврејски верници. На пример, огранокот на грузиските Евреи Лезгишвили има семејства во Израел, Москва, Баку, Диселдорф и Кливленд, Охајо (САД). Неколку стотици грузиски еврејски семејства живеат во областа на трите држави во Њујорк, особено во Њујорк и Лонг Ајленд.
Потекло Евреите што зборуваат грузиски се една од најстарите преживеани еврејски заедници во светот. Грузиските Евреи имаат приближно 2.600-годишна историја во Колхис.Batumi Archeological Museum, seen March 2020; also Tbilisi Jewish Museum, seen March 2020 Се расправа за потеклото на грузиските Евреи, познати и како Гурџим или картвели ебраелеби. Најпопуларното гледиште е дека првите Евреи тргнале кон јужна Грузија по освојувањето на Ерусалим од Навуходоносор во 586 п.н.е. и егзилот во Вавилон. Ова тврдење е поткрепено со средновековниот грузиски историски извештај на Леонти Мровели, кој пишува:Мровели додал дека натамошното населување на Евреите во Грузија било за време на римскиот период на царотВеспазијан. Тој напишал дека Евреите живееле во Грузија многу пред 1 век од нашата ера. Според Мровели:Древната грузиска историска хроника, Преобразувањето на Картли, е најстариот и единствен грузиски извор за историјата на еврејската заедница во Грузија. Хрониката опишува верзија слична на онаа понудена со векови подоцна од Леонти Мровели, но периодот на еврејската миграција во Грузија му се припишува на Александар Велики: мини|250x250пкс| Античка грузиска престолнина Мцхета, каде што Евреите живееле илјадници години Грузиските извори исто така се повикуваат на доаѓањето на првите Евреи во Западна Грузија од Византија во текот на 6 век од нашата ера. Приближно 3.000 Евреи побегнале во Источна Грузија, која дотогаш била контролирана од Персијците, за да избегнат жестоко прогонство од Византијците. Постоењето на Евреите во овие региони во овој период е поткрепено со археолошки докази, кои покажуваат дека Евреите живееле во Мцхета, античкиот главен град на источно грузиската држава Иберија-Картли.
Според грузиската хагиографија, еврејските заедници постоеле во Грузија во 1 век. За грузискиот Евреин, наречен Илија, се вели дека бил во Ерусалим за време на Распнувањето и ја вратил облеката на Исус со себе во Грузија. Ја добил од римски војник на Голгота.
Евреите зборувале грузиски, а подоцна еврејските трговци развиле дијалект наречен киврули, или јудео-грузиски, кој вклучувал голем број хебрејски зборови.
Во втората половина на VII век, Омејадите освоиле голем дел од грузиската територија, која станала провинција на арапскиот калифат. Арапските емири владееле во грузискиот главен град Тбилиси и околната територија речиси 500 години, до 1122 година.
Генетските студии спроведени врз грузиските Евреи како дел од поширокото истражување покажале блиски генетски врски со другите Евреи, а особено со ирачките и персиските Евреи. Се чинело дека ова ги докажува историските извештаи за еврејската миграција од Персија во Грузија.Begley, Sharon. (7 August 2012) Genetic study offers clues to history of North Africa's Jews | Reuters .
Среден век лево|мини| Јудео-арамејски натпис на Аврам, син на Сара, од Мцхета од 4 до 6 век Нема многу документација за грузиските Евреи под арапска доминација. Кон крајот на 9 век, Абу-Имран Муса ал-Зафарани (подоцна познат како Абу-Имран ал-Тифлиси) основал еврејска караи секта наречена Тифлиска секта („Тифлисити“), која траела повеќе од 300 години. Сектата отстапувала од рабинската халаха во своите обичаи за брак и кашрут. Оваа секта не го претставувала големото мнозинство грузиски Евреи, кои се придржувале до традиционалниот рабински јудаизам додека одржувале силни верски врски со Багдад и другите Евреи од Ирак. Природата на почитувањето на рабинскиот закон од страна на грузискиот Евреин биле забележана и од Бенџамин од Тудела и Абрахам бен Давид (исто така познат како РАБАД или РАВАД).
Монголите ја освоиле Грузија во 1236 година, што поттикнало многу од Евреите од Источна и Јужна Грузија да се преселат во западниот регион, кој останал независен. Таму тие формирале мали заедници долж Црното Море, и на крајот нивната сиромаштија ги принудило на крепосништво. Во текот на 500 години, почнувајќи од крајот на 14 век, Евреите од Грузија припаѓале на камани, или кметска класа, под грузиската елита.
Нивната ситуација се влошила во 15 и 16 век поради постојаните воени конфликти и инвазии на Тимур, Отоманското Царство и муслиманската Персија. До крајот на 15 век, Грузија била фрагментирана на три одделни кралства и пет феудални територии. Еврејските кметови биле продавани од господар на господар како семејство или поединци како исплати на долгови или подароци. Еврејските заедници биле растргнати и еврејскиот заеднички живот бил речиси невозможно да се одржи. Изолацијата и недостатокот на религиозен и духовен центар довеле до опаѓање на еврејското знаење.
Бескрајна низа војни и бунтови ги карактеризирал крајот на 18 и почетокот на 19 век како резултат на руското мешање во регионот, оставајќи го регионот десеткуван. Еврејскиот имот често бил конфискуван и Евреите биле принудени да бараат заштита од локалните феудалци. Наместо да најдат сигурност, многу Евреи станале робови на овие господари. Кметовите, вклучувајќи ги и еврејските, според грузискиот закон биле поделени во три категории: кметови на кралот, феудални кметови и кметови на црквата.
Во овој период се случиле големи преселби на Евреи, доброволни или принудни. Во 15-тиот и 16-тиот век, голем број Евреи заминале за [недостасува збор; можеби Персија?], а многу Евреи во тој регион сè уште имаат грузиско потекло. Во 17 и 18 век, десетици илјади еврејски и нееврејски Грузијци биле насилно преселени во Персија од страна на исламските персиски напаѓачи.
Анексија од Русија мини|300x300пкс| Грузиските Евреи од Тбилиси околу 1900 г Во 1801 година, Руското Царство ја анектирала Источна Грузија. Кметовите на кралот станале кметови на Министерството за финансии и биле обврзани да му плаќаат даноци на царот. Во 1835 година имало 1.363 Евреи со 113 Караити кои живееле во градот Кутаис (Кутаиси) и неговата околина, 1.040 во Гори, 623 во Ахалцихе и 61 во Тифлис (Тбилиси). Вкупното еврејско население во Грузија и регионот надвор од Кавказ изнесувало 12.234.
Во 1863–71 година, руските власти го укинале крепосништвото, а еврејските поранешни кметови се преселиле во градовите и селата каде што веќе биле населени слободните Евреи. Конечно, Евреите од Грузија почнале да развиваат еврејски заедници. Секоја група се преселила заедно во истите градови и основале свои соодветни синагоги. Тие обично биле составени од голем број пошироки семејни групи кои опфаќале три или четири генерации. Секоја заедница имало габаи кои служеле како рабин, гледат, мохел и Чедер, и ги надгледувале верските и комуналните работи. Овие мали заедници се развиле во еврејскиот кварт на нивните одредени градови.
Во почетокот на 19 век, одредени Ашкенази руски Евреи се преселиле во Грузија. Евреите Ашкенази и грузиските Евреи почнале да воспоставуваат контакт едни со други, но односите биле затегнати. Грузиските Евреи ги гледале Ашкеназите како безбожни и секуларни, додека тие ги гледале грузиските Евреи со презир.
Ционизмот бил обединувачка причина за двете групи. Ашкеназите се приклучиле на ционистичките организации и почнале да ги шират своите идеи во грузиските еврејски заедници. Во 1897 година, во Тбилиси била основана првата ционистичка организација. На 20 август 1901 година, во Тбилиси се одржал првиот конгрес на кавкаските ционисти. Рабинот Давид Базов го водел грузискиот ционизам кон крајот на 19 и почетокот на 20 век. Во 1903 година, Базов присуствувал на Шестиот ционистички конгрес во Базел, Швајцарија. Во 1918 година, се одржал Сееврејскиот конгрес во Тбилиси и вклучувал претставници од секоја грузиска и руска еврејска заедница во земјата.
Почнувајќи од 1863 година, групи Евреи почнале да прават алија, главно од религиозни причини. До 1916 година, 439 грузиски Евреи живееле во Отоманска Палестина, главно во Ерусалим во близина на Дамаската порта. Повеќето Евреи кои правеле алијах биле сиромашни и работеле како превозници во Ерусалим. Други поистакнати грузиски Евреи служеле како финансиери и трговци со килими. Истакнати грузиски еврејски семејства во светата земја пред 1948 година биле семејствата Дабра (Даварашвили) и Кокиа (Какиашвили).
Антисемитизам под царската влада Традицијата на односите меѓу Евреите и другите Грузијци нема знаци на антисемитизам, исклучувајќи ја царската влада. За многу векови, црквата во Грузија не поттикнувала против Евреите, а грузиските Евреи биле видно асимилирани во руралниот живот и културата на земјата.
Во втората половина на 19 век, имало некои избувнувања на антисемитски дејствија, можеби произлезени од влијанието на Руската православна црква. Антисемитизмот бил дополнет со крајот на крепосништвото и урбанизацијата на еврејското население. Како што Евреите станувале трговци, така грузиските работници почнале да ги гледаат како конкуренти и економски закани. Антисемитизмот бил активен во Русија со векови и, под анексијата, почнал да влијае на не-Евреите во Грузија.
Шест крвни клевети се евидентирани дека се случиле во Грузија. Првата крвна клевета била во Сурами во 1850 година. Мало момче од Гори исчезнало на гости кај родителите. Детето било пронајдено мртво по четири дена, а за неговата смрт биле обвинети Евреите. Докторот од Губернија го прегледал мртвото дете и заклучил дека е удавен. Народот ги обвинил Евреите и започнале немири против Евреите. Само интервенцијата на првиот човек на Вицекралството избегнало повеќе проблеми.
Најлошиот и најозлогласениот случај бил во селото Сакхере во 1878 година, кога девет Евреи биле обвинети дека учествувале во ритуалното убиство на христијанско дете за да ја искористат крвта за да направат маца за Пасха. Судењето со голема публицитет се случило во Кутаиси и било наречено Судење Кутаиси. Обвинетите било прогласени за невини, но крвната клевета продолжила.
Револуција и независност мини|300x300пкс| Стари еврејски гробишта во Кутаиси мини|300x300пкс| Стара синагога (20 век) во Банџа, општина Мартвили