Договор Цветковиќ-Мачек (српскохрватски: Sporazum Cvetković-Maček/Споразум Цветковић-Мачек) ― политички компромис за внатрешните поделби во Кралството Југославија. Тоа било решено на 26 август 1939 година од југословенскиот премиер Драгиша Цветковиќ (етнички Србин) и од Хрватот политичар Владко Мачек. Договорот ја основал Бановината Хрватска, со исцртани граници за да вклучуваат што е можно повеќе етнички Хрвати. Ова ефективно создало во рамките на унитарна Југославија автономна хрватска држава во држава, барање на хрватските политичари од основањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна Југославија) во 1918 година. Бановината подоцна обезбедила модел за евентуални повоени уставни уредувања во Федеративна Југославија (1943–1945).
Заднина
Администрација во 1920-тите и хрватското прашање Југославија ефективно помина низ две повторувања на внатрешните административни граници. Во Видовденскиот устав од 28 јуни 1921 година, изготвен во големи делови од Никола Пашиќ и Светозар Прибиќевиќ, биле основани 33 административни области во тогашното наречено Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Овие биле створени на многу намерен начин за да биде максимизирана политичката моќ и застапеноста на етничкото српско население, а измената на Изборниот закон во јуни 1922 година дури и пропишал употреба на бројот на населението пред Првата светска војна, дозволувајќи и на Србија да ги игнорира нејзините огромни жртви за време на војната. Понатаму, начинот на кој уставот бил усвоен од Собранието, исто така, предизвикало незадоволство, бидејќи Хрватската републиканска селанска партија (ХРСП), најголемата регионалистичка партија во Хрватска, одбила да гласа, додека Комунистичката партија на Југославија (КПЈ) била исклучена. Ова им олеснило на Народната радикална партија (НРС) на Пашиќ и Демократската партија (ДС) на Прибиќевиќ, двете политички партии кои биле најпопуларни меѓу етничките Срби, да ја исполнат својата агенда.
На крајот, Видовденскиот устав ја институционализирал српската хегемонија во новата држава, а неговата ревизија станала клучна цел за високите опозициски гласови како што е водачот на ХРСП, Стјепан Радиќ. Радиќ бил застрелан од пратеникот од Црна Гора, Пуниша Рачиќ во Собранието во 1928 година, а Радиќ починал два месеци подоцна. Тој станал маченик за против-видовденската кауза, а малку преостанатата хрватска верба во уставот била разбиена. ХРСП повторно почнала да го бојкотира Собранието, а Видовденскиот устав станал неодржлив.
Почнувајќи од 1922 година, прашањето за вредноста и претпочитаниот метод на смирување кон неволниот хрватски партнер станало месна верзија на „хрватското прашање“ меѓу српската елита. Дури и „ампутација“, односно хрватска независност во корист на целиот систем, била разгледувана во повеќе наврати. Вообичаено, српската визија за ампутација вклучувала припојување на региони кои биле етнички мешани меѓу Хрватите и Србите од страна на Србија, наместо Хрватска. Ова ефективно би создало „Голема Србија“, наместо сојуз на јужните Словени. Од хрватска гледна точка, хрватското прашање било помалку насочено на смирувањето на Југославија како поголема целина, туку на одвојувањето на Хрватска од какво било влијание од Белград. Стјепан Радиќ станало прво лице на хрватското отцепничко движење. Тој осцилирал помеѓу пожелност кон целосна независност или конфедеративен модел на владеење со три уставно признати народи (Словенци, Хрвати, Срби) кои требале да створат независни и суверени национални држави пред доброволно да се приклучат на лабав сојуз. Други противречности во неговите политички убедувања ги вклучуваат оние за улогата на организираната религија, урбанизацијата и комунизмот. Неговиот поглед на границите на Хрватска, без разлика дали е тоа во Југославија или без, била проширена многу подалеку од современата хрватска национална држава и го вклучил и најголемиот дел од современата Босна и Херцеговина. Според мислењето на Радиќ, месните Бошњаци не биле посебна етничка група и всушност биле продолжение на хрватскиот народ, која биле „балканизирани“. Радиќ го употребил поимот „Балкан“ на погрден начин, бидејќи верувал дека Хрватска не е дел од Балканот. Овој хрватски став за статусот на Босна, кој се навраќа на мислители како Људевит Гај, бил сопоставен со српските националистички верувања кои се навраќаат на Вук Караџиќ, кој ги вклучувал Бошњаците како природен дел од српскиот народ. Како таков, секаков вид територијално решавање меѓу Србите и Хрватите веројатно би се случило без претставување на Бошњаците и би било на нивна штета.
Кралска диктатура во 1930-тите мини|250x250пкс| Деветте првични бановини на Југославија, основани во 1929 година и секоја именувана по водена површина и намерно нацртана за да бидат избегнати историски, етнички или регионални однапред воспоставени граници, додека ефикасно ја одржуваат српската етничка доминација. По прогласувањето на Шестојануарскаа диктатура од Александар I, Видовденскиот устав бил укинат. Половина година подоцна, тој бил заменет со Уставот од 1931 година (исто така познат како Септемвриски устав), и земјата службено била именувана Кралство Југославија. Во Септемврискиот Устав, 33-те административни области од Видовденскиот устав биле заменети со девет бановини. Секој од нив го добил името по една река, а во случајот на Приморската Бановина, по крајбрежјето. Тие биле надворешно дизајнирани да избегнуваат конотации на историска, етничка, регионална или верска верност, но всушност биле продолжение на српската доминација во Југославија: Србите биле мнозинство во шест од девет бановини, Словенците мнозинство во Дравската, Хрватите во Савската и Приморската Бановина. За споредба, косовските Албанци и Македонците биле малцинства под српското мнозинство во Зетската и Вардарската Бановина, а Бошњаците (што во тоа време честопати биле нарекувани едноставно како Муслимани) биле поделени меѓу четири бановини (Врбаската, Зетската, Дринската и Приморската Бановина), со што мнозинство немале во ниту една од нив.
Во деценијата по воспоставувањето на Кралската диктатура, половина дузина премиери (Живковиќ 1929-1932 година, Маринковиќ 1932 година, Сршкиќ 1932–1934 година, Узуновиќ 1934 година, Јевтиќ 1934–1935, Стојадиновиќ 1935–1939) доаѓале и заминувале, прво под наредба на кралот Александар I, а потоа, по атентатот на кралот во 1934 година, по желба на принцот Павле, кој служел како регент на малолетниот крал Петар II. Од овие премиери, Милан Стојадиновиќ имал најдолг мандат помеѓу 1935 и 1939 година, пред се поради светското економско закрепнување од Големата депресија. Сепак, тој бил идеолошки силен централист и се спротивставил на големите отстапки за малцинските движења, особено кога станува збор за хрватското прашање. Тој, исто така, го привлекол личниот гнев на принцот Павле, западно настроен англофил, со применување на прикази и реторика од италијанскиот фашизам. Владата на Стојадиновиќ паднала на почетокот на февруари 1939 година, кога тој ја загубил вербата во својот кабинет. Регентот го заменил со Драгиша Цветковиќ на 5 февруари. Цветковиќ ќе остане премиер до југословенскиот државен удар во март 1941 година, непосредно пред германската инвазија на Југославија. Цветковиќ не бил особено популарен во родната Србија, ниту кај поддржувачите на власта ниту кај опозицијата. Како таков, тој се обиде да склучи договор со Владко Мачек, кој стана водач на хрватското регионалистичко движење по смртта на Радиќ.
Улогата на Хрватите во владата, 1918–1939 година Стјепан Радиќ првично го бојкотирал југословенското Собрание со својата Хрватска селанска партија во раните 1920-ти и бил отворено непријателски настроен кон југословенската монархија како државен апарат и самото членство на Хрватска во југословенската држава. Тој се вклучил во отворено непријателска реторика кон српската елита и морал да замине во странство во јули 1923 година по налогот за апсење поради говор со навреда кон кралицата Марија. Радиќ дури ја вклучил својата партија во Крестинтерната во Советскиот Сојуз во 1924 година,Graeme Gill, "Peasant International," in George Jackson and Robert Devlin (eds.), Dictionary of the Russian Revolution. Westport, CT: Greenwood Press, 1989; pp. 435-436. иако кралот Александар отворено ги поддржувал руските бели против болшевиците во Руската граѓанска војна. Отвореното кокетирање на Радиќ со комунизмот, кое било длабоко презрено во српскиот политички естаблишмент, дури делумно довело до пад на власта на Давидовиќ, првата која не била предводена од Радикалната партија. Меѓутоа, во средината на 1920-тите, тој ја свртел својата идеологија во затвор, ги прифатил и монархијата и Уставот и почнал да работи со неговата преименувана Хрватска селанска партија (ХСС, зборот „републиканска“ бил исфрлен од името), од рамките на државниот систем. Краток сојуз помеѓу ХСП на Радиќ и Радикалната партија на Пашиќ, створен на 18 јули 1925 година, не довел никаде поради меѓусебниот и јавен презир, а ХСП ја прекинала соработката со радикалите на почетокот на април 1926 година.
По смртта на Радиќ во 1928 година, партијата дошла под водство на Владко Мачек на 13 август 1928 година, кој дополнително ја свртел во корист на буржоаските политички кругови и интелектуализмот, далеку од селскиот и селанскиот аграризам првично замислен од Радиќ. Нему му била понудена можноста да ја води југословенската влада како премиер во јули 1932 година, откако кралот накратко ги разрешил Петар Живковиќ и Воислав Маринковиќ, но Мачек одбил. За време на кралската диктатура, тој создал моќни политички сојузи во опозицијата. Прво, ХСП се здружила со Демократската партија за да создадат Демократски селански сојуз, потоа се здружил со други сили како Словенечката народна партија и Југословенската муслиманска организација за да стане целосна „Обединета опозиција“. Овие сојузи успеале да постигнат добри изборни резултати и покрај отворено пристрасниот политички систем што го воспоставило Септемврискиот устав од 1931 година. Списокот на здружената опозиција успеал да обезбеди 45% од гласовите во декември 1938 година, што дополнително го поткопувала авторитетот на премиерот Стојадиновиќ. Стојадиновиќ потоа бил заменет со Цветковиќ во февруари 1939 година.
Договор
Преговори Цветковиќ бил назначен за премиер поради неопходноста што регентот Павле ја видел веднаш да се смири со хрватските регионалисти. Преку посредници во ХСП, Цветковиќ се сретнал со Мачек во Загреб на прелиминарни разговори. Цветковиќ и Мачек би можеле да заработат еден од друг: Цветковиќ би можел да добие легитимитет со многу потребен легитимитет кај хрватскиот народ, а со тоа и кај обединетата опозиција, додека Мачек би можел да ја исполни својата регионалистичка агенда за зголемување на хрватската автономија. Преговорите траеле од април до август 1939 година и го создале Договорот (српскохрватски: Sporazum). Договорот бил завршен на 20 август 1939 година, а ратификуван на 26 август.
Услови мини|250x250пкс| Савската и Приморската Бановина биле споени во Бановина Хрватска. мини|269x269пкс| Верска карта на Бановина Хрватска по општини, според пописот од 1931 година. Условите на договорот биле како што следува: Политика (27 август 1939) с.р:Споразум Цветковић—Мачек (1939) (на српски). стр. 3 – преку Викиизвор . Член I Ќе биде создадена нова влада за Бановина Хрватска. Член II Савската и Приморската Бановина ќе станат Бановина Хрватска. Дополнително, на тие две бановини ќе бидат додадени и мнозинските хрватски делови од регионите на Дубровник, Шид, Илок, Брчко, Градачац, Травник и Фојница. Делови од гореспоменатите региони без хрватско мнозинство ќе бидат одвоени и нема да бидат припоени кон Бановина Хрватска. Член III Србите, Хрватите и Словенците треба да бидат еднакви пред законот во новата Бановина, како и во земјата воопшто. На трите етнички групи им се гарантира еднаков пристап до положбите во јавната служба во земјата. Верската еднаквост е загарантирана. Уставот на новата Бановина ќе гарантира еднакви основни граѓански и политички права. Член IV