алт=Gray statue in park of Bearded man in a robe, sitting|десно|мини| Марко Марулиќ, важен хрватски латинист познат како „татко на хрватската литература“ Хрватската латинска литература (или хрватски латинизам) е поим кој што ги опфаќа книжевните дела, напишани на латински јазик, кои еволуирале во денешна Хрватска од 9 век од нашата ера. Оттогаш, и јавните и приватните документи се пишувани во локална варијанта на средновековен латински или во подоцнежните времиња неолатински. Биле пронајдени неколку дела (напишани помеѓу 12 и 14 век) кои биле напишани во варијанта што повеќе наликува на класичниот латински јазик.
Средновековен период алт=White buildings: a church with round roof in front of building with pointed spire|лево|мини|200x200пкс| Манастир Свети Бенедикт во Задар Хрватската латинска литература била пронајдена во денешна Хрватска уште од 9 век и е видлива на бројните епиграфи излеани во камен и уште побројни во јавните и приватните списи; некои се во стихови. Саркофагот на Петар Црн (од Сплит) во 11 век има натпис за минливоста на животот напишан од ѓаконот Дабрус (хрватски: Dabro). Познат пример е натписот на надгробната плоча на Векенега, поглавар на бенедиктинскиот манастир Света Марија во Задар (п. 1111 година). Натписот бил напишан на четири табли со 20 стихови (хексаметри и елегичен дистих), во кои непознат поет го признал делото на Векенега за манастирот. Постои натпис за кнезот на Брибир, (Младен Шубиќ (д. 1348 г.) во Трогиската катедрала Свети Лоренс), кој се состои од 22 голијардски стихови. Има и фрагменти од два натписи важни во хрватската историја: Кнез Трпимир I (средината на IX век) и кралицата Јелена од Задар (976 г.), почнувајќи со In hoc tumulo quiescit Helena famosa („Јелена, познатата, почива во овој гроб“) и завршувајќи со Icque aspiciens vir [anime] dic [miserere Deus] („Кога ќе погледнете овде, кажете „Боже, помилуј ја нејзината душа“). Најстариот документ на хрватскиот владетел е Трпимировата повелба (852 г.), прв запис за хрватско име во хрватски документ.
Трагите од латински во средновековна Хрватска датираат уште од 9 век, во камени натписи и добро сочувани јавни и приватни документи. Некои од овие натписи се во стихови. На саркофагот на сплитскиот благородник Петар Црн (11 век) има 10 стихови за минливоста на животот, составени од ѓаконот Бивер (Дабрус). Значаен е гробниот натпис на игуманијата Векенега, директор на бенедиктинскиот манастир Света Марија во Задар (починал во 1111 г.), со 20 стихови во кои непознат поет ја слави неа и манастирот. Натписот на саркофагот на принцот Младен Субиќ (починал во 1348 година) во катедралата Трогир се состои од 22 стиха. Сочувани се фрагменти, од кои горните два се за одбележување.
Од 11 век останале две повелби на хрватскиот крал Петар Крешимир IV: грант за комеморација на основањето на манастирот Света Марија во Задар (1066 г.) и грант во кој св. Грисогоно од Задар го доделил островот Маун, во близина на далматинскиот брег (dalmatico in nostro mari). Други документи се нотарските записи (најстариот од 1146 година во Задар): статут од Сплит во 1240 година и Статутот на Загреб, составен од загрепскиот каноник Јован архиѓакон Горички (1334 г.) и најстариот урбариум во Хрватска. Супетар картуларот („Зборник од преписи на документи во врска со манастирот Свети Петар во село недалеку од Сплит“ датира од 1064 година и е извор за историјата на Хрватска до крајот на 11 век. Од 11 век се останати две литургиски драми, и двете во повеќе ритуални ритуали. Потрага по гробницата (Sepulchre Visitatio), втората ја вклучува Божиќната приказна (Officium stellae), која ги прикажува библиските мудреци и нивната посета на Ирод.
Средновековните хрватски хроники биле напишани на латински. Најстарата зачувана хроника е на еден свештеник во Доклеја од средината на XII век; во воведот, авторот наведува дека хрониката е напишана на „словенски“ и преведена на латински Libellus Gothorum или Sclavorum regnum). Авторот на Летописите бил од Бар и наречен „Поп Дукљанин“ од хрватскиот историчар Иван Лучиќ, кој ја објавил како прилог за неговото дело (De regno et Dalmatiae Croatiae, 1666 г.). Насловен како Presbyter Diocleatis Regnum Sclavorum, латинскиот текст содржи 47 поглавја; меѓутоа, оригиналната „словенска“ верзија е изгубена. Има еден стар хрватски превод (најверојатно од XIV век), кој го составил непознат автор во околината на Сплит. Ова е преведено во текот на 16 век од страна на Дмин Папалиќев (од Сплит), кој го открил ракописот во Макарска ривиера и го препишал. Овој превод (наречен Хрватска хроника) опфаќа 23 поглавја од латинскиот оригинал, опишувајќи ја историјата на Хрватска и додавајќи пет поглавја за владеењето на кралот Звонимир и легендите околу неговата смрт. Преписот на Папалиќ понатаму бил преведен на латински од Марко Марулиќ во 1510 година; ова е латинскиот превод кој Луциј го објавил во своето гореспоменато дело. Хрониката е поделена на три дела: генеалогија на словенските владетели, легенда за Владимир Велики и Дукљанска хроника од 11 и 12 век. Историската вредност на делото не е голема; отсуството на временска рамка, измислувањето и мешањето на различни историски личности и настани и толкувања од подоцнежните препишувачи значително ја попречуваат историската основа на делото.
Во текот на 13 век, Томас Архидијакон (ок. 1200-1268 г.) од Сплит, свештеник и политичар од римско семејство, ја напишал Historia Saloni во 1266 г. По хронолошки редослед ги опишал животот и делото на архиепископот Сплит-Солин уште од римско време, што претставува вреден историски извор за ерата на Крешимир IV и Звонимир. Оваа современа историја сликовито ја опишува навалата на Татарите, конфликтите меѓу Сплит и Трогир и политичките препирки во градот.
Опсадата на Задар и Обсидио Јадренсис се две книги од непознати автори од 14 век. Даваат детален преглед на Задар во 1345–1346 година, кога бил загрозен од Венецијанската Република преку копно и море. Авторот на Обсидио Јадренсис е наклонет кон венецијанската кауза, за разлика од авторот на Опсадата на Задар. Стиховната хроника од најраната историја на Дубровник, Милечиевата хроника (составена од Милетиј во 13 или 14 век), е зачувана во 91 хексаметар.
Ренесансен хуманизам Поради близината со Италија, хуманизмот веќе стигнал до источниот брег на Јадранското Море до почетокот на 15 век. Почнувајќи од крајот на 14 век, филозофијата почнала да се појавува во натписите на локалната елита и патувачки хуманисти во Хрватска. На крајот на 15 век, Приморски бил под венецијанска власт, додека северна Хрватска (под унгарска власт од 12 век) била под хабсбуршка власт (со делови од Унгарија) во 1526–1527 година (каде останала до 1918 година). Хуманистите од крајбрежните региони заминале во сè поголем број да студираат во Италија и други европски земји и да ги зајакнат културните врски со центрите на европскиот хуманизам. Хуманистите од северна Хрватска првенствено патувале во Будимпешта. Само Дубровник и неговата околина одржувале релативна независност до ерата на Наполеон, а хрватската литература на латински процветала до крајот на 19 век. алт=Gray outdoor statue of seated man, surrounded by white stone alcove|десно|мини|180x180пкс| Статуа на Иван Витез од Средна во Естергом, Унгарија, извајана од Золтан Зентирмаи Централните фигури на хрватскиот круг во Буда биле Иван Витез од Средна (ок. 1408–1472 г.) и неговиот внук Иван (Јован) Чесмички (1434–1472 година), и двајцата се школувале во Италија. Чесмички бил латински поет, кој основал скрипториум во Буда и библиотека во Позсони во 1467 година. Библиотеката била направена по моделот на Универзитетот во Болоња и била првиот институт за високо образование на територијата на Словачка и Унгарија (Академија Истрополитана). Го сметале Чесмички за најголемиот латински поет на своето време надвор од Италија; Италијанците го ценеле неговото образование во Италија, бил истакнат во Унгарија како феудален аристократ и хуманист, додека Хрватите го негувале неговото хрватско потекло. Влијаел на унгарската, хрватската, италијанската и првенствено европската латинска литература (пишувал исклучиво на латински). Неговите латински песни биле најдобрата латинска поезија во 15 век - најмногу неговите епиграми, кои се едноставни, јасни и потсетуваат на Марцијал. Песните ја опфаќале темата на љубовта, расправијата, литературната дискусија и наивноста (и алчноста) на аџиите. Епиграмите кои ги напишал подоцна биле посмирени и често проткаени со меланхолија. Чесмички напишал и елегија која иако ја напишал во хуманистички стил, има многу алузии на класичните теми.
Задар Епископот Јурај Дивница бил историчар и латински поет кој имал влијание врз хуманистите од Задар.
Шибеник Во Шибеник, хрватскиот хуманист од 15 век, Џорџ Хафнер, објавил книга поезија и три книги со елегии, лирски песни (Elegiarum et carminum libri tres), која била првиот хрватски неиздржлив во 1477 година. Оваа збирка елегиски песни ги анализира обичните класични теми, но поетот и saepenumero Doloris cruciata effectus („често претрпува болка“), како што вели во воведот, каде размислува за своето (и туѓото) страдање. Неговата длабоко почувствувана болка најдобро се гледа во елегијата за смртта на двајца браќа (De duorum backfire Fratrum), од кои едниот паднал Pro Patria pugnans, pro laribusque suis („борејќи се за татковината и огништето“). Во елегијата на уништените полиња во Шибеник (De agri Sibenicensis vastatione), Хафнер искажува тага и бес заради турските упади во неговата родна земја. Поетот би морал да се бори против Pro and, fides sacra, et patria dulcis, pro и / sit vita mea dedit barbaricis viris („света вера, за тебе, и слатка татковина, за тебе / би го дал животот против овие варварски луѓе“). Три прозни писма, испратени до неговите пријатели, кои биле вклучени и во збирката, ги илустрираат класичните склоности на Хафнер. Ракописот содржи и дело за Илирија (De situ et civitate Illyriae Sibenici). Иако пишувал само на латински, Хафнер го пофалил националниот јазик, посебно неговите песни и поговорки.
Првиот хуманистички просветител во Шибеник бил Антун Вранчиќ (познат и како Антониус Верантиус, или Врантиус, или Врантиј, 1504–1573 г.), вујко на историчарот Фауст (Фауст Верантиус, 1551–1617 година, исто така од Шибеник). На своите патувања, Вранчиќ собирал римски натписи на Балканот. За време на дипломатската мисија во Отоманската империја со фламанскиот хуманист А. Б. ова подоцна било познато како Споменик Анкара (Monumentum Ancyranum). По објавувањето, натписот станал познат како Codex Verantianus. Покрај историите и патописите, Вранчиќ во 1542 година објавил збирка елегиски песни кои ги истражуваат љубовта, животните радости и општествените настани.
Трогир Ќипико Кориоланус (1425–1493 година) бил хуманист во Трогир кој напишал биографија со наслов Поморски: Три книги за делата на командантот Петар Мочениго (Petri Mocenici imperatoris gestorum libri tres) во 1477 година. Од Трогир бил и Фран Транквил Андреис (Andronicus Tranquillus Parthenius, 1490–1571 г.), кој студирал во Дубровник, Падова и други италијански универзитети и во Виена, Инголштад и Лајпциг. Обемните научни и литературни дела на латински опфаќаат и дискусии, дијалози, посланија и песни. Многу интересни се и посланието кое ја прикажува ситуацијата во Унгарија по првата Мохачка битка (1526 година) и писмото на папата Пиј V, во кое црквата била остро критикувана од страна на политичарите. Партениј објавил и хексаметриски молитвен говор во 1518 година во Аугсбург, потсетувајќи ги Германците на турското присуство што ја замрачило Европа.
Сплит